الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەل

قاراپايىم حالىق, ەرەكشە ءومىر

بۇل ەلدە ادامنىڭ جۇيكەسىن جۇقار­تا­تىن ارتىق شۋ از. قالالارى جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن. تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ كۇن­دە­لىك­تى مادەنيەتكە اينالعان. ال تسيفرلىق تەح­­نولوگيا سالاسىندا فينليانديا ءتىپتى بولا­شاقپەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي. 6G بايلانىسى, كۆانتتىق تەحنولوگيالار, عارىش يندۋسترياسى – مۇنىڭ ءبارى بۇل جەردە جالاڭ ۇران ەمەس, ناقتى ىسكە اينالىپ ۇلگەرگەن.

فينليانديا سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگى ۇيىم­داستىرعان پرەسس-تۋردىڭ ماقساتى – وسى تاجىريبەنى كورسەتۋ. الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىنەن جينالعان ون جۋرناليست حەل­سين­كيدە باس قوستىق. قازاقستان, كورەيا, سينگاپۋر, ءۇندىستان, يتاليا, اقش, مەكسيكا, ارگەنتينا, سەنەگال مەن موزامبيكتەن كەلگەن ارىپتەستەرمەن بىرگە فين قوعامىنىڭ ءتۇرلى قىرىن ارالاپ كوردىك.

ون ساعاتتىق جولدى ارتقا تاستاپ, تاڭعى ساعات 11.00-دە حەلسينكي اۋەجايىنا قوندىق. ۇيىم­داستى­رۋشىلار كۇتىپ المايتىندارىن الدىن الا ەسكەرتىپ, قالا ورتالىعىنا قالاي جەتۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن. اۋەجاي ۆاانتا قالاسىندا ورنالاسقان. شىعا سالا پويىزعا بيلەت الىپ, حەلسينكي تەمىرجول ۆوك­زالىنا 25 مينۋتتا جەتىپ باردىق. پو­يىزعا ءمىنىپ, جايعاسقان سوڭ قاراما-قار­سى وتىرعان ورتا جاستاعى فين ايەلمەن اڭگى­مە­مىز جاراسا كەتتى. ونىڭ وسلودان ۇشىپ كەلگەن ءساتى ەكەن. شيرەك عاسىر بۇرىن وتباسىمەن نورۆەگياعا كوشىپ كەتكەن, ەڭ ۇلكەن اپكە­سىنىڭ ۇيىنە قوناققا كەلە جاتقان بەتى ەكەن. جىلىنا ءبىر رەت حەلسينكيگە كەلىپ تۇراتىنىن ايتتى. اعىلشىن تىلىندە ەركىن سويلەپ تۇر. جالپى, فين حالقىنىڭ باسىم بولىگى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن. بۇل ەلدە فين جانە شۆەد ءتىلى قاتار قولدانىلادى. الاي­دا قازىر جەرگىلىكتى تۇرعىندار تەك فين تىلىندە, قاجەت بولعان كەزدە اعىلشىن تى­لىن­دە عانا سويلەيدى. شۆەد ءتىلىن سانالى تۇر­دە قولدانباي, بىرتىندەپ ىسىرىپ جاتقان سىڭايلى. از-كەم اڭگىمەلەسكەن سوڭ, فين ايە­لى ساتتىلىك تىلەپ, Tikkurila ستانساسىنان ءتۇسىپ قالدى.

1919 جىلى اشىلعان حەلسينكي ۆوكزالى ەرەكشە سكانديناۆيالىق مودەرن ستيلىندە تۇرعىزىلعان. جالپى قالاداعى عيماراتتار, تۇرعىن ۇيلەر كلاسسيتسيزم, فۋنكتسيوناليزم جانە مودەرنيزم ستيلدەرىن ۇيلەستىرە وتىرىپ سالىنعان. ەستەتيكا باسىم, وزگە ەۋروپا ەلدەرىنە ۇقسامايدى.

