ەل كولەمىندەگى قابىلدانعان ءاربىر شەشىمنىڭ ءمان-ماڭىزى, ەڭ الدىمەن, حالىق تۇرمىسىن جاقسارتاتىن ناقتى ىستەرمەن ولشەنۋگە ءتيىس ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى اتاپ ايتقانى ءمالىم. سونىڭ ىشىندە ءوڭىر باسشىلارىنا ايرىقشا تاپسىرىلعانى – بارلىق دەڭگەيدەگى جول ساپاسىن دۇرىستاۋ. كاسىپكەرلىك پەن ءتۋريزمدى دامىتۋ, سول ارقىلى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ قالا مەن اۋىلدىڭ بارىس-كەلىسى جەڭىلدەگەندە عانا جۇزەگە اساتىنى انىق. وسى ورايدا كەلەشەگى بار كوپ ەلدى مەكەننىڭ جولى بۇگىنگە دەيىن ويدىم-ويدىم بوپ جاتقانى قىنجىلتادى.
اسفالت ارمانعا اينالا ما؟
پرەزيدەنت بۇرناعى جىلى عالىمدارمەن كەزدەسۋىندە: «نەگىزگى قالالارىمىز بەن ايماقتارىمىزدىڭ اراسىن ساپالى جولدارمەن جالعاۋ ماڭىزدى. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن – ساپالى جولدارمەن. اشىعىن ايتساق, جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى ءارى بۇل ماسەلە ءجيى ايتىلادى. جول ساپاسىنىڭ ناشارلىعىنا قاتىستى حالىقتىڭ نارازىلىعى ورىندى», دەدى. ياعني وڭىرلەردىڭ, سونىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ وركەندەۋى تىكەلەي وسى ماسەلەگە تىرەلىپ تۇر.
اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى دەگەن قۇجات بار. «بۇگىنگى كۇنى جەرگىلىكتى جولدار ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى اۋىلدىق اۋماقتار بايلانىسىنىڭ ءالسىز بولۋىنا اسەر ەتىپ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر» دەپ سوندا دا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. وسى قۇجاتقا ساي ايماقتارىمىزداعى جولدار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جوندەۋدەن ءوتىپ, كەلەسى جىلعا دەيىن تۇزەلىپ قالۋعا ءتيىس ەدى...
ارينە, بۇل باعىتتا بىرقاتار ءىس اتقارىلدى. وبلىس ورتالىقتارى مەن اۋدانداردى بايلانىستىراتىن كۇرە جولدار اجەپتاۋىر جاقساردى. دەگەنمەن وسى يگىلىك اۋداننان اسپاي, اۋىلعا جەتپەي توقىراپ تۇر. ارينە, كەز كەلگەن وڭىردە تيىن-تەبەن ەڭ الدىمەن جۇرت كوزىنە تۇسەتىن وبلىس ورتالىعىنا باعىتتالاتىنى, سول جاقتان ارتىلسا, تام-تۇمداپ اۋداندارعا بولىنەتىنى بەلگىلى.
«جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەگەندەي, بيىل كولىك مينيسترلىگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر اراسىنداعى جولعا اسفالت توسەۋگە ۋاقىتشا شەكتەۋ ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. مينيستر نۇرلان ساۋرانباەۆ: «اسفالت قىمبات, سوندىقتان اۋىلدار اراسىنا جولدى تەك قيىرشىقتاستان سالعان ءجون. ول 6–10 ەسە ارزانعا تۇسەدى», دەيدى.
وسى بۇيرىقتىڭ داقپىرتى ساپالى جولعا انە-مىنە جەتكەلى تۇرعان بىرقاتار اۋىلدىڭ ءۇمىتىن سۋ سەپكەندەي باستى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قازىردىڭ وزىندە وسىنى العا تارتىپ, اۋىل جولدارىن اسفالتتاۋدى كىدىرتىپ وتىر. قاراعاندى وبلىسىندا بىرنەشە جىل بۇرىن جوسپارلانىپ, قۇرىلىسى باستالىپ قويعان جوبا – اقتوعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعىن شابانباي بي اۋىلىمەن بايلانىستىراتىن اۆتوموبيل جولى سونىڭ قاتارىندا. ايتا كەتەيىك, بۇل – بيىل تۋعانىنا 160 جىل تولعان الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان جەرى.
رەداكتسيامىزعا حابارلاسقان اۋىل تۇرعىندارى «اۋىلىمىزدىڭ جولى جوندەلمەيتىن بولىپتى», دەپ دابىل قاعىپ وتىر. سۇراستىرىپ بىلسەك, ءبىر شەتى اسفالتتالىپ قويعان, بيىل تاعى ءبىر بولىگى سالىنۋعا ءتيىس جولدىڭ قۇرىلىسى جوعارىدا ايتقان «بۇيرىق شىقتى» دەگەن جەلەۋمەن توقتاپ تۇر ەكەن.
