قازىر جاسى جەتپىستەن اسقان اعا تولقىننىڭ ءومىر وتكەلدەرىنە وي جىبەرىپ, كوز توقتاتساڭ ءوسۋ جولدارى وڭاي بولماعانىن اڭعاراسىڭ. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن سۇراپىل سوعىس تۇسىندا ولاردىڭ بالالىق شاعى باقىتتى ساتتەن گورى اكەلەرى مايدانعا كەتكەندە ورنىن باسىپ, انالارىنا قولقانات بولعان قارەكەتىنەن سەزەسىڭ. ءبىز سونداي قيلى كەزەڭدەردىڭ قيىندىعىنا مويىماي كەشەدەن بۇگىنگە كەلگەن ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – راقىش امىرە ۇلى دەر ەدىك. ونىڭ اكەسى امىرە قاراەۆ 1942 جىلى اسكەرگە شاقىرىلىپ, سوعىستا حابارسىز كەتىپ, ەلگە ورالماپتى.
قاناتى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىمەگەن جەتى جاسار راقىش اناسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ ەگىن ەگىپ, ونى ورۋ جۇمىسىنا قاتىسادى. قىرماندا اتقا ءمىنىپ, بيداي باسۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سەگىز جاسىندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايدى.
وڭالعان تىرلىك الداعى كۇنگە ءۇمىت ارتتىرىپ, جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىندىرادى. وسى نيەتى جاس جىگىتتى قىزىلوردا قالاسىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنە اكەلەدى. بەس جىل وقىپ, حيميا, بيولوگيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى نەگىزدەرى بويىنشا ماماندىق الادى.
عىلىمعا دەگەن تالپىنىسى ونى قايتادان جوعارى وقۋ ورنىنا ورالتادى. ءوزى ءبىلىم العان ينستيتۋتتاعى حيميا كافەدراسىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە تۇرادى. ساباق بەرە ءجۇرىپ, ورگانيكالىق حيميا بويىنشا تياناقتى زەرتتەۋلەر, جان-جاقتى ىزدەنىستەر جۇرگىزەدى. ول ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, ءبىلىمىمدى تەرەڭدەتسەم دەگەن ويى اقتالىپ, ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو عىلىم اكادەمياسى ەلەمەنتتىورگانيكالىق قوسىلىستار ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. ورگانيكالىق حيميا ماماندىعى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن جوعارى دارەجەدە قورعاعاننان كەيىن, ونى قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى حيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىرادى. وسىندا جۇرگەندە ءوزى كانديداتتىق قورعاعان ينستيتۋت باسشىلىعى اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولۋعا تىلەك بىلدىرەدى. سوندا ءجۇرىپ ورگانيكالىق حيميادان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دايارلايدى. 1987 جىلى بەلارۋس عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيوورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىندا حيميا عىلىمدارى دوكتورى ديسسەرتاتسياسىن ابىرويمەن قورعايدى. وسى ارادا عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەگىنە جەتەكشى ۇيىم م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ال رەسمي وپپونەنتتەرى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى م.ۆورونكوۆ پەن گ.تولستيكوۆ ءجانە بەلارۋس عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى يۋ.ولدەكوپ بولعانىن ايتا كەتسەك دەيمىز. وسىنىڭ وزىنەن-اق راقىش ءامىرە ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەگىنىڭ سالماعىنىڭ قانداي ەكەنىن بىردەن بىلەسىڭ.
ەندى پروفەسسوردىڭ بۇكىل ءومىرىن ارناعان ورگانيكالىق حيميا سالاسىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە از-كەم توقتالا كەتسەك دەيمىز. ول اتالمىش سالاداعى بوس راديكالدار حيمياسى بويىنشا جان-جاقتى ىزدەنىستەر جۇرگىزگەن. باستى باعىتى – گالوگەندى اليفاتتى يودتى قوسىلىستاردىڭ گوموليتتى رەاكتسيالارىن زەرتتەۋگە قۇرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە يودوليفاتتى قوسىلىستاردى سينتەزدەۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى ادىستەرىن ويلاپ تاۋىپ, قولدانىسقا ەنگىزگەن. سونىمەن قاتار, عالىمنىڭ كەيبىر اشقان جاڭالىقتارى توقىما ماتەريالدارىنىڭ ورتەنبەۋىنە, وتقا ءتوزىمدى قاسيەتتەرگە يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدە. مۇنداي زاتتار انتيپيرەندەر دەپ اتالادى. ول سينتەزدەگەن كەيبىر انتيپيرەندەر قازىر ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەن. جالپى, راقىش امىرەەۆ 160-تان اسا عىلىمي جانە عىلىمي ادىستەمەلىك ەڭبەكتەر جاريالاعان. ونىڭ ىشىندە ەكى كولەمدى مونوگرافياسى, ونداعان اۆتورلىق كۋالىكتەر بار. كوپتەگەن زەرتتەۋ دۇنيەلەرى, ناقتىلاي تۇسسەك, رەسەي, ۇلىبريتانيا, اقش, جاپونيا سەكىلدى ەلدەردە جارىق كورگەن.
پروفەسسور راقىش امىرە ۇلى – عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا دا بەلسەنە اتسالىسقان ازامات. ول وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى قازىرگى الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ودان كەيىن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پرورەكتور قىزمەتتەرىن اتقارعان. سول سەكىلدى دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميا كافەدراسىن باسقارىپ, عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمىمەن «تارمۋ-دىڭ قۇرمەتتى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى» اكادەميالىق اتاعىنا قول جەتكىزگەن.
بىلىكتى عالىم, ءبىلىمدى ۇستازدى س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى شاقىرىپ, حيميا كافەدراسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرادى. سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەي, بۇل جۇمىستى دا ويداعىداي ورىنداپ, جاڭا كافەدرانى جاساقتايدى. كەيىن بۇل حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيالار كافەدراسى بولىپ وزگەرەدى. مۇنداي ونەگەلى ءىس ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى انىق. وسىعان قاراپ, ازاماتتىڭ اقىل-ويىنىڭ بيىك, كەيىنگىگە كورسەتەر ۇلگىسىنىڭ ەرەندىگىن بىلۋگە بولادى. ءومىر وتكەلدەرىندەگى نەبىر سىن ساعاتتاردان قاجىر-قايراتىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, ەسەلى ەڭبەگىمەن وتكەن پروفەسسوردىڭ عىلىمداعى سورابى, ەل ىشىندەگى بەدەلى تالايلارعا ۇلگى بولارى انىق.
سانسىزباي مولداجان.