پرەسس-تۋردىڭ العاشقى كۇنى, ارينە, تانىس-بىلىستەن باستالدى. فينليانديا ءسىم قىزمەتكەر­لە­رى حەلەنا حاكاري مەن دجەننا نەيليك حەلسينكيدى ءبىراز ارالاتىپ, ۇلتتىق تاعام­دا­رىن ازىرلەيتىن مەيرامحانادا كەشكى اس ۇيىمداستىردى. «Sunn» مەيرامحاناسىنىڭ داستارقان ازىرلەپ قويعان بولمەسىنە كىرە بەرە ەدەنگە توسەلگەن جانە قابىرعاعا ىلىنگەن كىلەمدەر بىردەن كوزگە ءتۇستى. وزىمىزگە تانىس دۇنيە بولعان سوڭ تاڭىرقاي قويعان جوقپىز, الايدا فين حالقىنىڭ دا قابىرعاعا كىلەم ىلەتىنى قىزىعۋشىلىق تۋدىر­دى. شەتەلدىك ارىپتەستەرگە بۇل ءتىپتى تاڭسىق, ولاردىڭ كوبى جەردە جايۋلى تۇرعان كىلەمدى كوۆرولان دەپ قابىلدادى. ءبىر-ءبىرىمىزدى «جاتىرقاپ» بولعان سوڭ, اڭگىمە قىز­عان ۋاقىتتا كىلەمدەرگە زەر سالىپ, سۇراس­تىرساق: «قازىر حالىق بۇل «قاسيەتتەن» ارىل­عان, دەسە دە اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇر­عىن­دار ءۇي ىشىندەگى قابىرعاعا ءالى دە كىلەم ءىلىپ قويادى, بۇل – بۇرىننان كەلە جاتقان ءۇيدى بەزەندىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى», دەدى دجەننا نەيليك.

فيندىكتەردىڭ نەگىزگى تاعامى – لوسوس با­لىق­تارى, ونىڭ ىشىندە اقسەركەدەن ازىر­لە­نە­تىن تاعامدار. بالىقتان نەگىزگى اس, سورپا, سالات ازىرلەنەدى. ولار بۇقتىرىلعان, قۋىرىلعان, ىستالعان, گريلدە, سونداي-اق اشىق وتتا سان ءتۇرلى ادىس­پەن ازىرلەنىپ, ۇسىنىلادى. جالپى, فين تاعامدارى ءارتۇرلى, ماسەلەن, سيىر, شوشقا جانە قوي ەتتەرىن ءبىر قازاندا ءپىسىرىپ, دامدەرىن ۇيلەستىرە وتىرىپ بۇق­تىر­ما سەكىلدى ءبىر تاعام ازىرلەيتىنىمەن ەرەك­شەلەنەدى. سونداي-اق ەت پەن بالىق (kalakukko), بالىق پەن ءسۇت نەمەسە ءسۇت تاعام­دا­رىنىڭ (salmon soup) قوس­پاسىنان دايىندالادى. وسى كۇنى بىزگە بالىق­تان ازىرلەنگەن تىسكە­باسار مەن قوي ەتىنەن دايىن­دال­عان اس ۇسىندى.

جالپى, فين حالقى فاست-فۋد تاعام­دارىنا اۋەس ەمەس, دۇرىس تاماقتانۋدى بەرىك ۇستانادى. حەل­سينكي كوشەلەرىندە KFC, McDonald’s, Burger King سەكىلدى الەمدە كەڭ تارالعان تەز تاماقتانۋ ورىندارى وتە از, بۇلار ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ كەي­بىرىندە عانا بار. كوبىنە مەيرامحانا, ءدام­حانا, كوفە ىشەتىن جەرلەرى جەرگىلىكتى كاسىپكەر­لەردىكى, كورەي, جاپون سەكىلدى ازيا حالىق­تا­رى­نىڭ اسحانالارىن دا كەزدەستىرۋگە بولادى.

دۇرىس تاماقتانۋعا باسىمدىق بەرەتىنى فين حالقىنىڭ دەنە بىتىمىنەن, تاماقتانۋ ما­دەنيەتىنەن بىردەن بايقالدى. ءبىز كەز­دەس­تىرگەن فيندىكتەردىڭ اراسىندا ارتىق سالماقتى ادام كورمەدىك. تۇرعىندارى اسىقپايدى, بار­لىعى دەرلىك سالماقتى ما دەرسىڭ, جۇمىسى بول­ماسا كوشەدە ەرسىلى-قارسىلى دا جۇرە بەرمەيدى.