نەگىزى اتالعان قۇجات ءالى بەكىتىلگەن جوق. سوعان قاراماستان, اكىمدىكتەر قابىلدانباعان بۇيرىقتىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتكەنى بايقالادى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ماقساتىندا دەرەۋ كولىك مينيسترلىگىنە حابارلاستىق. بۇيرىقتىڭ ءالى بەكىمەگەنىن مەكەمەنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى داۋلەت سامبەتباەۆ تا راستادى. ء«يا, بۇل ماسەلەنى مينيسترلىك ۇسىنىپ, قوعام تالقىلاۋىنا شىعارعان. قازىر بۇيرىق جوباسى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ ساتىسىندا جانە قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جوق», دەيدى ول.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, بۇيرىق جوباسىندا بۇل شەكتەۋ اۋىلدا حالىق سانى 500 ادامنان از بولسا نەمەسە وسى جولمەن تاۋلىگىنە جۇرەتىن اۆتوكولىكتىڭ سانى 500-دەن كەم بولعان جاعدايدا عانا قولدانىلاتىنى ايتىلعان. ال جول بويىنداعى ەكى ىرگەلى اۋىلدا (قىزىلاراي مەن شابانباي بي) قازىر مىڭنان استام تۇرعىن بار. ارلى-بەرلى اعىلعان كولىك تە جەتكىلىكتى. ەندەشە, بۇل جوبانى توقتاتۋ – قيسىنسىز.
الاش كوشباسشىسىنىڭ اتامەكەنى
قاراعاندى قالاسىنان 300, اقتوعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 45 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان شابانباي بي اۋىلى – تۇتاس جۇرتىمىزعا قادىرى بولەك ولكەنىڭ ءبىرى. الاشتىڭ جەل جاعىنا پانا بولعان بىرەگەي تۇلعا – ءاليحان بوكەيحان دۇنيەگە كەلگەن اۋىل. الەكەڭنىڭ اتا-اناسى, باۋىرلارى جەرلەنگەن تالدى بەيىت قورىمى دا وسىندا. سونىمەن قاتار مۇندا ادامزات تاريحىنان ويىپ ورىن العان «بەعازى-ءداندىباي» مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى بار. ورتالىق قازاقستاننىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى – قىزىلاراي تاۋىنىڭ اقسوراڭ شىڭى (1565 مەتر) اۋىلدىڭ ىرگەسىندە.
تاۋدان قۇلاي اققان تۇشى بۇلاقتارىمەن, قاراعاي-قايىڭى تۇتاسقان ورمانىمەن كوز تارتاتىن تابيعاتى ەرەكشە, تۋريستىك الەۋەتى زور اۋىلدىڭ ءبىرى دە وسى. 2025 جىلى «Kazakh tourism» ۇلتتىق كومپانياسى جاريالاعان بايقاۋدا شابانباي بي اۋىلى اتاعى دۇركىرەپ تۇرعان ناعي ءىلياسوۆ, حان ورداسى, پوپەرەچنوە سىندى ەلدى مەكەندەرمەن قاتار «ۇزدىك تۋريستىك اۋىل» اتاندى.
ەلدىك دەڭگەيدەگى ىرىكتەۋدە توپ جارۋى جايدان-جاي ەمەس. مۇندا 2008 جىلدان باستاپ «اۆالون» تۋريستىك كلۋبىنىڭ ىقپال ەتۋىمەن ەكولوگيالىق تۋريزم باعىتى جولعا قويىلىپ, ارنايى تۋرلار ۇيىمداستىرىلا باستادى. سول كەزەڭنەن بەرى جىل سايىن جاز ايلارىندا شەتەلدەردەن, اسىرەسە ەۋروپادان تۇمسا تابيعاتتى, قازاق اۋىلىنىڭ قاراپايىم تىرلىگىن تاماشالاعىسى كەلگەندەر ءجيى قاتىنايدى. 2014 جىلى اۋىل كاسىپكەرى راۋشان دۇيسەنبەكوۆانىڭ قولعا الۋىمان «سۇلۋتاس» قوناقۇيى قىزمەت كورسەتە باستادى. بيىل سالتانات قاپاسوۆا اتتى تاعى ءبىر ىسكەر تۇرعىن زاماناۋي قوناقۇي اشتى. ەندى بۇلارعا جان-جاقتان كەلەتىن تۋريستەر اعىنى جاز بويى تولاستامايدى.
