بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى – تاريحي تاعدىر توعىستىرعان 120-دان اسا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ىنتىماعى جاراسقان مەكەنىنە اينالىپ وتىر. مۇنداي كۇيگە جەتۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە وڭاي بولعان جوق. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسى باستالعان كەزدە جان-جاعىمىزداعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى دا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ, دەربەس مەملەكەتتەرىن قۇرۋ قامىنا كوشىپ جاتقاندا, قازاقستان كسرو-نىڭ ەڭ سوڭعى كوشىندە قالدى.
مۇنىڭ ءوزى, بۇگىندە پوپۋليزممەن اۋەيىلەنىپ جۇرگەن الدەكىمدەردىڭ ايتقانىنداي, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ «ورتالىققا» ادالدىعىنان نەمەسە ودان قورىققاندىعىنان تۋىنداعان جوق ەدى. ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتتى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – سول كەزدەگى قازاقستانداعى دەموگرافيالىق احۋال مەن قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قايتا قۇرۋ جىلدارىندا بولعان وزگە ۇلتتىق رەسپۋبليكالارداعى ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردان ساباق الۋ قاجەت بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى ورنىقتى ساياساتىن قالىپتاستىرعان, ونى بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە سايكەستەندىرگەن الەمدەگى ءبىردەن-ءبىر مەملەكەت بولىپ تابىلادى. بۇل ساياساتتىڭ نەگىزى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قالانىپ, ونىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن ازاماتى» دەپ اتالاتىن 2-تاراۋىندا انىق جازىلدى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم تۋرالى ايتۋدان شارشاعان ەمەس. ويتكەنى, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم – ءوزارا ءتۇسىنىستىك پەن بولاشاق جولىنداعى ءمۇددە بىرلىگىنە نەگىزدەلەتىنىن, ۇلت ماسەلەسىندە كۇشتەۋگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەلباسىمىز ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ انىق تۇسىنگەن ەدى.
العاشىندا حالىققا وي تاستاپ قويىپ, ول يدەيا سانادا ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە ونى جۇزەگە اسىراتىن ادەتىمەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. سودان بەرى ارادا وتكەن 19 جىل ىشىندە اسسامبلەيا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان دارەجەسىنەن كونستيتۋتسيالىق ورگانعا دەيىن ءوستى. ەلباسىنىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتۋ مەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى كۇشەيتۋ جولىنداعى شارالارىنا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلە جاتقان اسسامبلەيا قىزمەتىن ودان ارى دامىتا ءتۇسۋ اسا ماڭىزدى.
1985 جىلى باستالعان قايتا قۇرۋ ساياساتى اياسىندا جۇرگىزىلگەن «جاريالىلىق» ۇرانى استىنداعى ادەبيەت پەن تاريحتاعى «اقتاڭداقتاردى» زەرتتەۋگە جول اشۋ ناتيجەسىندە ۇيىعان ايرانداي بولىپ كورىنگەن كەڭەس قوعامىنىڭ تاس-تالقانى شىقتى. ۇلتتىق ادەبيەت پەن تاريحتىڭ زەرتتەلۋى تۇنشىعىپ جاتقان ۇلتتىق يدەيانىڭ ويانۋىنا, ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى بيلەۋگە ۇمتىلىسىنا الىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى يمپەريادا ورتاق يدەولوگيا بولعانىمەن, بارلىق ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى ساقتالماعان جەردە ورتاق ۇلتتىق يدەيانىڭ بولمايتىنىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. وسىنى جادىنا جاقسى تۇتقان ەلباسى ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىڭ ۇلتتىق يدەيالارىنا قايشى كەلمەيتىن, ولاردىڭ ۇلتتىق يدەيالارىنداعى ورتاق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك يدەولوگيا قالىپتاستىرا ءبىلدى. بۇل يدەولوگيا «قازاقستان – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز!» ۇرانىمەن قالىپتاستىرىلدى.
بارلىق ۇلتتار ءۇشىن ماڭىزدى نارسە – ءتىل! «ءتىلى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەندە احمەت بايتۇرسىنوۆ ەشقانداي جاڭالىق ويلاپ تاپقان جوق ەدى. تەك قانا اششى شىندىقتى اشىپ ايتتى. سوندىقتان دا قازاقستان ۇكىمەتى بارلىق ۇلتتاردىڭ انا تىلىندە وقۋىنا, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ وگەي بالانىڭ كۇيىنە تۇسپەۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. «...مەملەكەتتە ءبارى دە تەڭ بولۋعا ءتيىس. ەتنوستىق نەمەسە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا جاقسى نەمەسە جامان دەگەن بولماۋعا ءتيىس. بۇل ماسەلە مەن ءۇشىن دەكلاراتيۆتى ەمەس. ەگەر بىرەۋگە ەتنوستىق بەلگىسى بويىنشا قىسىم جاسالسا, وندا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا قىسىم جاسالدى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇجىرىمى – قازاقستاندىق حالىقتار تەڭدىگى مەن دوستىعىن, ولاردىڭ بىرلىگى مەن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەتىن يدەولوگيا. بىزدەر قازاق حالقىنىڭ ءاربىر وكىلىنىڭ وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەنىن قالار ەدىك.
