كاۆالەريست قوجاتاي

قوجاتاي اقساقال ەسىل اۋدانىنداعى تاۋاعاش اۋىلىنىڭ تۋماسى. ارعى اتالارىندا مەدەباي باتىر دەگەن اتاقتى ساردار وتكەن. قوجەكەڭ ءداپ سول باتىردىڭ ىنىسىنەن تارايدى. سوعىس كەزىندە شىعارىلعان ءان مەن جىرلار كوپ بولدى عوي, سونىڭ ىشىندە قوجەكەڭنىڭ اكەسى سەيىتاحمەتتىڭ ءىنىسى سەيىت­باتتال مارقۇمنىڭ ءبىر ولەڭىندە مىناداي جولدار بار:

باۋىرلار قۋانتا ما امان كەلىپ,

سوعىس جوق بەيبىت ءومىر زامان كەلىپ.

اسكەرلەر قىزىل تۋمەن ەلگە ورالسا

نەمىستى باستان-اياق ءبارىن جەڭىپ.

باۋىرىم, امان كەلەر قوجاتايىم

تۇسىمدە جارقىراپ تۇر كۇن

                           مەن ايىڭ.          

قامىعىپ باۋىردى ويلاپ وتىرعاندا

حات كەلىپ قۋانتتىڭ-اۋ

                          جازاتايىم...   

سول قوجاتاي سوعىستان امان كەلىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىز زاماندى كورىپ, پەتروپاۆل قالاسىندا ارداگەرلەرگە بولىنگەن جاقسى ۇيدەن پاتەر الىپ, امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر. تەك وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 70 جىلدان ارتىق وتاسىپ, توعىز ۇل, ءبىر قىز سىيلاعان جارى ايشا انامىز 90 جاسىندا قايتىس بولىپ, اقساقالدى جالعىزسىراتىپ كەتتى. قازىر ونى كەنجە ۇلى باعدات باعىپ وتىر.

قوجەكەڭ اسكەرگە 1943 جىلى شاقىرى­لىپ­تى. 18-گە تولماعان بوزداق ءوزى قاتارلى بەس بالامەن بىرگە الىنادى. سوعىستا, قاندى قىرعىنعا سالاتىنىن بىلەتىن بۇكىل اۋىل ولاردى ۋلاپ-شۋلاپ, جىلاپ-سىقتاپ شىعارىپ سالادى. قىزىلجارعا جيناپ, قا­تارلارىن تولتىرعان سوڭ بۇلاردى ەشە­لونعا وتىرعىزىپ, شىعىسقا قاراي الا جونەلەدى. ءۇش كۇن زۋلاعان پويىز چيتا قا­لا­سىنا كەلىپ توقتاپ, بوزداقتاردى وسىن­داعى اسكەري بولىمگە توعىتادى.

1943 جىلدىڭ قارا كۇزى. قىزىل ارميا بۇل كەزدە نەمىستەردى باتىسقا قاراي تىقسىرىپ, ۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىراتىپ جاتقان. سوندىقتان قىزىل ارميا رەزەرۆتى بىردەن قان مايدانعا سالماي, تىلدا اسكەري ويىندارمەن شىڭداۋدى قولعا العان. ء«بىزدى ءوز قالاۋىمىزبەن كىمنىڭ ارتيللەرياعا, تانك اسكەرىنە, اۆياتسياعا, تەڭىز فلوتىنا بارعىسى كەلەتىنىن سۇراپ, قالاعان جەرىنە ارىز جازدىرىپ, كۇندە اكەتىپ جاتتى. مەن قايدا جازىلۋدى بىلمەي, جاياۋ اسكەردە-اق قالا بەرەيىنشى دەپ ەشقايدا ۇمتىلمادىم», – دەيدى قوجاتاي اقساقال.

