اباي ايتقانداي, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ» ابىزدىق جاسقا شىققان ءادىل احمەت – اينىمايتىن اسىل ادام: بولمىسى بەكزات تۇلعا, عيبراتتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, دەگدار ديپلومات. قارىمدى قايراتكەرلىگى, زەردەلى زەرتتەۋلەرى, پاراساتتى پۋبليتسيستيكاسى ارقىلى اينالاسىنا ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ جۇرەتىن ساۋلەتكەر, شىن مانىندە زيالى.
البەتتە, ءادىل قۇرمانجان ۇلىنىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە شىڭدالىپ قالىپتاسۋىنا ونىڭ تۋعان جەرى مەن تەربەلگەن التىن بەسىگىنىڭ اسەرى ەرەكشە بولعانى انىق. قايراتكەر عالىمنىڭ بويىنداعى قايسارلىق كۇمبەزى كۇنمەن شاعىلىسقان, اسپانمەن تىلدەسىپ, ءسوز كيەسى قونعان مۇزارت حانتاڭىرىدەن كەلسە, سابىرلى بەكزات بولمىس, جىبەك مىنەز, انا ءتىلىنىڭ بالقايماعىن تامىلجىتىپ سويلەيتىن شەشەندىك قاسيەت مۇقاعاليدى تۋدىرعان ەلدىڭ ىرىستى ۋىزىنان دارىسا كەرەك. وسى تۇستا ويعا تۇرىك ويشىلى زيا گوگالىپتىڭ «زيالى ءوزىنىڭ ۇلتتىق تامىرلارىن تەرەڭ يگەرۋى, رۋحاني نەگىزدەرىن جەتە ءبىلۋى جانە وركەنيەتتىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن بويىنا ءسىڭىرۋى كەرەك», دەگەن ءسوزى ورالادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە نارىنقولداعى اۋىل مەكتەبىنەن الماتىعا كەلىپ, جوعارى وقۋ ورنىندا اعىلشىن ءتىلى ماماندىعىن تاڭداپ ءبىلىم الۋى – ونىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان باقىت, وتانىمىزدىڭ قالاۋلى ۇلى بولىپ قالىپتاسۋىنا جاسالعان التىن باسپالداق بولدى. ول وسىلايشا جاستايىنان عالامدىق ماسشتابتا ويلاۋعا بوي ۇرىپ, وزىق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ رۋحاني نارىمەن سۋسىنداپ سىمبات تۇزەيدى. ءوزى ءبىلىم العان الماتى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىندا ەڭبەك جولىن العاش وقىتۋشى, ۇستازدىقتان باستاپ, ساتىلاپ كوتەرىلىپ, دەكان, پرورەكتورلىق قىزمەتتەرىن اتقارىپ, وسى ينستيتۋتتىڭ رەكتورىنا دەيىن ءوستى. ءوزىنىڭ باستاماسىمەن بۇل وقۋ ورنى كەيىنىرەك ابىلاي حان اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالىپ, ءادىل قۇرمانجان ۇلى وقۋ ورداسىنىڭ العاشقى رەكتورى اتاندى. وتاندىق ءبىلىم سالاسىن رەفورمالاۋعا جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇمىلا كىرىستى, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا بىلىكتى مامانداردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىردى.