ماسەلەن, حەلسينكيدەگى Aalto ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ اسحاناسىنان تۇسكى اس ىشتىك. تاعام سورەسىندە ىستىق تاعامدارمەن بىرگە ءتۇرلى كوكونىس پەن جەمىس-جيدەككە تاڭداۋ كوپ. بىردە-ءبىر دايىن اس (فاست-فۋد) جوق. ەسەسىنە بولەك ۇستەلدە ناننىڭ بىرنەشە ءتۇرى مەن سارى ماي قويىلعان, كەز كەلگەن ءتۇرىن قالاعانىنشا الىپ جەي بەرەدى, الايدا ءبىر-ەكى ءتىلىم نانمەن شەكتەلەتىنىن بايقادىق. ناننىڭ ءوزى گليۋتەن, گليۋتەنسىز, ءسۇت تە لاكتوزا, لاكتوزاسىز دەپ بولىنگەن. بۇل – دۇرىس تاماقتانۋعا ءمان بەرگەن ادامعا تانىس دۇنيە. ءبىز سەكىلدى ءسۇتتى شاي ىشەدى, فين كوفەسىنىڭ ءدامى وزگەشە ەكەنىن دە ايتا كەتەيىك. حالقى قوناقجاي, سۋسىن, تىسكەباسارلارىن دايىنداپ قارسى الادى, تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋدەن تارتىنبايدى.

الەمگە اتى تانىس فين مونشاسى بىزدە­گى­دەن ءتىپتى بولەك. ۇلكەن تەمىر پەشتەرىن اعاشپەن قىزدىرادى. فيندەر – جالپى مونشا مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان حالىق. حەل­سينكي تۇرعىندارى بالتىق تەڭىزىنىڭ جا­عا­سىنداعى Löyly اۋدانىندا ورنالاسقان ساۋ­ناعا ارنايى ۋاقىت ءبولىپ كەلەدى. مۇندا تەڭىز ونىمدەرىنەن اس ءمازىرىن ازىرلەيتىن مەي­رام­­حانا بار, وسىندا بىزگە وزدەرىنىڭ ۇلت­تىق Salmon soup تاعامىن ۇسىندى, بۇل ورىن «الەمدەگى ەڭ كەرەمەت 100 ورىن» تىزىمىنە ەنگەن.

حالىق سالىققا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى

ءىس-شارانىڭ رەسمي ءبولىمى ەكىنشى كۇننەن باستالدى. ءبىز بارعان العاشقى نىسان – فينليانديانىڭ Sitra يننوۆاتسيالىق قورى (The Finnish Innovation Fund Sitra). بۇل – فين پارلامەنتىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن تاۋەلسىز قوعامدىق قور. Sitra نەگىزىنەن فينليانديانى رەفورمالاۋعا كومەكتەسەدى. الداعى سىن-قاتەرلەردى سارالاپ, سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ شەشىمدەر ازىرلەيدى. بۇل ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى جەدەلدەتۋگە كومەكتەسەدى. ماسەلەن, قازىر «Sitra» ەكو­نوميكالىق ءوسىمدى تۇراقتاندىرۋ ماسە­لە­سىمەن قاتار, دەرەكتەر مەن جاساندى ينتەل­لەكتىگە نازار اۋدارىپ جاتىر.

«Sitra ورتالىق ۇكىمەتتىك ۇيىمعا جات­پاي­دى, بۇل جاناما مەملەكەتتىك اكىمشى­لىك­تىڭ بولىگى عانا. ءبىز جۇمىسىمىزدى ينۆەس­تي­تسيا­لىق كىرىس ارقىلى قارجىلاندىرامىز. جي ءداۋىرى ەندى عانا باستالدى. حالىق اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك, فيندەردىڭ كوبى ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىنە ساندىق تەحنولوگيالار ارقىلى قاتىسقىسى كەلەدى», دەدى قوردىڭ كوممۋنيكاتسيا جانە قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ءبولىم جەتەكشىسى سامۋلي لايتا.