سونىڭ ءوزى دۇرىس بولىپ, ول وسى جەردە جازعا دەيىن قىزمەت ەتەدى. ۇيگە دە ءجيى حات جازىپ, اماندىعىن ءبىلدىرىپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى بولادى. سونداي حاتتىڭ ءبىرى كەل­گەندە عوي سەيىتباتتال اعاسىنىڭ جوعا­رى­داعى ولەڭ جولىن جازعانى...

1944 جىلدىڭ جاز ورتاسىندا چيتا بولىمىندەگى اسكەردەن جۇزدەن ارتىق جاياۋ اسكەر جاۋىنگەرىن باتىستاعى سوعىس­قا اكەتەدى. مۇندا ولار ءىى ۋكراين مايدا­نى­نىڭ 13-كاۆديۆيزياسىنىڭ 48-پولكىن تولىقتىرادى. ديۆيزيا ول كەزدە ۋك­راي­نا جەرىن فاشيستەردەن تازارتۋدا ەكەن. اسكەري قۇراما «كاۆالەريستىك» دەپ اتالعانىمەن بۇلار بۇرىنعىداي اتقا ءمىنىپ, جاۋعا جالاڭ قىلىشپەن «ۋرالاپ» شاپپايدى. تەحنيكالىق جاعىنان جەتىلدىرىلگەن سوعىستا ول اسكەردى تەك بوسقا قىرۋ ەكەنىنە كوماندوۆانيەنىڭ كوزى 1941, 1942 جىلداردان جەتكەن ەكەن. سوندىقتان مۇنداعى اتتار تەك جارالىلاردى تاسۋعا, تاماق اكەلۋگە, جەكە تاپسىرمالاردى ورىن­داۋعا عانا قولدانىلادى.

اعامىز وسى قۇرامانىڭ ساپىندا قا­زىرگى ۋكراينانىڭ جيتومير, روۆنو, لۆوۆ قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسادى. سوڭ­عى ەكەۋى 1939 جىلى كسرو مەن گەر­ما­نيا ەكى جاقتان جاۋلاپ العانعا دەيىن پولشانىڭ يەلىگىندە بولاتىن. سونىڭ ىشىندە لۆوۆ قالاسىن فاشيستەردەن ءتىپتى قىزىل ارميا دا ەمەس, پولشانىڭ انگلياداعى قۋعىن­دا­عى وكىمەتىنە باعىناتىن كرايو­ۆا­نىڭ ارمياسى بوساتقان. بىراق نكۆد وسى ارميانىڭ باسشىلارىن جيتومير قالا­سى­نا الداپ شاقىرىپ الىپ, تۇتقىنداپ سىبىرگە ايداپ جىبەرەدى دە, ال لۆوۆتى قاي­تادان كەڭەستىك قالاعا اينالدىرادى. وسى سوعىسقا قوجاتاي نەكىباەۆ تا قاتىسقان ەكەن.

1944 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 13-كاۆديۆي­زيا­نىڭ ساپىندا ق.نەكىباەۆ كسرو شەكاراسىنان ءوتىپ, رۋمىنياعا كىرەدى. بۇل كەزدە بۇرىن گەرمانيانىڭ وداقتاسى بولعان رۋمىنيا جارتى ميلليوندىق ارمياسىنىڭ قارۋلارىن كەرى بۇرىپ, نەمىستەرگە قارسى سو­عىسىپ جاتقان. وسى ءۇشىن ارتىنان ستا­لين رۋمىن كورولى ءى ميحايعا الەمدەگى ەڭ قىمبات «جەڭىس» وردەنىن تاپسىرعانى ءما­لىم.