سان قىرلى تۇلعانىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىنا ۇڭىلگەندە ءادىل قۇرمانجان ۇلىن ەڭ اۋەلى كورنەكتى عالىم رەتىندە تانيمىز. عۇلامانىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى وزگەگە ۇقسامايتىن دارالىعىمەن, تىڭ كەڭىستىكتەر مەن سونى ورىستەردى باعىندىرۋىمەن عىلىم الەمىندە جاڭا پاراقتار اشتى. ەگەمەندىكتەن كەيىن ەلىمىزدىڭ قارقىندى دامىعان سىرتقى قارىم-قاتىناسىن ۇيلەستىرۋگە شەت ءتىلىن بىلەتىن ماماندارىمىز تەگەۋرىندى ەڭبەك ەتتى دەسەك, بۇل سالانىڭ العى شەبىندە ءادىل قۇرمانجان ۇلى ءجۇردى. 1995 جىلى «تۇركى تىلدەرىندەگى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان لينگۆيست عالىم رەسەي جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, 1997–1998 جىلدارى ءبىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. بۇدان كەيىن مەملەكەتشىل تۇلعا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا ەسەلى ەڭبەك ەتتى, 1999–2000 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدى. 2000–2001 جىلدارى ەلىمىزدىڭ ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كورولدىگىندەگى, سونداي-اق يرلانديا رەسپۋبليكاسىنداعى, نورۆەگيا جانە شۆەتسيا كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن ىسكە اسىراتىن ديپلوماتيا سالاسىندا قارىمدى قايراتكەرلىك تانىتتى. ودان كەيىن قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونىڭ العاشقى رەكتورى رەتىندە وقۋ ورنىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى. 2007 جىلدىڭ تامىز ايىندا سەنات دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى. پارلامەنتتەگى جوعارعى پالاتانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ مۇسىلمانداردى شەتتەتۋ جانە كەمسىتۋمەن كۇرەس جونىندەگى جەكە ۋاكىلى ءارى پارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى اياسىنداعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ديپلوماتيالىق قىزمەتىن ابىرويمەن جالعاستىردى. ءادىل اعامەن 2015–2020 جىلدارى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىندا بىرگە قىزمەت ەتتىك. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يۋنەسكو سياقتى ىرگەلى حالىقارالىق ۇيىمداردا جانە باۋىرلاس ەلدەرگە بارعاندا بولمىسىنان بىتىمگەر اعانىڭ ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى باۋىرلاس ەلدەردىڭ بايلانىستارىن بەكەمدەۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. ارينە, مۇنداي كۇرمەۋى قيىن سالادا حالىقارالىق قاتىناستار مامانى, شەبەر ديپلومات بولۋمەن قاتار, بىرنەشە ءتىلدى ءبىلۋ اركىمنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن ەرەكشە قاسيەت ەكەنى بەلگىلى.
وسىنداي مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ساياسي تىنىمسىز قىزمەتتەردە جۇرسە دە, ءادىل احمەت عىلىم مەن قالامنان قول ۇزگەن جوق. ول قاشاندا پىكىرىن بۇكپەسىز اشىق ايتاتىن ويشىل, قايراتكەر تۇلعا, ساياسي ساراپشى, ماڭىزدى تاقىرىپتارعا ۇدايى ءۇن قاتىپ وتىراتىن سەرگەك پۋبليتسيست رەتىندە قوعام مەن كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى زاماننىڭ كەلبەتى تۋرالى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن كوزقاراسىن باسپاسوزدە, تەلەارنالاردا تۇراقتى ءبىلدىرىپ كەلەدى. بىلىكتى مامان رەتىندە حالىقارالىق ساياسات پەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇيتكىلدى جايتتارى تۋرالى ساراپتاما تالداۋلارىن اعىلشىن تىلىندە ەركىن ايتىپ, شەتەلدەردە ەلىمىز تۋرالى شىنايى كوزقاراس قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ول – شەتەلدىڭ بەدەلدى باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن رۋحانياتىمىزعا قاجەتتى باعالى دۇنيەلەردى تاڭداپ اۋدارىپ, سارالاپ, ساراپتاپ, بايىپتى تالداۋ جاسايتىن زەرەك زيالى. اۆتوردىڭ كوبىنە «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىندا جارىق كورگەن ماقالالارىنان تۇراتىن «عاسىر عيبراتى», «جاھاندانعان الەمنىڭ گەوساياسي كەلبەتى», «جاھاندى جالعاعان تەرەڭ تامىرلار» سياقتى ىرگەلى ىزدەنىستەرى وقىرماندى جاڭا الەمدىك دۇنيەتانىمعا جەتەلەيدى. اتالعان ەڭبەكتەردەگى جەر-جاھانعا تانىمال ساياسي قايراتكەرلەردىڭ تاعىلىمى مەن ونەگەسىن سومداعان «لي كۋان يۋ الەمى», «جاھاندىق ءتارتىپ», «گەنري كيسسيندجەر تارازىلاعان قىتاي», «تسيفرلىق تەحنولوگيالار ءداۋىرىنىڭ الىبى – ستيۆ دجوبس», ء«ححى عاسىر ءفۋتۋريستىڭ كوزىمەن», ««قولايسىز شىندىقتىڭ استارى», «ستيۆەن شۆارتسمان الەمى», «يلون ماسكتىڭ اسقاق ارمانى اقتالا ما؟» سەكىلدى سالماقتى ساراپتامالارى مەن سوقتالى ماقالالارى وقىرماننىڭ زور ءىلتيپاتىنا يە بولدى. الەمدىك اقپارات ايدىنىنان سۋسىن, ونى ۇلت زيالىسىنىڭ كوكىرەك كوزىمەن تارازىلاپ وتىراتىن پاراساتتى پۋبليتسيست قالام تارتقان الەمدىك نارىق تابانىنا تۇسكەن كىرشىكسىز مورال مەن ەتيكالىق قۇندىلىقتار, گەوساياساتتاعى تەكتونيكالىق وزگەرىستەر, ىزگىلىك يىرىمدەرى, بيلىك بەلەسىندەگى بەتبۇرىستار مەن جاھاندانعان زامان سيپاتى ۇدايى ۇلتتىق مۇددەمەن ۇشتاسىپ جاتادى.
زەردەلى زەرتتەۋشى, لينگۆيست عالىم كوركەم اۋدارمامەن دە اينالىسىپ, اعىلشىن تىلىنەن تىكەلەي قازاقشاعا اگاتا كريستيدىڭ تاڭدامالى اڭگىمەلەرىن جانە تاعى باسقا ەڭبەكتەردى تۇپنۇسقادان اۋدارعانى بەلگىلى. سوندىقتان كەزىندە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىنا يە بولعان ءادىل قۇرمانجان ۇلى كوسەمسوزبەن بىرگە كەستەلى كوركەمسوزگە دە جۇيرىك جامپوز جازۋشى.
دەسە دە, ءادىل احمەت – ەڭ اۋەلى عۇلاما عالىم. بۇل رەتتە ءادىل قۇرمانجان ۇلى «تۇركى تىلدەرىندەگى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر» دەگەن ىرگەلى مونوگرافياسى ارقىلى حالىق ەستەتيكاسى مەن ادەمىلىك قاعيداسىنىڭ قورعانى بولعان ميفولوگيالىق ارنا مەن ۇلتتىق تانىمدى ايقارا اشىپ بەردى. كەز كەلگەن حالىقتىڭ, قوعام مەن قاۋىمنىڭ ادەت-عۇرپى مەن ەتيكالىق نورمالارىنىڭ تۇپنەگىزى ەجەلگى ىرىم-تىيىمدار جۇيەسىنەن باستاۋ الاتىنى انىق. سوندىقتان عالىم بۇل ەڭبەگىندە بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنوگرافيالىق-تىلدىك كول-كوسىر دەرەكتى قولدانادى, سونىمەن بىرگە الەم حالىقتارىنىڭ ۇلگىلەرىن, افريكالىق بايىرعى قاۋىمداردىڭ, امەريكالىق ۇندىستەر مەن پولينەزيالىقتاردىڭ كونە مۇراسىن دا سارالايدى. زەرتتەۋدەن حالىقتىڭ ادەمى سويلەۋى دە, اقىنداردىڭ اجارلى جىرلاۋى, جازۋشىلاردىڭ ورنەكتى جازۋىنا دا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت ءتىلىنىڭ بايلىعى مەن ستيلدىك دامۋىنا تابۋ مەن ەۆفەميزم سالاسىنىڭ قاينار بۇلاقتاي ۇلەسى بار ەكەنىن تۇسىنەسىڭ, تۇيسىنەسىڭ.
