ادام قۇقىعى – ەڭ باستى قۇندىلىق

كەزەڭ-كەزەڭمەن

جۇرگىزىلگەن كەلەلى ءىس

شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ تەڭ مۇشەسى رەتىندە, قۇقىقتىق جۇيەمىزدى قالىپتاستىرۋ مەن ىزگىلەندىرۋ كەزەڭىندەگى وتە وزەكتى جانە ماڭىزدى قادامى بولىپ سانالادى. بۇل باعىتتا ەلباسى 2003 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا قول قويعان ءولىم جازاسىنا مەرزىم­سىز موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى جار­لىقتىڭ دا الار ورنى ەرەكشە.

2019 جىلى 7 قاراشادا جەنەۆا­دا وتكەن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىعى كەڭەسىندە قازاقستان بيلىگىنىڭ ادام قۇقىعى احۋالىنا بايلانىس­تى ەسەبى تىڭدالدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىن­داۋعا قاتىستى بايانداما جا­ساعان. قازاقستان ەسەبىن تىڭداعان كەيبىر مەملەكەت سايلاۋ زاڭناماسىن جە­تىل­دىرۋگە, ازاپتاۋ فاكتىلەرىن تو­لىق زەرتتەۋگە, بەيبىت جينالۋ قۇ­قى­­عىن شەكتەمەۋگە قاتىستى بىر­نەشە ۇسىنىس-كەڭەستەرىن بىلدىرگەن ەدى. وسى كەڭەستەردىڭ ەڭ باسىندا  ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ تۇردى.

حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ­شىلار قازاقستاندى ءولىم جازاسىنان مۇلدە باس تارتۋعا بۇدان بۇرىن دا شاقىرىپ كەلگەن بولاتىن. وسىدان كەيىن 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ازاماتتىق جانە سايا­سي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ ءراسىمىن باس­تاۋدى تاپسىردى. ال 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەن­دەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا قىلمىستىق زاڭنىڭ نورمالارىن حاتتامامەن ۇيلەستىرۋدى جۇكتەدى. ەكى ايدان سوڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندا ءولىم جازاسى تولىعىمەن جويىلۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى.

مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرىنە ءولىم جازاسىن جويۋ ماسە­لەسى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋداعى باستى ماقسات تا وسى – ءولىم جازاسىن جويۋ­دى كوز­دەيتىن قابىلدانعان حالىق­ارا­لىق قۇقىقتىق مىندەت­تە­مەلەرگە ساي­كەس ۇلتتىق زاڭنا­مانى ۇي­لەس­تىرۋ. ال مۇنداي حالىق­ارا­لىق قۇجات – قازاقستان 2021 جىلعى 2 قاڭ­تاردا راتيفيكا­تسيا­لاعان, ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازا­مات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرا­لى حالىقارالىق پاكتىگە تىر­كەلگەن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حات­تاما. بۇل – ءولىم جازاسىن جويۋ­عا باعىت­تالعان ماڭىزدى اكتى­لەردىڭ ءبىرى.

ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن جايت, حا­لىق­­ارالىق حاتتاما ءولىم جازاسىن جويۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قا­بىل­­د­اۋعا مىندەتتەيدى, بىراق ەسكەر­تۋ جاسالعان جاع­دايدا قول­دان­ۋعا مۇمكىندىك بە­رە­دى. قازاق­ستان وسى­نى پايدالانىپ, راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە ءتيىستى ەس­كەرتۋ ارقىلى قابىلدادى. 

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءولىم جازاسى 26 اسا اۋىر قىلمىس ءۇشىن تاعايىندالاتىن. بۇل جازا 1997 جىلعى قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 18 بابىندا عانا قالدى. ال 2014 جىلى قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 17 بابىندا ساقتالعان. بار­لىق سانكتسياعا بالاما رەتىندە ءومىر بويى باس بوستان­دى­عىنان ايى­رۋ كوزدەلگەن. 

الايدا قوعامدا ءولىم جازاسىن جاقتايتىندار دا, قولدا­مايتىندار دا بار. باسقا-باسقا سابيلەردىڭ كوز جاسىنا قالعان پەدوفيلدەرگە قاتىستى ءسوز بول­عاندا جۇرتتىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى. «ازعىندارعا جازا بىرەۋ عانا بولۋ كەرەك. ول – ءولىم جازاسى. ادىلدىكتىڭ ەرەجەسى وسى عانا» دەگەندى الەۋمەتتىك جەلى­دەن تالاي رەت وقىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى دەمو­كراتيالىق ەلدىڭ تورەسى سانالاتىن اقش-تىڭ 28 شتاتىندا ءولىم جازاسى ءالى كۇنگە دەيىن بار. الەمدە دامىعان ەل تىزى­مىنە ەنسە دە وسىناۋ قاتال جازا­دان تۇبە­گەي­لى باس تارتپاعان مەملەكەت­تەر­­دىڭ قاتارىندا سين­گاپۋر مەن جاپونيانى كەزىكتىرۋگە بولادى.

ارينە, زاڭعا ادىلەتتى, ادىلەتسىز دەگەن انىقتاما بەرە المايمىز. سەبەبى زاڭ – نورما, قالىپ. الاي­دا زاڭدى ىزگىلەندىرەمىز دەپ ۇلت­تىق قۇقىعىمىزدى جوعالتىپ ال­مايمىز با؟ قۇقىقتىق قوعام قۇرۋ جولىندا ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ نەنى بىلدىرەدى؟ ءولىم جا­زاسىن جويۋدى كوزدەيتىن زاڭعا باي­لانىستى كوپتىڭ كوكەيىندە جۇر­گەن وسى سۇراقتاردى بىرنەشە سا­راپ­شى مامانعا قويىپ كورگەن ەدىك.

 «گۋمانيزمگە جول اشقان ماڭىزدى قادام»

باس پروكۋروردىڭ اعا كومەك­شىسى – باس پرو­كۋ­­رور­دىڭ پارلامەنتتەگى وكىلى مەيرامباي كەمالوۆ: «ەلىمىز ءولىم جازاسىن جويۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ەڭ باستى باي­لىعى – ادام, جوعارى قۇن­­دى­لىعى – ونىڭ ءومىرى ەكە­نىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ بەر­دى», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلى­مىز ادام قۇقىقتارىنىڭ جال­پىعا بىردەي دەكلاراتسياسى مەن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قوسىلا كەلىپ, وزىنە العان مىندەتتەمەلەردىڭ جۇگىن كوتەرىپ وتىر. سول ارقىلى – ادامزات قا­لىپ­­تاستىرعان گۋمانيزم يدەيا­لارى­نىڭ ەلىمىزدە ءارى قاراي ور­كەن­دەپ, ورىستەۋىنە جول اشتى.

«تاريحقا ۇڭىلسەك, قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىن زەردەلەسەك, بيلەر سوتىنىڭ تاجىريبەسىنە توق­تال­ساق, ەشقاشان ءولىم جازاسىن ادىل­دىكتى ورناتۋشى ەڭ ۇستەم قاعي­دات رەتىندە قارالماعانىن كورە­مىز. قازاقتا ايتەكە بيدەن قال­عان مىناداي ۇلاعاتتى ءسوز بار. ء«ومىر وزگەنىكى, ءولىم عانا وزىمدىكى» دەيدى. ءولىم جازا­سى سيرەك بولاتىن. وندا دا تەك بۇكىل حالىق جينالعان قۇرىل­تاي­دا بەكىتىلەتىن. ونى تاريحي مۇرالار دا كورسەتىپ وتىر. اكا­دەميك-زاڭگەر سالىق زيمانوۆ مۇرا رەتىندە ازىرلەپ, كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرىپ كەتكەن بيلەر سوتى تۋرالى 10 تومدىقتى, وزگە مۇراعات­تار­دى قاراي وتىرىپ, كىسى ءولتىرۋ قۇن ارقىلى وتەلىپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ول تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءوزىنىڭ سوت رەفورماسى تۋرالى جازبالارىندا كورسەتەدى. كەشەگى كۇنگە كەلسەك, بۇرىن ءولىم جازاسى بىرقاتار قىلمىس ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە قاساقانا ادام ءولتىرۋ ءۇشىن بولدى. ول كەزدە قاساقانا ادام ءولتىرۋ قازىرگىدەن ءۇش ەسە كوپ ەدى. جىلىنا ورتا ەسەپپەن 2,5-3 مىڭ قاساقانا كىسى ءولتىرۋ قىلمىسى تىركەلەتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل سان 700-800-دەن اسپايدى. بۇل دەگەنىمىز – ءولىم جازاسىنىڭ قوعامدا قىل­مىس­تىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ فاكتورى, ونىڭ ءورشىپ كەتۋىنە جول بەر­مەۋ قۇرالى رەتىندەگى قاراۋ ورىنسىز ەكەنىن دالەلدەيدى», دەيدى باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى.

 «بۇل – زاڭدى قۇبىلىس»

«قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋىن ىزگىلىككە جاسالعان ناقتى قادام ءارى زاڭدى قۇبىلىس دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت», دەيدى «ادام قۇقىعىنا ارنالعان حار­تيا» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى جەمىس تۇرماعام­بەتوۆا. «وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇدان بۇرىن ەلىمىز ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە تىركەلگەن ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويعان بولاتىن. وسىعان وراي ءتيىستى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى – زاڭدىلىق. قىلمىستىق كودەكس­تە 17 قىلمىس قۇرامى بويىنشا قولدانىلاتىن ءولىم جازاسىنا بالاما رەتىندە ومىرلىك باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن قولدانۋ ۇسىنىلعان. قازاقستان 2003 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءولىم جازاسى تۋرالى ۇكىمدەر­د­ى ورىنداۋعا موراتوري جاريالاعان­نان بەرى بۇل جازا ءتۇرى ەلىمىزدە مۇلدە قولدانىلعان ەمەس. جالپى, تاريحقا كوز سالساڭىزدار, قازاق حالقىندا ءولىم جازاسى بولماعان. قازاقتىڭ بايىرعى عۇرىپتىق زاڭى «جەتى جارعىدا» مەملەكەت ىشىندەگى ب ۇلىكشىلەر مەن ساتقىندار عانا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. ال ولگەن ادام ءۇشىن جازالاۋدىڭ ەڭ كوپ قولدانعان ءتۇرى – قۇن تولەۋ», دەيدى ول. قوعامدا ء«ولىم جازاسىنا كەسىلگەن ادامدى ءومىر بويى تۇزەۋ مەكەمەسىندە ۇستاۋ مەملەكەتكە ارتىق شىعىن ەمەس پە؟» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلىپ جاتاتىنى بەلگىلى. وسى ساۋالدى ج.تۇرماعامبەتوۆاعا قويعان كەزدە ول: «ادام ءومىرىن ەشقانداي دا ماتەريالدىق قۇندىلىقپەن ەسەپ­تەۋگە بولمايدى. سەبەبى ءومىر­دىڭ ءوزى قۇنسىز, ول – ادامنىڭ ەڭ قىمبات دۇنيەسى. شىنى كەرەك, ءولىم جازاسىنا قاتىستى قازىرگى قوعام­نىڭ كوزقاراسى مەن وي-پىكىر­لەرىن ەستىگەندە كەيدە ءوزىم دە تاڭعالا­مىن. قيت ەتسە, «اتۋ كەرەك», ء«ولتىرۋ كەرەك» دەپ جابىلا كەتەدى. بۇل دۇرىس ەمەس! حالقى­مىزدىڭ ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرىن نەگىزگە ال­عان زاڭدار جۇيە­سىندە دە ادامنىڭ باس­تى قۇندى­لىعى – ومىرىنە ۇلكەن قۇر­مەت­پەن قاراعان. سوندىقتان دالا زاڭى­­نىڭ وسى ءادىل شەشىمدەرىن دە ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون», دەدى.

ءولىم جازاسى – ادامگەرشىلىككە جات

ال قازاقستانداعى ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىل ەل­ۆيرا ءازىموۆا: ء«ولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ – قازاقستاننىڭ قىل­مىستىق سايا­ساتتى ىزگىلەندىرۋگە با­عىت­تالعان ماڭىزدى قادامى. حا­لىق­­ارالىق قۇجاتتاردا ءولىم جازاسى جازانىڭ وتە قاتال, ادام­گەرشىلىككە جاتپايتىن ەڭ جات ءتۇرى دەپ تانىلادى. بۇل رەتتە ءولىم جازاسىن تاعايىنداۋ كەزىندە سوت قاتەلەرىن جاساۋ تاۋەكەلدەرى بار ەكەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. سون­داي-اق جوعارى جازانى ساقتاۋ قىل­مىستىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتپەي­تىنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر بار. ءولىم جازاسىن ساقتاۋ نەمەسە جويۋ ماسەلەسى ارقاشان قوعامدا قاراما-قايشى پىكىرلەر تۋدىراتىنى دا بارشاعا بەلگىلى. ويتكەنى كوپ ادام ءولىم جازاسىن اسا اۋىر قىلمىستارعا ەڭ قولايلى جاۋاپ دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار ادامدى مەملەكەت اتى­ن­ان ومىردەن ايىرۋ ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ ماسەلەسى تۇرعىسىنان ءتيىمدى بولىپ تابىلمايدى», دەيدى ە.ءازىموۆا.

ومبۋدسمەن ءوز ويىن ودان ءارى بىلاي ءوربىتتى: «جەتى جارعىدا» ءولىم جازاسى نەعۇرلىم اۋىر قىل­مىستار ءۇشىن جازا رەتىندە قول­دانىل­عان. بىراق بۇل جازا سيرەك ىسكە اسىرىلاتىن. بيلەر ءولىم جازا­سىن قولدانۋدىڭ ءاربىر جاعدايى جاڭا قىلمىسقا, بارىمتاعا, ءوزىن-ءوزى ايىپ­تاۋعا جانە باسقا دا ەرىكتى ارە­كەت­تەرگە سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن ناقتى تۇسىنىككە يە بولدى, سون­دىق­تان تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن جانە ومىردەن ايىرۋمەن بايلانىس­تى ەمەس باسقا دا جازالاۋ شارالارىن قول­دانۋعا باسىمدىق بەرىلدى», دەيدى ول.

ءتۇيىن. قازاقستاندا ءولىم جازاسى تۋرالى ۇكىم سوڭعى رەت 2016 جىلى شىعارىلعان. الماتى قالاسىندا پوليتسيا ءبولىمى مەن ۇقك دەپارتامەنتىنە قارۋلى شابۋىل جاساپ, ون ادامدى ولتىرگەن ر.كۇلەكباەۆتى قالالىق سوت ءولىم جازاسىنا كەسكەن ەدى. الايدا ءولىم جازاسىن قولدانۋعا موراتوري جاريالانعاندىقتان, ۇكىم وزگەرىپ, قىلمىسكەر ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىز ءۇشىن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى – قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى ەكەندىگىن ايعاقتايدى.