بۇعان قوسا جىل سايىن اۋدان كولەمىندەگى جازعى لاگەر دە وسى اۋىلدا ۇيىمداستىرىلادى. بيىلدىڭ وزىندە ءبىر ماۋسىمدا 60 بالادان قابىلداپ جاتىر. كەڭەس زامانىندا تاۋ باۋرايىندا «اراي» اتتى پيونەر لاگەرى جۇمىس ىستەپ تۇردى. توقىراۋ جىلدارى تالان-تاراجعا تۇسكەن نىساندى قازىر وسى وڭىردەن شىققان كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى الىپ, دەمالىس ورنىن اشۋعا كىرىستى. سونىمەن بىرگە اۋىلدىڭ بەلسەندى ازاماتتارى ۇيىتقى, اكىمى باس بولىپ, حالىق قاراجات جيناپ, بوس تۇرعان عيماراتتىڭ بىرىنەن ءوز كۇشتەرىمەن سپورت كەشەنىن جابدىقتاپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى اۋىل كەلەشەگى زور ەكەنىن كورسەتەدى.
2020 جىلى حالىققا جولداۋىندا پرەزيدەنت اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنى بەلگىلى. بۇل باسقارۋ ءىسىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. سول ءىستى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان اۋىلدىڭ ءبىرى – وسى شابانباي بي اۋىلى. كەيىنگى ەكى اكىمىن حالىق ءوزى تاڭداپ, ءوزى سايلادى.
جول جۇمىسى نەگە توقتاپ تۇر؟
وسى سۇراقتى اقتوعاي اۋدانىنىڭ جاۋاپتى ورگاندارىنا قويدىق. رەسمي جاۋاپتى قاراپايىم تىلمەن تاپسىرلەيتىن بولساق, «اقتوعاي – شىلىم – اقجارىق» اۆتوكولىك جولىن جوندەۋ جۇمىسى 2022 جىلى باستالىپ, قىزىلاراي مەن شابانباي بي اۋىلى اراسىنداعى 22 شاقىرىم جول اسفالتتالعان. ودان كەيىنگى جوسپار بويىنشا بيىلدان باستاپ جىل سايىن 15 شاقىرىمعا اسفالت توسەلىپ, ءۇش جىلدا شابانباي بي مەن اقتوعاي سەلوسىنىڭ اراسى تاقتايداي تەگىس جولمەن جالعانۋى كەرەك ەدى. بىلتىر «سك «ەۆرودور س» جشس دەگەن كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, تاعى 15 شاقىرىم تەگىستەلىپ, سۋاعارلارى سالىنىپ, اسفالت توسەۋگە دايىندالىپ تا قويىپتى. جۇمىس بيىل باستالىپ كەتۋگە ءتيىس ەدى. بىراق وعان قاراجات جوق. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, مۇنداي قوماقتى سومانى اۋداننىڭ قازىناسى كوتەرە المايدى. راسىمەن دە, اقتوعاي – اۋماعى ۇلكەن بولعانىمەن, الەۋەتتى سالىق تولەۋشىلەرى از اۋدان. قارجى وبلىستان بولىنۋگە ءتيىس.
بيىل وسى جولدىڭ بويىمەن بىرنەشە رەت وتتىك. بىلتىر كۇزدە قاربالاس كورىنگەن كوپ تەحنيكا قازىر كوزدەن عايىپ بولعان. ياعني ءدال بيىل جۇمىس باستالاتىن ءتۇرى جوق. مەردىگەر كومپانيا وكىلدەرىن تاۋىپ الىپ, ولارمەن دە سويلەستىك. «بىلتىر شابانباي بي اۋىلىنان اۋدانعا قاراي 15 شاقىرىمدى قىرناپ-جونىپ, كەيبىر قار باسىپ قالاتىن تۇسىن كوتەرىپ, اسفالتتاۋعا دايىنداپ قويعانبىز. كوكتەم شىعىسىمەن ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك ەدى. «اقشا جوق» دەپ جاتىر. ەستۋىمىزشە, اۋىل جولدارىن اسفالتتاماۋ تۋرالى كولىك مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى شىعىپتى. سوعان بايلانىستى توقتاتىلعان كورىنەدى. بىزگە سالسا, 45 شاقىرىمدى وسى جىلى-اق ءبىتىرىپ بەرەر ەدىك. وعان تەحنيكالىق مۇمكىندىگىمىز تولىق جەتەدى», دەيدى كاسىپورىن وكىلى ايات نۇرسەيىتوۆ.
ءار اۋىلدىڭ الەۋەتى ەسكەرىلگەنى ءجون
ءاليحان بوكەيحان اتامەكەنىندەگى ماسەلە – ءبىر اۋىلعا عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ەلدى مەكەندەرگە ورتاق جاعداي. ءالى قابىلدانباعان بۇيرىقتىڭ ەكپىنى بۇل بەتتە ءبىراز وڭىرگە قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن.