كەمەلدىككە ۇمتىلعان كىسىدەن (كەڭ ماعىناسىندا حالىقتان دەپ الۋعا بولادى) كوركەمسوز تۋادى. مۇنىڭ ەتالونى – «نەنى ىستەۋگە بولادى, نەنى ىستەمەۋگە بولمايدى؟» دەگەن تالعام مەن تولعام, پايىم مەن پاراسات. مىنە, وسى قاعيداتتاردى قالىپتاستىراتىن تەتىك ءاربىر حالىق مادەنيەتىنىڭ وزەگىندە جاتقان ىرىم-تىيىمدار جۇيەسىندە ەكەنىن عالىم تەرەڭ زەردەلەي تۇسەدى. ءادىل اعا ىرىم-تىيىمداردىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق مانىنە تالداۋ جاساپ, ىرىم-تىيىمدار قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋشى, ۇيلەستىرۋشى قىزمەتكە يە حالىقتىڭ جان دۇنيەسىندە ساقتالعان ايرىقشا كىلت ەكەنىنە نازار اۋدارادى. «تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر – ءتىلدىڭ سوزدىك قۇرامىن لەكسيكا-سەمانتيكا جاعىنان بايىتاتىن ءونىمدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. ورامدىلىق پەن يكەمدىلىكتى ەۆفەميزمدەر وتە ايقىن بايقاتادى. ولار اتاۋلارىن اشىق قولدانۋعا بولمايتىن بەلگىلى ءبىر ۇعىمداردى استارلى تۇردە ءدوپ باسىپ, ءدال جەتكىزىپ قانا قويماي, الگى ۇعىمدارعا نازىك تە سىپايى سيپات بەرىپ, وقۋشى مەن تىڭداۋشىنىڭ كوڭىل كۇيىنە جاراقات سالماۋ جاعىن ۇدايى قامتاماسىز ەتىپ, سويلەۋ نەمەسە جازۋ مادەنيەتىنىڭ, ياعني ءتىل مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا, قالىپتاسۋىنا دا ۇزدىكسىز قىزمەت ەتىپ وتىرادى», دەپ تۇجىرىم جاسايدى.
وسىلايشا, ءادىل قۇرمانجان ۇلى عىلىمدا تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەپتىلىك قاعيداسىنىڭ كودىن جاڭعىرتا ءبىلدى. عالىم تابۋ مەن ەۆفەميزمدەردىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق قىرىن سارالاپ, ميفو-پوەتيكالىق ءارلى ايشىقتارىن ايقارا اشۋمەن بىرگە بۇل قۇبىلىستىڭ ادام جان دۇنيەسىندەگى پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك-قوعامدىق تۇپكى سەبەپ-سالدارىنا بۇگىنگى عىلىم بيىگىنەن ۇڭىلە تۇسەدى. تابۋ مەن ەۆفەميزمدەردىڭ سىرىن ءسوزدىڭ سيقىرىمەن بايلانىستىرا زەرتتەگەن عالىم تۇركى ءتىلىنىڭ ارعى قاينارى ەجەلگى سالت-داستۇردەن تامىر تارتاتىنىن زەردەلەپ, لينگۆيستيكالىق زاڭدىلىقتاردى ەتنوگرافيامەن توعىستىرا تالداپ, سالماقتى تۇجىرىمعا كەلەدى. «تابۋدى تۋدىراتىن سەبەپتەر ءتىلدىڭ وزىندە ەمەس, سول ءتىلدى قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالاناتىن قوعامدا, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ورتادا, ياعني ادامدا جاتىر» دەپ, تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر ەتنولينگۆيستيكالىق قۇبىلىس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول – ءتىل مەن قوعامنىڭ ءوزارا بايلانىسىن سيپاتتايتىن الەۋمەتتىك لينگۆيستيكاعا قاتىستى ارنالى دا القاپتى نىسان دەگەن قورىتىندى جاسايدى. تابۋ مەن ەۆفەميزمدەردى, ىرىم مەن تىيىمدى ادامداردىڭ قوعامداعى الەۋمەتتىك, مادەني جانە ەكولوگيالىق ورتاعا بايلانىستى قالىپتاسقان نانىم-سەنىمدەرىنىڭ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىنىڭ تىلدەگى ورنىققان كورىنىستەرى ەكەنىن جان-جاقتى تالداعان زەردەلى زەرتتەۋشى الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, فولكلورتانۋ سەكىلدى پاندەردىڭ جەتىستىكتەرىمەن كەشەندى سالىستىرىپ, تاقىرىبىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى.