بۇدان سوڭ «Supercell» ويىن كومپانياسىمەن تانىستىق. 2010 جىلى ىسكە قوسىلعاننان بەرى ول الەمدىك نارىققا Hay Day, Clash of Clans, Boom Beach, Clash Royale, Brawl Stars سياقتى ونلاين ويىندار شىعارعان. حەلسينكيدەگى باس عيماراتتان وزگە سان-فرانتسيسكو, لوندون, سەۋل مەن شانحاي قالالارىندا كەڭسەلەرى بار. كومپانيا قىزمەتكەرى فريدا يوحانسسوننىڭ ايتۋىنشا, ويىن اۋديتورياسى ايىنا 290 ملن ادامدى قۇرايدى, 7 ملرد ادام وسى ويىن­داردىڭ قوسىمشاسىن جۇكتەيدى. 45 ۇلت­تىڭ باسىن قوسقان كومپانيانىڭ 900-دەن اسا قىزمەتكەرى بار. ماقساتى – ادامدى جالىق­تىر­مايتىن, ومىر­شەڭ ويىن تۇرلەرىن جاساۋ.

كومپانياعا كورشىلەس ورنا­لاسقان زياندى باعدارلامالار ونەرى مۇراجايىنا (Museum of Malware Art) دا سوعا كەتتىك. وندا تسيفرلىق الەمنىڭ قاراڭعى تۇستارىن, ياعني كيبەرشابۋىلدار مەن زياندى باعدارلامالاردىڭ جەكە تۇلعالارعا, كومپانيالار مەن قوعامعا تيگىزگەن كەرى اسەرىنىڭ تاريحى ديسپلەي ەكراندارعا شىعارىلىپ قويىلعان. ەلىمىزگە كومپيۋتەر العاش كەلىپ جاتقان كەزدە ەكرانعا ءتۇرلى-ءتۇستى ءتورت­بۇرىشتار شىعىپ, كومپيۋتەر نە قوسىل­ماي, نە سونبەي قاتىپ قالاتىنى ەستە شىعار, سول ۆيرۋس قازىر وسى مۇراجايدا تۇر. تاقتاي­شاداعى انىقتاماسىندا «ۆيرۋس­تىڭ اتى لەنينگراد, 1990 جىلى جەلتوق­ساندا كەڭەس وداعىندا تابىلعان. ول ىسكە قوسىلعان كەزدە ءتۇرلى-ءتۇستى تاڭبالار ەكراندى تولىقتاي ­جاۋىپ تاستايدى. سودان كەيىن كومپيۋتەردى قايتا قوسۋ قاجەت», دەپ جازىلعان. مۇنداي ەرەكشە مۇراجاي وسى حەلسينكيدە عانا بار.

تۇستەن كەيىن قارجى مينيستر­لىگى­نىڭ سالىق اكىمشىلىگىن بەتكە الدىق. بىر­نەشە قىزمەتكەر پرەزەنتاتسيا جاساپ, سالىقشىلارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ سەكىلدى تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. اكىمشىلىك مەنەدجەرى كاتري ريەككينەننىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتكە جىل سايىن سالىقتان 50 ملرد ەۋرودان اسا قارجى تۇسەدى. وزگە ەۋروپا ەلدەرىندە سەكىلدى فينليانديادا دا سالىق جوعارى, حالىق جالاقىسىنىڭ تەڭ جارتىسىن سالىققا بەرەدى. الايدا جەكە تۇلعالار, بيزنەس, كورپوراتسيا, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سالىق تولەۋدەن جالتارماي, ونىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزىن تۇسىنەتىنىن ايتادى قىزمەتكەرلەر. كاتري ريەككينەن ەلدە جەمقورلىقتىڭ جوعىن دا ءسوز اراسىندا ايتىپ قالدى. وسى ءۇشىن دە سالىق تولەۋشىلەر جوعارى سالىقتان جالتارماي, بيلىككە سەنىممەن قارايتىنى انىق.

