تولە بي بابامىز «توبەدەگى كىسى ءتورت جاعىن, ەتەكتەگى كىسى ەكى جاعىن, جەردەگى كىسى الدىن كورەدى», دەگەن ەكەن. دەن قويساڭىز, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مودەلى ءتورت تاراپتىڭ ءتىلىن تاپقان بىلگىر باستاما بولعانىن باعامدايسىز.
تەپەرىش كورسە دە تاريح تەزىنەن, ۋاقىت ۋىسىنان ەسەن شىققان قازاق ەلى از جىلدا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇردى. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ تۇراقتى مەكەنىنە اينالدى. ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋدىڭ جاھاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىردى. شىعىستان باستاۋ العان دوستىق باعدارلاماسى الاۋىزدىققا تولى عالامدا ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ءارى قاجەت يدەيا ەكەنىن دالەلدەدى.
ءاسىلى, شىعىستان باستاۋ العان دەۋىمىز بەكەر ەمەس. ەلباسىنىڭ ەندى قاز تۇرعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇرامىن ەسكەرە كەلىپ, ەلدى بىرلىككە جەتەلەگەن بەرىك ساياساتىنىڭ العاشقى ناقتى قادامدارى شىعىس وڭىرىنەن وركەن جايدى. ايتالىق, ەلىمىزدەگى تۇڭعىش دوستىق ءۇيى وسكەمەندە اشىلدى. بەيبىتشىل دە بەرەكەشىل يدەيانى بەسىگىنە بولەگەن دوستىق ۇيلەرى بۇگىندە بارلىق وڭىرلەردە قۇرىلعان. شىعىس ءوڭىرىنىڭ وزىندە توعىز دوستىق ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. جۋىردا وسكەمەندەگى ەتنواۋىلدا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن وتكەن باسقوسۋدا ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ جىل سوڭىنا دەيىن ايماقتا تاعى ون دوستىق ءۇيى اشىلاتىنىن جەتكىزدى. ياعني وبلىستىڭ بارلىق قالالارى مەن اۋداندارىندا دوستىق ءۇيى جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
ارينە, بۇگىننىڭ بيىگىنەن كوز سالعاندا, ءبارى وڭاي بولعان سەكىلدى كورىنەتىنى بار. الايدا, كەشەگى «ارىق اتقا قامشى, جىرتىق ۇيگە تامشى اۋىر» وتپەلى كەزەڭدە بۇل ءىستىڭ دە قاتپارى قىرىق قابات ەدى. قالتارىستا قالماسىن دەپ جادىمىزدىڭ تالشىقتارىنا جان ءبىتىرىپ العاندى ءجون ساناپ وتىرمىز. بىرەۋدى نايقالتىپ, بىرەۋدى شايقالتىپ جىبەرگەن نارىقتىق قوعامعا بەت بۇرعان جىلدار ەدى عوي. ەڭ باستى قۇندىلىق – تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن, كوڭىل توق بولعانىمەن, قارىن توق ەمەس. الەۋمەتتىك ماسەلە, ۇلتارالىق قاتىناستار – وتتىڭ قوزىندا. الايدا وتتى ۇرلەمەي, شوقتىڭ وزىنە تابا نان ءپىسىرىپ العان ءجون. وزگە ۇلىس وكىلدەرى مولىنان شوعىرلانعان, كەڭەستىك «ۇلتتار لابوروتورياسىنىڭ» مۇراگەرى بولىپ قالعان جاس مەملەكەتتە دوستىق ۇيلەرىن قۇرۋ يدەياسى وسىعان ساياتىن.
ارينە, اعاشتىڭ تامىرىندا كوكتەم بار. ۇزدىكسىز بۇرلەگەن بىرلىك-بەرەكەنىڭ ناتيجەسى – تۇراقتىلىق. قيىن جىلدارى قابىلدانعان شەشىمنىڭ دۇرىس بولعانىنا قازىرگى تاڭدا ءتورت تاراپتىڭ دا, تورتكۇل دۇنيەنىڭ دە كوزى جەتىپ وتىر.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, ءوڭىردىڭ بەلسەندى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى لەو شيكپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, قاريا وتكەنگە كوز جىبەرىپ, وبلىستىق دوستىق ءۇيىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنداعى ورنى بار ادامداردى ەرەكشە ءىلتيپاتپەن اتادى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇحامەت جانە باعدات شاياحمەتوۆتەر, تولەۋحان قوعاباەۆ, ورال مالدىباەۆ جانە باسقا دا بەلگىلى تۇلعالار بار. بۇل ازاماتتار – ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى دوستىق ءۇيىنىڭ قۇرىلۋىنا جان دۇنيەسىمەن بەرىلە اتسالىسقان, الەم كارتاسىندا پايدا بولعان تاۋەلسىز قازاق ەلىندە بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا, مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋعا ىقىلاستى بولعان بىرەگەي قايراتكەرلەر.