عالىم بۇل ىرگەلى ەڭبەگىندە تۇركى قازىناسىن عانا ەمەس, الەمدەگى باسقا دا وركەنيەتتەگى باعالى دەرەكتەردى زەردەلەپ, تۇجىرىمىن شيراتىپ, شىڭداي تۇسەدى. دامىعان ەلدەردىڭ عىلىمىندا بۇل ماڭىزدى تاقىرىپ الدەقاشان نىسانعا اينالىپتى. اقش, ۇلىبريتانيا, اۋستراليا, جاڭا زەلانديادا بۇل سالا تۋرالى تۇعىرلى زەرتتەۋلەر جازىلىپ, ءتىپتى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەرگە ارنالعان كولەمدى سوزدىكتەر دە شىعىپ ۇلگەرىپتى. ارينە, بۇل تاقىرىپتى قوزعايتىن كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن تىلىندە الدىمەن باتىستا جازىلعانى انىق. وسى ورايدا كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق فيلولوگياسىندا ەسكىنىڭ قالدىعى رەتىندە الاستاتىلعان ىرىم-تىيىمدار تۋرالى جازۋعا تاۋەكەل ەتۋى ءادىل قۇرمانجان ۇلىنىڭ كەڭەستىك ستاندارتتان باسقاشا ويلايتىن تۇلعا ەكەندىگىن كورسەتەدى. عالىم وسى سونى تاقىرىپقا 1970 جىلدارى تىڭنان تۇرەن سالىپ, قىزىل يدەولوگيادان ادا, قاي كەزدە دە تۇركى حالىقتارىنىڭ بارشاسىنا قاجەتتى ساپالى رۋحاني ءونىم سىيلاي ءبىلدى. كوز اياسى كەڭ, كوكجيەگى زەڭگىر قايراتكەر عالىم وزەكجاردى ەڭبەگى ارقىلى تۇگەل تۇركىنىڭ جوعىن جوقتاپ, باتىس پەن شىعىس حالىقتارىنىڭ, الەمدىك وركەنيەتتەردەگى مۇرالاردى بايسالدى تالداپ, اقىل-وي شىڭىراۋىنا ساۋلە تۇسىرەدى.
ءادىل قۇرمانجان ۇلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تۋسسون قالاسىندا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭىتە ءتۇستى. عالىم التايدان تاراعان ءتۇبى ءبىر تۇركى وركەنيەتىنىڭ الىسقا شاشىراعان جاڭعىرىعىن امەريكا «ۇندىستەرىنىڭ» مادەنيەتىنەن كەزدەستىرەدى. بۇل تۇرعىدا عالىمنىڭ 2003 جىلى جارىق كورگەن «ازيا – بەرينگ – امەريكا جانە امەريكالىق ۇندىستەردىڭ ازيالىق تەگى» دەگەن ەڭبەگىنە ەرەكشە توقتالعان ءجون. بىردەن كوپشىلىك نازارىن اۋدارعان ىرگەلى ەڭبەكتە بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ ازيالىق تەگى انتروپولوگيالىق, ارحەولوگيالىق, پالەونتولوگيالىق, گەنەتيكالىق, لينگۆيستيكالىق جانە باسقا تۇرعىدان جان-جاقتى ساراپتالادى.