سپۋتنيكتىك ستانساسى بار ۋنيۆەرسيتەت

حەلسينكيدەگى ءۇشىنشى كۇن دە كەزدەسۋلەرگە, قاربالاسقا تولى بولدى. قالا ورتالىعىنداعى كانسالايستوري الاڭىندا (Kansalaistori square) ورنالاسقان وودي حەلسينكي ورتالىق كىتاپحاناسىن ارالاپ, االتو ۋنيۆەرسيتەتىنە (Aalto University) باردىق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عارىش زەرتحاناسىمەن تانىستىق. قازىر فينليانديا زاماناۋي عارىش يندۋسترياسىنىڭ وتانىنا اينالىپ كەلەدى. زەرتحانا جەتەكشىسى ياان پراكس ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە 2017 جىلى فينليانديانىڭ العاشقى Aalto-1 نانوسپۋتنيگىن جاساپ, وربيتاعا ۇشىردى, بۇل ەلدىڭ عارىش قىز­مەتىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. قازىر فين­ليانديادا ميكروسپۋتنيكتەر شىعارۋعا مامان­دان­دىرىلعان بىرنەشە كوممەرتسيالىق كومپانيا بار. Aaلتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوزىنىڭ جەرۇستى سپۋتنيكتىك ستانساسى بار. وندا ستۋدەنتتەر وربيتاعا ۇشىرىلعان Foresail-1 Prime مەن Aalto-3 عىلىمي سپۋتنيكتەرىن باسقارادى.

االتو ۋنيۆەرسيتەتى – فينليانديانىڭ عارىش تەحنولوگياسى بويىنشا ماگيستراتۋرا جانە PhD باعدارلامالارىن ۇسىناتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى.

«بىزگە ماتەماتيكا, راديوتەحنيكا, كۆانت­تىق تەحنولوگيا, فيزيكا, انتەننا ينجەنەرياسى, جاساندى ينتەللەكت, سونىمەن قاتار حالىق­ارالىق بيزنەس, مەنەدجمەنت پەن ديزاين ماماندارى قاجەت. سەكتوردىڭ ءوسۋى مەن ءارتاراپ­تانۋى بارلىق مامانعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر. عارىش سالاسىنىڭ ەڭ ۇتىمدى تۇسى دا وسى, ءتۇرلى سالا ماماندارى وسى جەردە جۇمىس ىستەي الادى», دەيدى ياان پراكس.

زەرتحانا جۇمىسىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىرعان ستۋدەنتتەرمەن اڭگىمەمىز ۋنيۆەرسيتەت اسحاناسىندا تۇسكى اس كەزىندە جالعاستى. ولار كومپانيالاردىڭ ءتيىمدى ستارتاپ جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا اسىق ەكەنىن ايتادى. وسىلايشا, تالانتتى ستۋدەنتتەردىڭ ارقاسىندا فينليانديا عارىشتى دا زەرتتەپ جاتىر.

تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە فينليانديا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەلينا ۆالتونەننىڭ قابىل­داۋىندا بولدىق. جارتى ساعاتىن بىزبەن كەزدەسۋگە ارناعان مينيستر سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەردى. پارلامەنت (ەدۋسكۋنتا) عيماراتىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىن ارالاپ كورۋگە عانا رۇقسات بەرىلگەن. ونىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, عيمارات فينليانديا تاۋەلسىزدىگى مەن دەموكراتياسىنىڭ ءرامىزى رەتىندە 1920 جىلدارداعى كلاسسيكالىق ستيلدە سالىنعان. قاسبەتى گرانيتتەن جاسالىپ, 14 كورينفتىك باعانمەن بەزەندىرىلگەن. پارلامەنت عيماراتىنىڭ جانىندا فينليانديانىڭ ءۇش پرەزيدەنتى ك.ستولبەر, پ.سۆينحۋفۆۋد پەن ك.كالليو ەسكەرتكىشتەرى تۇر.