قىزىل ارميانى رۋمىندار قۋانىش­پەن قارسى الادى. ودان ءارى قوجەكەڭ­دەر­دىڭ ديۆيزياسى ۆەنگريا, چەحوسلاۆاكيا جەر­لەرىندە سوعىسادى. وسى ەلدەردىڭ اۋما­عىنداعى سوعىستاردا جۇرگەندە قاتار­داعى جاۋىنگەر ق.نەكىباەۆ ءستالين­نىڭ اتىنان بەرىلگەن 9 العىس حاتقا يە بولادى. ولاردىڭ ءبارى اعامىزدىڭ سو­عىس­تاعى ەرلىگىن ايعاقتاپ, مۇقيات ساق­تالعان. مىسالى, ول ۆەنگريانىڭ بالاش­شاديارمات, نوگراد, دەبرەتسەن, چەحوس­لا­ۆا­كيانىڭ نوۆى زامكي, شۋرانى, ۆرابلە, نيترا, گالانتا, تىرناۆا, براتيسلاۆا جانە ت.ب قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەر كورسەتكەنى ءۇشىن العىستار الىپتى. وسى قالالاردىڭ ءبارىن اقساقال جاڭىلماي ايتىپ بەردى.

وسىنشا كوپ العىستان گورى ءبىر مەدال بەرمەدى مە ەكەن دەگەن ءسوز تىلىمىزگە كەلىپ قالىپ ەدى, بالاسى باعدات وعان 1944 جىلدىڭ 27 قازانىندا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بەرىلگەنىن ينتەرنەتتەن تاپقانىن جانە سول بۇيرىقتىڭ سۋرەتىن كورسەتتى. بىراق مەدال يەسىنە جەتپەگەن... نە ءۇشىن بەرىلگەنى جونىندە بۇيرىقتا بىلاي دەلىنگەن: «پۋلەمەتچيكۋ 4-گو ەسكادرونا گۆ. كراسنوارمەيتسۋ نەكيباەۆۋ كوجاتاي زا تو, چتو ون ۆ بويۋ 08.10.1944 گ. ۆو ۆرەميا ناس­تۋپلەنيا ەسكادرونا مەتكيم وگنەم يز سۆوە­گو پۋلەمەتا ۋنيچتوجيل وگنەۆۋيۋ توچكۋ پروتيۆنيكا».

قان مايداندى بەلشەدەن كەشسە دە سوعىسقا كەشىرەك بارعانى ءۇشىن اعامىز ەلگە تەك 1948 جىلى ورالادى. سول جىلى قىزىل­جاردىڭ پەدۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ونى ءتورت جىل وقىپ كوكشەتاۋدان بىتىرەدى. بالا سانى ازايىپ قالۋ سەبەپتى قازاقشا وقيتىن 10 بالانى كوكشەتاۋعا اۋىستىرعان.

ونى بىتىرگەن سوڭ قوجاتاي اعاي 33 جىل بويى تابان اۋدارماي جامبىل اۋدا­نىن­داعى ورمان ورتا مەكتەبىندە مۇعا­لىم بولىپ ىستەگەن. 1948 جىلى اۋىلداسى ايشا دە­گەن قىزعا ۇيلەنىپ, ەكەۋى ومىرگە 10 بالانى اكەلگەن.

قوجاتاي اعامىزدىڭ 1949 جىلى تۋعان ۇلكەن ۇلىنىڭ ەسىمى – امانگەلدى. ال ونىڭ ۇلى قۋانىش. ول اقساقالدىڭ ۇلكەن نەمەرەسى. وسى قۋانىشتىڭ قىزى – ءازيزا تۇرمىسقا شىققان, ەگەر ودان ءسابي تۋسا ول قوجاتاي اقساقالعا شوپشەك بولماق. وندايدى كورگەن ادامدا ارمان بولمايتىن شىعار.

قۇداي بەرگەن قۋاتتىڭ ارقاسىندا ول ۇيىنە كەلگەن, ستۋدياعا شاقىرعان جۋرناليستەرگە ۇلگىلى ءومىر جولىن ايتىپ بەرۋدەن تانبايدى. جالعىز-اق ء«مىنى» - قۇلاعى اۋىر­لاۋ, ايعايلاپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى ول جادىنان جاڭىلمايدى. ءبىز اقساقالدىڭ جۇزگە كەلۋىن تىلەدىك. وسىن­داي ەرەكشە تاعدىرلاردىڭ بولعانى دا ادام­نىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرا بەرەرى ءسوزسىز.