پاراساتتى پروفەسسور وسى باعىتتاعى تىنىمسىز ەڭبەگىن جالعاستىرىپ, زەرتتەۋلەرىن جەتىلدىرىپ, ونى 2008 جىلى «امەريكالىق ۇندىستەردىڭ التايلىق تەگى» دەگەن اتاۋمەن قايتا باستىردى. بۇل ىرگەلى ەڭبەگىندە عۇلاما عالىم امەريكا قۇرلىعىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءتۇبى التاي حالىقتارىمەن ءبىر ەكەنىن كورسەتەتىن ناقتى دالەلدەرمەن تىڭ پىكىر ايتادى. ارحەولوگيا, گەنەتيكا عىلىمدارىنىڭ قازىرگى تابىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, «ۇندىستەردىڭ» امەريكا قۇرلىعىنا قونىستانا باستاعانىنا 35-40 مىڭ جىل بولعان دەگەن ءۋاج بىلدىرەدى. جەر شارىنداعى حالىقتار ميگراتسياسىنىڭ جولدارى مەن باعىتتارىن مادەنيەت جەمىستەرىمەن ساباقتاستىرىپ, قىزىقتى سالىستىرۋلار جاسايدى. التايدا وركەنيەت وشاعىنىڭ وتىن جاققان الاش جۇرتى باستاپقى بايسىن جۇرتتان جان-جاققا قونىس اۋدارىپ, ءبىر شەتى شىعىس ەۋروپاعا دەيىن جەتسە, ەكىنشى قاناتى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت پەن تىنىق مۇحيتىنا جانە بەرينگ بۇعازىن باسىپ ءوتىپ, امەريكا سياقتى وراسان زور جاعراپيالىق كەڭىستىكتەن جاڭا مەكەن تاپقانىن, قونىستانعان ولكەسىندە عاجايىپ پيراميدالار مەن اسپان الەمىن زەرتتەيتىن قۇرىلعىلار سالىپ, ابىزدىق ءداستۇردى جالعاستىرعانىن دەرەكتەر ارقىلى سارالايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, امەريكا قۇرلىعىن العاش اشقان تۇركى ءزاۋزاتىنىڭ ارعى ءبىر بۇتاعى ەكەنىن پايىمدايدى. «ۇندىستەردىڭ» تىلىندەگى تۋىستىق اتاۋلار, گەوگرافيالىق ۇعىمدار, سان ەسىمدەر, جانۋار, اسپان دەنەلەرىنە قاتىستى سوزدەردىڭ كوبىندە تۋىستىق نەگىز بار ەكەنىن ناقتىلى مىسالدارمەن دالەلدەي تۇسەدى, ورتاق سوزدەردىڭ تۇبىرىنە ۇڭىلەدى. بۇل رەتتە اۆتوردىڭ الەم كىتاپحانالارىنداعى مول مالىمەتتەردى قاراپ, سارالاپ شىققاندىعى ايقىن بايقالادى.
مادەنيەتارالىق ۇيلەسىم مەن ۇندەستىك بۇزىلسا, وركەنيەت اداسىپ, ءوز يىنىنەن تايىپ كەتەتىنىن عالىم ساباقتاستىرا سارالاپ, وقىرمانعا وي تاستايدى. مايالاردىڭ كوسموگونيالىق تۇسىنىكتەرىمەن التاي, سىبىردەگى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىندە ورتاق تۇستار بار ەكەنىن زەردەلەپ, بۇل قاۋىمنىڭ كۇنتىزبەسى اي مەن ۇركەردىڭ توعىسىنا نەگىزدەلگەن, بايىرعى التايداعى تۇپقازىقتان الشاقتاي قويماعانىن دايەكتى دالەلدەيدى. ماسەلەن, مايالار ءبىر جىلدا 13 اي بولادى دەپ ەسەپتەگەن. قازاقتىڭ دا توعىس ەسەبىندە ءبىر جىلدا 13 اي بولاتىنى بەلگىلى. مايا ابىزدارى وبسەرۆاتوريالار مەن پيراميدالار ارقىلى اسپان شىراقتارىن باقىلاپ, ارنايى كۇنتىزبە