مينيسترمەن كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ, پارلامەنت عيماراتىندا كوپ بوگەلە قويمادىق, قارسى بەتىندە ورنالاسقان مۋزىكا حولىنا (Musiikkitalo) ەكسكۋرسيا جاساپ, ءارى قاراي «ICEYE» فين اەروعارىش كومپانياسىنا كەلدىك. جابىق لابوروتورياسىندا ميكروسپۋتنيكتەردى ازىرلەۋ جۇمىسىمەن تانىستىق. «ICEYE» كومپانيا­سى – 2014 جىلى االتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ راديوتەحنيكا فاكۋلتەتىنەن ءبولىنىپ قۇرىلعان مەكەمە. ول الەمدەگى ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ وزىق SAR (سينتەتيكالىق ديافراگمالىق رادار) سپۋتنيگىنە يەلىك ەتەدى. وسى سپۋتنيك ارقىلى قورشاعان ورتانى باقىلاپ, توتەنشە جاعدايلاردى الدىن الۋعا كومەك­تەسەدى. كومپانيا قىزمەتكەرى دەيمون وللوماننىڭ ايتۋىنشا, SAR تەحنولوگياسى كەز كەلگەن اۋا رايى جاعدايىندا, ءتىپتى قاراڭعى جانە بۇلتتى اۋا رايىندا دا جوعارى ساپالى كەسكىندەردى تۇسىرە الادى. قازىر «ICEYE» پولشا, ۇلىبريتانيا مەن اقش-تا كەڭسەلەرىن اشقان. 2020 جىلدان كومپانيا اقش-تاعى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ الەۋەتىن زەرتتەپ, باعامداپ كەلەدى. ال 2022 جىلى ۋكراينا كومپانيانىڭ ءبىر سپۋتنيگىن ساتىپ الىپتى. وسىلايشا, االتو ۋنيۆەرسيتەتى مەن ونىڭ عارىش مەكەمەسى ەل بيۋدجەتىنە جىل سايىن ميللياردتاعان دوللار قارجى قۇيىپ وتىر.

مۇعالىمدەردىڭ بەدەلى جوعارى

ءتورتىنشى كۇنى فين مەكتەبى (Helsinki Normal Lyceum) مەن تەحنولوگيالىق يندۋستريا ايماعىنا باردىق. فين مەكتەبىنە تاڭعى ساعات 08.30-دا كىردىك. ءىشى تىپ-تىنىش, ءبىزدى قارسى العان ماتەماتيكا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى دجاني كيۆيحارجۋ مۇعالىمدەر بولمەسىن كورسەتىپ, 6-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ساباعىنا الىپ باردى. وقۋشىلار پارتادا توپتاسىپ, ەمىن-ەركىن وتىر. بىرىندە – كىتاپ, بىرىندە – نوۋتبۋك. كلاسس ءىشى AV پروەكتورى, ساندىق اق تاقتا, كومپيۋتەر, Maker, STEAM قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان. وسىعان قاراپ, فين مەكتەپتەرى تسيفرلىق قۇرالدارمەن باسپا ماتەريالدارىن قاتار قولداناتىنىن تۇسىندىك.

«وقۋشىلارى كىتاپ الىپ, داپتەر ۇستا­مايدى, قارىنداش, قالاممەن جازبايدى, قول­دارىندا پلانشەت قانا», دەگەن تۇسىنىك جوق. مەكتەپ بارىنشا تسيفرلىق جۇيەگە كوشكەن. الايدا ول مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان. وقۋ جوسپارلارى, ساباق كەستەسى سەكىلدى دۇنيەلەرى – تسيفرلىق فورماتتا. ال وقۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءبىلىم الۋى – ءماتىن, تاپسىرمالاردى كىتاپتان وقىپ, داپتەرگە جازۋ داعدىلارى ساقتالعان. ءتىپتى وقۋشىلار پارتالاردىڭ بەتىن دە قالاممەن شيمايلاپ تاستاعان.

جوعارى سىنىپتىڭ اعىلشىن ءتىلى ساباعىنا قاتىستىق. مەكتەپتە بىركەلكى فورما جوق, وقۋشىلار ەركىن ستيلدە كيىنەدى. سىنىپقا كىرەبەرىستە قىزىل جاشىككە بارلىق وقۋشى تەكشەلەپ ۇيالى تەلەفوندارىن سالىپ, ورىندارىنا جايعاستى. سىنىپتا شامامەن 20–25 وقۋشى. امان­داسقان سوڭ وقىتۋشى ساباق بارىسىن ءتۇسىندىرىپ, وقۋشىلارعا ساتتىلىك تىلەدى. ەكى-ءۇش وقۋشىدان قۇرالعان توپ جوبا دايىنداپ, ونى سىنىپتاستارى الدىندا قورعاۋ قاجەت. ءۇي نەمەسە وتكەن ساباق تاپسىرماسى بولۋى كەرەك, وقۋشىلار قولدارىنا پلاكات ۇستاپ تاقتاعا قاراي شىقتى...