لەو بوگدانوۆيچتىڭ ايتۋىنشا, دوستىق ءۇيى العاش رەت قالاداعى كينولاندىرۋ باسقارماسىنىڭ بەينەقور عيماراتىندا قالىپتاستى. 1992 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. ەلدەگى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتارعا قاراماستان, ادامداردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى ويانىپ, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر قۇرىلا باستادى. دوستىق ءۇيى قاناتىنىڭ استىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «ۆيدەرگەبۋرت» نەمىس مادەني ورتالىعى, شىعىس قازاقستان كورەيلەر اسسوتسياتسياسى, «ۆايناح» چەشەن مادەني ورتالىعى, سلاۆيان مادەني قوعامى, «قازاق ءتىلى» وبلىستىق جانە قالالىق قوعامى, قىتاي جانە ۇيعىر مادەني ورتالىقتارى ەندى. كەيىنىرەك ارميان, ورىس, تاتار, ۋكراين, بەلورۋس, ازەربايجان, پولياك, ەۆرەي ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى اشىلدى.
1995 جىلى ناۋرىز ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعانى بەلگىلى. ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ جاڭا ينستيتۋتى قالىپتاسا باستاعان كەزەڭدە دوستىق ءۇيى عيماراتىنىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا تولىق مۇمكىندىگى جەتپەيتىنى بايقالدى. جاڭا عيمارات ىزدەپ, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ قاجەت ەدى. ونىڭ ۇستىنە ەكىنشى ماسەلە بوي كوتەردى. وبلىستا دا, جالپى ەل اۋماعىندا دا دەموكراتيانىڭ دۇمپۋىمەن قاتار ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ دە كۇرت كوبەيگەنى بەلگىلى بولدى.
– مىنە, ناعىز پارادوكس! تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا دەيىن وسكەمەن شاھارىندا بىردە-ءبىر مەشىت بولماپتى, – دەدى لەو بوگدانوۆيچ. – اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى تولەۋحان قوعاباەۆ كوپتەگەن ەمەن ەسىكتەردى قاعىپ, مەشىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ۇسىنىسىمەن تابان توزدىردى. الايدا تولەۋحان قۇسايىن ۇلىنىڭ ارەكەتى ناتيجەسىز بولدى. اقساقالدار كەڭەسى ءجانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن وسى ماسەلە بويىنشا سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى قاجىمۇرات ناعىمانوۆتىڭ قابىلداۋىنا سۇراندىم. جاعدايدى تۇسىندىرە كەلە, سول كەزدە دوستىق ءۇيىنىڭ قاراۋىندا بولعان, ۋشانوۆ كوشەسىندەگى №63 ەكى قاباتتى عيماراتتى مەشىت رەتىندە پايدالانۋعا بەرۋدى سۇرادىم. الايدا ءبىز سۇراعان دوستىق ۇيىنە اۋقىمدى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ كەرەك ەكەن. اڭگىمە سوڭىندا ق.ناعىمانوۆ كۇتپەگەن جەردەن: «جاقسى, بىراق جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ قارجىسىن ەلۋ دە ەلۋ قىلىپ بولەيىك», دەدى. ياعني كۇردەلى جوندەۋگە كەتەتىن جارتى قارجىنى ءبىز دەمەۋشىلەردەن جيناۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانىڭ شايقالىپ, ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ايلاپ تولەنبەي جاتقان كەزىندە بۇل مۇمكىن ەمەس ەدى.
– الاڭ بولما, باعدات كومەكتەسەدى, – دەدى تولەۋحان قۇسايىن ۇلى. سودان سوڭ تولەۋحان قوعاباەۆ, ورال مالدىباەۆ, ارسەن گەۆوركيان بار, ءبارىمىز تيتان-ماگني كومبيناتىنا قاراي بەت الدىق. كاسىپورىننىڭ باسشىسى باعدات مۇحامەت ۇلى كۇتىپ الدى. باعدات شاياحمەتوۆ ءبىزدى مۇقيات تىڭداعاننان كەيىن دوستىق ءۇيىن كەڭەيتۋ يدەياسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, كومەكتەسۋگە ۋادە بەردى.
– «باعدات كومەكتەسەدى» دەپ ايتتىم ەمەس پە – دەپ توكەڭ دە ريزا بولدى.