جاساپ, عالامدىق ۋاقىتتىڭ 13:20 دەگەن ولشەممەن ەتالونىن جاساپتى. اي مەن ۇركەردىڭ تابيعي قوزعالىسى, ياعني گالاكتيكالىق تىرشىلىك ىرعاعىنا سۇيەنگەن وسى ۋاقىتتىڭ ۇلى زاڭىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا تۇتىنىپ كەلگەنى انىق. الايدا قازىر ادامزات بۇل قۇندىلىقتان اداسىپ, ۋاقىتتى مۇلدە تەرىس ەسەپتەپ, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى شاتاستىرىپ, ۋاقىت ءمودۋلىن 12:60 دەپ قاتە ەسەپتەيتىن اعاتتىققا بوي ۇرعان ەكەن. اقيقاتتىڭ قالاي بۇرمالانعانى جايىندا اۆتور «1553 جىلى 13-كە تىيىم سالۋ كاتوليك شىركەۋلەرىنىڭ باسىن ءبىر جەرگە بىرىكتىرگەن. ۆاتيكان ءدىنباسى گريگوري ءبىرىنشى ءوزىنىڭ اتىمەن اتالاتىن 12 ايلىق كۇنتىزبە جاريالاپ, اقاۋى كوپ, عىلىمي نەگىزى وتە ءالسىز ۋاقىت رەفورماسىن جاسادى» دەپ شىندىقتى تۋرا جازادى. عالىم كۇنتىزبەدەگى بۇل جاڭا كەزەڭ سول زامانداعى ماشينا وركەنيەتى باستالعان ءداۋىردىڭ سيمۆولى – مەحانيكالىق ساعاتتىڭ پايدا بولۋىمەن تاپ كەلىپ, جاھانعا قارقىندى تارالىپ, انتي-ۋاقىت ولشەمى پايدا بولعانىن ايتىپ قىنجىلادى. ايگىلى مەديەۆيست ا.گۋرەۆيچ «ۋاقىت-اقشا» دەگەن باتىستىق قۇندىلىققا بايلانىستى ساعاتتىڭ پايدا بوپ, الەمگە تارالعانىن ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە ايتقانى بار. قوس وقىمىستى عالىمنىڭ وي-ۇشقىنى ساباقتاستىقتى اڭعارتادى.
اعىمعا ىلەسىپ كەتە بەرمەي, قاشاندا اساۋ تولقىنعا قارسى جۇزەتىن, سىرتى سىرباز بولعانىمەن, ىشكى جان دۇنيەسىندە ءباھادۇر بابالاردىڭ بۇلا قانى تۋلاپ جاتقان ءور رۋحتى وقىمىستى عالىم «ەۋرازيا كودى. بەسiنشi وركەنيەتتiڭ قارساڭىندا» دەگەن ىرگەلى ەڭبەگىندە ۇزاق جىلعا جالعاسقان جەمىستى ەڭبەگى ارقىلى مايا مادەنيەتىنىڭ قاتپارلى قويناۋلارى مەن ۇلتىمىزدىڭ جادىندا جاتتالعان ساباقتاستىق ارقاۋىن جالعاستىرادى. ول كوپتەگەن ساۋەگەيدىڭ «اقىرزامان» دەگەن بولجامدارىنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن بۇلتارتپاس دايەكتەرمەن دالەلدەپ, سانداردىڭ قۇپيا-كودىنىڭ جۇمباعىن شەشۋ ارقىلى ء«بىزدىڭ گالاكتيكانىڭ مۇشەل جاسىن» انىقتايدى. بۇل ساننىڭ جۇمباعىن بۇدان بۇرىن حوسە ارگۋەلەس شەشكەن ەكەن. ءادىل احمەت وسى عالىمعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, وعان «مۇشەل جاس» دەگەن جاڭا ۇعىمدى ەنگىزەدى. قازاقى ۇعىمدا بىر مۇشەل اياقتالىپ, كەلەسى مۇشەلگە كىرگەننەن باستاپ, جاڭا كەزەڭ باستالادى. سوندىقتان ەڭبەكتە بۇگىنگى قازاق تۇسىنىگى مەن ەجەلگى مايا مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ التىن ارقاۋى ادەمى كورسەتىلىپ بەرىلگەن.