كەلەسى قۇندىلىق – ءدىني نانىم-سەنىم. قازاقستان بارلىق ەتنوستىق توپتارعا ءدىني ۇستانىمى بويىنشا ەركىندىك بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءتورت سەزىن استانادا وتكىزە وتىرىپ, گۋمانيستىك يدەيالاردى ناسيحاتتاۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا باعىتتالعان يگىلىكتى شارالار ەكەنى تۇسىنىكتى.
قازاق مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە بارلىق قازاقستاندىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەتنوس رەتىندە دامۋىنا جاعداي جاساپ, ولاردىڭ بولاشاعىنا كەپىلدىك بەرىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا الدىمىزدا بىرتىندەپ قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىراتىن يدەولوگيا جاساۋ مىندەتى تۇر. ول يدەولوگيا – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى باسىمدىققا يە بولعان جاعدايدا عانا جالپىۇلتتىق يدەولوگيا بولا الادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ يدەياسى بارلىق قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىراتىن, ونى ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن بولادى. ويتكەنى, ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاندىق 125 ۇلت پەن ۇلىسقا, 17 كونفەسسيا ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ىرگەتاسى قالانىپ, بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا قايشى كەلمەيتىن مىندەتتەر قويىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» اتتى تاقىرىپپەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XX سەسسياسىندا: «قازاقستان – ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس بولاشاق. ءبىزدىڭ مەرەيتويلىق سەسسيامىز – بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگى جولىنداعى جاڭا جۇمىستار ءۇشىن جاقسى باستاۋ. الدىمىزدا ۇلكەن جوسپارلار تۇر. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جاھاندىق قۇبىلۋلاردىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا جۇرەتىن بولادى. وعان بۇگىننەن باستاپ دايىن بولىپ, حالىق بىرلىگىن بۇكىل كۇش-جىگەرمەن بەكەمدەۋ قاجەت. سوندىقتان دا ءبىز ءبىر حالىقپىز – ءبىر ەلمىز – ءبىر تاعدىرمىز!» دەگەن بولاتىن.
بۇگىنگى قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى مىندەت – مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ارى نىعايتىپ, ورتاق ءۇيىمىزدى وركەندەتۋ!
«كوپۇلتتىلىق كەمشىلىگىمىز ەمەس, ارتىقشىلىعىمىز», دەگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلاعاتتى سوزىندە ۇلكەن استار جاتىر. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقى ەلىمىزدى مەكەن ەتكەن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە دە مازمۇندى ءىس-شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقتار دوستىعىنا ارنالعان فەستيۆالدار, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالعان. وقۋ ۇدەرىسىنە تولەرانتتىلىق كۋرسى ەنگىزىلگەن. بۇل ءپاندى وقىتۋ بارىسىندا قازاقستاندى مەكەندەيتىن ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قۇرمەتپەن قاراۋ, ولاردىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن سىيلاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر جان-جاقتى وقىتىلۋدا.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا 2011 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە «بىرلىك» اتتى ستۋدەنتتىك اسسامبلەيا قۇرىلدى. اسسامبلەيانىڭ ەرەجەسى جاسالىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن كەڭەس قۇرامى بەكىتىلدى. اتالعان ۇيىم قۇرىلعان ساتتەن باستاپ وزگە ۇلت وكىلدەرى ستۋدەنتتەرىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق ءىس-شارالارعا تارتۋ جولىندا ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ءسويتىپ, «بىرلىك» ستۋدەنتتىك اسسامبلەياسى ەلباسىنىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق ساياساتىن وقۋ ورنىندا جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جاستار ساياساتى مەن ۇلتارالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا.
مەملەكەتتىك يدەولوگيا بيلىك پەن حالىق جاقىنداسقاندا, ءوزارا تۇسىنىك پەن ۇيلەسىم قالىپتاسقان كەزدە وراسان زور كۇشكە يە بولادى. يدەولوگيانىڭ كۇشى ونىڭ حالىققا اسەرىنەن كورىنەدى. ولاي بولسا, ءوسىپ-وركەندەگەن قازاقستاندى قۇرۋ يدەولوگياسى حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى مەن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەلگەن سارابدال ساياسات بولادى دەگەن ويدامىز.
سەرىك پىراليەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.