قۇجات قابىلدانعان كۇننىڭ وزىندە ءار اۋىلدىڭ ماسەلەسى دەربەس قارالۋعا ءتيىس. ماسەلەن, «اقتوعاي – شىلىم – اقجارىق» اۆتوكولىك جولى – بەس جىل بۇرىن جوسپارلانىپ, قاراجاتى ەسەپتەلىپ, جۇمىسى باستالىپ قويعان جوبا. سونىمەن قاتار كولىك ءمينيسترى: «رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار, وبلىس ورتالىعىنان اۋدانعا دەيىنگى جانە اۋداننان تىرەك اۋىلدارعا دەيىنگى جولدار اسفالتتالۋعا ءتيىس», دەدى. شابانباي بي, قىزىلاراي اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى مىڭنان اسادى. ەكى اۋىلدا دا 11 جىلدىق مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. قانشاما ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ءتورت ت ۇلىگىن ءوسىرىپ, قۇرت-مايدى كاسىپ كوزىنە اينالدىرعان ازاماتتار دا جەتەرلىك. ءوزىن-ءوزى اسىراپ وتىرعان جۇرت. ەگەر جول جاعدايى تۇزەلمەسە, كوشتى قالاعا بۇرعاندار قاتارى كوبەيە بەرەرى انىق. جايلى ينفراقۇرىلىم ىزدەپ جىلىستاپ جاتقاندار قازىردىڭ وزىندە بارشىلىق.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ۋرباندالۋ ۇدەرىسى اسا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. استانانىڭ وزىنە جىلىنا 100 مىڭعا جۋىق ادام قونىس اۋدارادى. ءتيىستى ورگاندار ەلوردانىڭ رەسۋرستارىنا ۇلكەن سالماق سالعان بۇل كوشتى قالاي تەجەۋگە بولاتىنىنا باس قاتىرىپ ءجۇر. «كەلۋشىلەردى شەكتەيمىز» دەگەن تالاپتار دا ايتىلدى. بىزدىڭشە, بۇل كوشتى توقتاتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – وڭىرلەردە ءوز ناپاقاسىن ءوزى تاۋىپ وتىرعان اعايىنعا جاعداي جاساۋ. ول ەڭ الدىمەن جولىن دۇرىستاپ بەرۋدەن باستالادى. جولدىڭ جوندەلۋى – اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن جارتى بايلىق.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بۇل اۋىل – اقتوعاي اۋدانىندا ەتنوتۋريزم مەن ەكوتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى. ول جۇمىس جولعا قويىلا باستاعان. ونىڭ ۇستىنە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتامەكەنى بولۋى دا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرىپ تۇر. الاش كوشباسشىسىنىڭ تۋعان جەرىن كورىپ, تالدى بەيىتكە زيارات ەتۋشىلەر جەتكىلىكتى. وسى مامىر ايىنىڭ وزىندە الەكەڭنىڭ 160 جىلدىعى اياسىندا سوناۋ بالقاش قالاسىنان مەكتەپ ۇستازدارى ۇلكەن اۆتوبۋستارمەن ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتكەنىمەن, اقتوعايدان بەرگى جولدىڭ سىيقىن كورىپ, شارشاپ-شالدىعىپ قايتتى. ەندى ولار بۇل جاققا بەتتەي قويار ما ەكەن؟
استانادان شابانباي بي اۋىلىنا دەيىن – 500 شاقىرىم. سونىڭ 465 شاقىرىمىنا قينالماي جەتكەن جولاۋشى, 45 شاقىرىم جولدى كورگەندە ەكىنشى قايتىپ كەلمەستەي بولىپ كەتەدى. مۇنداي جاعدايدا اۋىلدى دامىتۋ, وندا جۇرتتى تۇراقتاندىرۋ, ءتۋريزمدى وركەندەتۋ تۋرالى اڭگىمە باستاۋدىڭ ءوزى ارتىق. اۋىل جۇرتشىلىعى قاجىتقان 45 شاقىرىمعا ءتيىستى ورگاندار نازار اۋدارىپ, الاش كوسەمىنىڭ تۋعان جەرىنە اسفالت توسەلۋىنەن ءۇمىتتى.
وبلىس باسشىلىعى وڭ شەشىم قابىلداپ, تاريحى تەرەڭ, تۋريستىك الەۋەتى زور اۋىلدىڭ جولىن دۇرىستاپ بەرسە, پرەزيدەنت تاپسىرعان حالىقتىڭ تۇرمىسىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى ۇلكەن ءىستىڭ ءبىرى بولار ەدى.