بەرتىندە عۇلاما عالىم بۇل زەرتتەۋلەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, پروتو-تۇركىلەردىڭ سكانديناۆيانىڭ بايىرعى حالىقتارىمەن بايلانىستارىن ىندەتە زەرتتەپ, 2023 جىلى «ۆيكيڭدەردىڭ ىزىمەن» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. تۇركى تىلدەرىندەگى ءتىس, ءتىل, تاڭداي, اكە, بەل, بەلدىك, ەلىك, جەر, وگىز, سور, دالا دەگەن سوزدەر مەن وسى ۇعىمداردى بىلدىرەتىن اعىلشىن جانە سكانديناۆيا تىلدەرىندەگى مەتونيميالىق بالامالارىنىڭ وتە ۇقساس ەكەنىنە نازار اۋدارعان لينگۆيست عالىم بۇل ۇقساستىقتاردىڭ وسى تىلدەردىڭ كونە رۋنيكالىق جازۋلارىندا دا بار ەكەنىن اتاپ وتەدى. وسىلايشا, بايىرعى ۆيكيڭدەردىڭ رۋنيكالىق الىپپەسى مەن كونە تۇركى رۋنيكالىق الىپپەسىنىڭ تۇپكى سىرىنا ۇڭىلەدى. اعىلشىن-ساكسوندار مەن ساقتاردىڭ اراجىگىن تاريحي دەرەكتەرمەن دايەكتەپ بەرەدى. ۇقساس سوزدەردىڭ ءتىزىمىن كەلتىرىپ, بۇلتارتپاس ايعاقتار ۇسىنادى. لينگۆيستيكالىق, ارحەولوگيالىق, گەنەتيكالىق, تاريحي جانە فولكلورلىق سونى زەرتتەۋلەرگە يەك ارتقان اۆتور سكانديناۆيا حالىقتارىنىڭ بايىرعى ەپوستارى مەن قيسسالارىندا عۇنداردىڭ كوسەمى اتتيلانىڭ ءىزى جاتقانىن جازادى. ءادىل قۇرمانجان ۇلى وسى ەڭبەگى ارقىلى تۇركولوگياعا تۇرەن سالىپ, تىڭ باعىت اشتى دەۋگە بولادى.
تاريحتىڭ تامىرشىسى سياقتى ۋاقىتتىڭ ۇلى زاڭى تۋرالى ءجيى تولعانىپ, التايدان تامىر تارتقان ارعى بابالاردىڭ بايىرعى ىزدەرىن تالماي ىزدەيتىن عۇلاما سەكسەن بەس جاسقا تولدى. التايدان تاراعان كونە تۇركىلەر دە, باعزى «ۇندىستەر» دە ءسوزدىڭ سيقىرىن, سانداردىڭ سىرىن, ءتىلدىڭ تۇسپالىن, تاريحتىڭ قاتپارىن, بۇگىننىڭ اقپارىن, زاماننىڭ اۋجايىن ءبىلىپ, بولاشاقتى بولجايتىن قازىنالى قارتىن, اۋزى دۋالى اقساقالىن «ابىز» دەپ اتاعانى بەلگىلى. سول ابىزدىققا ءادىل اعا اسپاي, تاسپاي, القىنباي, اپتىقپاي جاقسى جەتىپ وتىر. جارىق ساۋلە پريزماعا شاعىلىسقان سوڭ, الۋان ءتۇرلى تۇسكە ەنىپ, بار اسەمدىگىمەن قايتادان ءوزىنىڭ شىققان جاعىنا بەت تۇزەيتىنى سياقتى ءادىل قۇرمانجان ۇلى دا ومىرلىك جارى داريعا كنيازبەكقىزىمەن بىرگە اياڭداپ, ءتاڭىرتاۋدىڭ ۇشار بيىگىنە قاراي بەتتەپ بارادى. ساپارىڭىز ۇزاق بولسىن!
دارحان قىدىءرالى
اكادەميك, سەناتور