ساباقتا وقۋشىلار جالپى وزدەرىن ەركىن ۇستايدى, بىزگە دە اتى-ءجونىمىزدى, قاي ەلدەن كەلگەنىمىزدى ايتقىزىپ, سۇراقتارىن قويدى.

تولىقتاي تسيفرلانعان فين مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءادىسى – وسىنداي. ولار مۇعالىمدەرگە باسا نازار اۋدارادى. ۇستازداردىڭ جۇمى­سىن بارىنشا جەڭىلدەتىپ, موتيۆاتسيا بەرىپ, ىنتالاندىرۋعا كۇش جۇمسايدى. مۇعا­لىمدەرگە جىلىنا ەكى رەت ترەنينگ ۇيىمداستىرادى. بىلىكتى ۇستازدان, ءبىلىمدى شاكىرت شىعاتىنىن فيندىكتەر الدەقايدا تۇسىنگەن.

جالپى, فينليانديا الەمدەگى تسيفرلى مەملەكەتكە قالاي اينالعانىن ەلدىڭ تەحنو­لوگيالىق سالالارىن قارجى­­لان­دى­را­تىن Centennial قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى انتتي اارنيو حەلسينكي تەحنو­لوگيالىق يندۋستريا ايماعىنا بارعانىمىزدا ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, فيندەر تسيفرلىق قوعامنىڭ نەگىزىن بالاباقشادان باستاپ قۇرۋعا تالپىنادى. ماسەلەن, ولار بالاباقشا مەن مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالارعا (4–7 جاس) ارنالعان ماتەماتيكالىق ءىس-شارالار Math Buzz جوباسى ارقىلى قارجىلاندىرادى. ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ كاسىبي دامۋىنا ىقپال ەتەدى. 2005 جىلدان باستاپ شامامەن 2 مىڭ ورتا مەكتەپ تۇلەگىنە ماتەماتيكا پانىنەن جۇلدەلەر تابىستاعان. انتتي اارنيونىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ماقساتى – وقۋشى, ستۋدەنتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن كاسىپكەرلىككە اينالدىرۋ. اتالعان قور 2009 جىلى Aalto ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ ستارتاپ جوبالارىن قارجىلاندىرعان. ماسەلەن, قازىر ءبىز پايدالانىپ جۇرگەن Wolt جەتكىزۋ قوسىمشاسىن وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى جاساپ شىعارعان. سونداي-اق كوپكە تانىمال «Linear», «Smartly.io», «Happeo «سەكىلدى كومپانيالار ستۋدەنتتەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. وسىنداي دارىندىلاردى دەر كەزىندە كورىپ, قولداۋ كورسەتكەن فين ەلى قازىر تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا جەتەكشى مەملەكەتكە اينالىپ وتىر.

فينليانديا حالقىنىڭ سانى – 5,5 ملن. تۇرعىن سانى از بولعاندىقتان باقىتتى ەلگە اينالىپ وتىر دەگەن دە پىكىر قالىپتاسقان. ونىڭ ۇستىنە تۋ كورسەتكىشى جىل سايىن تومەندەپ بارا جاتقان ەلدەردىڭ قاتا­رىندا. بۇل باقىتتى ەلدىڭ قازىرگى باس اۋىرتار ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. الايدا باقىت دەڭگەيى تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك باياندامانىڭ اۆتورلارى تۇرعىنداردىڭ ءوزىن باقىتتى سەزىنۋىن ەلدەگى حالقىنىڭ سانىنا بايلانىس­تى ەكەنىن دالەلدەي الماعانىن ايتادى. باقىتتى ەل بولۋدىڭ كىلتى تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو, الەۋمەتتىك قولداۋ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, بوستاندىق, جومارتتىق جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بولماۋى سەكىلدى كورسەتكىشتە جاتىر. ارينە, سكانديناۆيا ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە فينليانديا حالقى سالىستىرمالى تۇردە باقۋاتتى تۇرادى. بىراق الەمدە قانشاما باي ەل بار, ولاردىڭ بارلىعى سكانديناۆيالىقتار سياقتى باقىتتى ەمەس. كەز كەلگەن مەملەكەت فين سەكىلدى ىزگى قوعام قۇرۋعا مۇددەلى بولۋى قاجەت. وسىنداي ويمەن ەلىمىزگە ورالدىق.

استانا–حەلسينكي–استانا