وسىلايشا, سەڭ قوزعالدى. باعداتتان كەيىن كومەك قولىن سوزۋشىلار تابىلا باستادى. كاسىپكەر شورمانوۆ, وسكەمەن جيھاز مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ۆوزنيۋك جانە باسقالار قوسىلدى. وبلىسقا كەلگەن اكىم ۆ.مەتتە جوندەۋ جۇمىستارى شىعىنىن كوتەرىپ الدى.
ءيا, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعان, دوستىق پەن ءبىرلىكتىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ تۇتقاسىنا اينالعان العاشقى دوستىق ءۇيىنىڭ ىرگەتاسى وسىلاي قالانعان ەدى. وعان وتكەن جىلى ومىردەن وزعان باعدات شاياحمەتوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ايرىقشا ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. وبلىسىمىزدا رەسپۋبليكالىق ءى دوستىق ۇيلەرى كونگرەسى وتكەن كەزدە دە باعدات مۇحامەت ۇلىنا جۇگىندىك. سوڭعى رەت ول دوستىق ءۇيىنىڭ اشىلعانىنا 20 جىل تولعاندا جارتى ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولدى. دوستىق ۇيىندە وتكەن ءىس-شارالارعا, كونفەرەنتسيا, باسپا ونىمدەرىن شىعارۋعا كومەكتەستى. بۇل – ونىڭ ايرىقشا ازاماتتىعى.
دوستىق ءۇيى – 22 جىل بويى ۇزدىكسىز قىزمەت ەتىپ, ادامزاتتىڭ جارقىن قاسيەتى – مەيىرىم, دوستىق پەن تۇراقتىلىق مەكەنى بولىپ كەلەدى.
لەو شيك اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعادى.
– ءبىز دوستىق ءۇيىنىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرعان جاڭا عيماراتقا يە بولعان سوڭ بۇرىنعى عيماراتتى وسكەمەندەگى العاشقى مەشىتتى اشۋعا بەردىك. تولەۋحان قوعاباەۆ اقساقال ەكەۋمىزدىڭ ارقامىزدان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى. الايدا, ءوڭىر باسشىلىعى ءبىزدىڭ الدىمىزعا تاعى ءبىر تاپسىرما قويدى. دوستىق ءۇيىن جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن 6 ميلليون تەڭگەدەن استام دەمەۋشىلەر قارجىسىن تابۋ كەرەك. بۇل رەتتە نادەجدا اۆەرياچكينامەن كەڭەستىم. نادەجدا ماكسيموۆنامەن ەرتەدەن ارالاس-قۇرالاس دوس ەدىك. مەن لەنينوگورسك قالاسىندا ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندا, ول زىريانسكىدە جۇمىس ىستەدى.
– توقانعا ءوتىنىش ايتىپ كوردىڭ بە؟, – دەپ سۇرادى نادەجدا. ول ءۇلبى اۋدانىنىڭ پارتيا ۇيىمىن باسقارعاندا توقان ءشايجۇنىسوۆ ءبىرىنشى كومەكشىسى بولعان ەكەن. – مىندەتتى تۇردە كومەكتەسەدى. ول – قايىرىمدىلىق جاساۋ ءۇشىن جاراتىلعان ادام, – دەدى.
– نادەجدا قاتەلەسپەگەن ەكەن. سودان بەرى توقان ءشايجۇنىسوۆ ءبىزگە ءجيى كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ونىڭ اكەسى – كوكپەكتى بالالار ءۇيىن 40 جىلدان استام ۋاقىت باسقارعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن مۇعالىمى» اتانعان جاقيا شايجۇنىسوۆ. اكەدەن دارىعان تەكتىلىك قوي. كوپتەگەن جىلدار بويى شىعىس قازاقستان ءوڭىرلىك الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردى قولداۋ قورىنا جەتەكشىلىك ەتتى. مەن بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن قاتار وسكەن توقاننىڭ بولمىسىن جاقسى تۇسىنەمىن. ويتكەنى, ءوزىم دە ەڭبەك جولىمدى بالالار ۇيىنەن باستاعان ەدىم. ءبىز دوستىق ءۇيىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ وتكەن كەزدە توقان جاقيا ۇلى شىعىس وڭىرىندە باستالعان «بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ جول كارتاسى» اكتسياسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى, – دەدى لەو شيك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ارداگەرى تارقاتىپ ايتقان اڭگىمەدەن ءار باستامانىڭ ناتيجەلى باعىت الۋى دا تۇسىنىستىكتىڭ, دوستىقتىڭ, ءتىل تابىسۋدىڭ ارقاسى ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى.
بۇگىندە ەلباسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى بولىپ قۇرىلعان دوستىق ءۇيى باياندىلىق پەن بەرەكەلى قوعامنىڭ باستاۋىنا اينالدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.