ونلاين وزبىرلىق

ينتەرنەتپەن بىرگە ءار ۇيگە قاۋىپ-قاتەر دە كىرە الادى

وسى ماقالانى جازۋعا «ينتەرنەتتەگى بالالار» اتتى قىسقا مەتراجدى كوركەم ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى تۇرتكى بولعان-دى. اتالمىش كارتينا مايكروسوفت كورپوراتسياسىنىڭ Windows جۇيەسىندەگى «اتا-انا باقىلاۋى» اتتى باعدارلاماسىمەن تانىستىراتىن جانە ينتەرنەت اعىنىنداعى ءتۇرلى قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەتىن قاراپايىم ەرەجەلەر تۋرالى ەكەندىگىنە قاراماستان, عالامتورمەن كەلىپ جاتقان قاۋىپ-قاتەرلەردى ەشكىم ەندى جوققا شىعارا الماس. شىندىعىندا, ونلاين-وزبىرلىقتىڭ سالدارى سوراقى. بار بولعانى 20 مينۋتقا سوزىلاتىن فيلم اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىنىڭ ومىرىندە ينتەرنەت قانداي ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن تولىق تۇسىنبەيتىنى جونىندە جانە ولاردىڭ ونلاين-قاۋىپسىزدىگى مەن جەكە اقپاراتتى قورعاۋعا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل بولمەيتىنى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ۆيرتۋالدى الەمنەن كەلەتىن قاۋىپكە جەڭىل قاراۋ ايتارلىقتاي زارداپقا اكەلۋى مۇمكىندىگى ايتىلادى. وسى ارادا ءبىزدىڭ ماقالامىزعا ورايلاس وقيعاعا دا توقتالا كەتۋگە تۋرا كەلەدى. اقپان ايىندا عانا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى «بالالاردى ولاردىڭ دەنساۋلىعى مەن سانا-سەزىمىنە زيان كەلتىرەتىن اقپاراتتاردان قورعاۋ تۋرالى» فەدەرالدىق زاڭنىڭ 16-بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋدى قولعا الدى. مەملەكەتتىك دۋمانىڭ باسقاسىن جيىستىرىپ قويىپ, ءدال وسى ماسەلەنى تالقىلاۋدى كىدىرتپەي قولعا الۋىندا كوپ ءمان بار. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە ءبىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. سەبەبى جالعىز – ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى رۋنەتتە وتىرعانى تاعى وتىرىك ەمەس. جانە ينتەرنەتتەن كەلىپ جاتقان قاۋىپ قازاق پەن ورىسقا عانا ەمەس, بۇكىل عالامعا ورتاق بولىپ قالدى. عالامتور ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان عاسىر­دا ينتەرنەت وقىتۋ مەن ويىن-ساۋ­ىقتىڭ تاماشا قۇرالى عانا ەمەس, قاۋىپتىڭ كوزى بولىپ تۇر. بۇل ماسەلەگە پەداگوگتار دا الاڭ­داۋ­شىلىق ءبىلدىرىپ, ينتەرنەت ويىندارى وقۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق, ەموتسيالىق جانە دەنە بىتىمىنە كەرى ىقپال ەتەتىنى جونىندە ءجيى ءسوز قوزعاۋدا. قازىرگى بالالاردىڭ زەيىنى ناشارلاپ بارادى دەگەنمەن ارنايى ماماندار دا كەلىسەدى. بۇكىلالەمدىك جەلىنى قولدانۋ­شىلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ باسىم بولىگىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قۇرايتىندىقتان, ولار ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتە كۇتىپ تۇرعان جاسىرىن قاۋىپتى اڭداي بەرمەيدى. ماسەلەن, ارنايى زەرتتەۋلەر­گە قاراعاندا, ينتەرنەتتەن كەلەتىن نەگىزگى قاۋىپتىڭ ءتىزىمى تومەندەگىدەي. كىسىنى قورلايتىن, ادام­گەر­شى­لىكتەن ادا ازعىنداعان كونتەنت. مۇندا تەك پورنوگرافيا تۋرالى عانا ايتىلىپ وتىرعان جوق, بۇدان وزگە پيروتەحنيكا, سۋيتسيد, قانداي دا ءبىر ەسىرتكىلەردىڭ اسەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان سايتتار بار. وسىدان ەسىرتكىگە, ىشىمدىك پەن تەمەكىگە, باسقا دا قاۋىپتى زاتتارمەن اۋەستەنۋ تۋىندايدى. ونلاين-وزبىرلىق – زورلىق-زومبىلىقتى, بەيالەۋمەتتىك جانە ءوز وزىنە قول جۇمساۋ, جىنىستىق قىزمەت كورسەتۋگە ماجبۇرلەۋ مەن كەمسىتۋدى ناسيحاتتاۋ. ءوزىن قۇرداسپىن دەپ تانىستىراتىن, الايدا شىن مانىندە ولاي ەمەس بولىپ شىعاتىن تۇلعالارعا سەنىپ, جەلىدە ولارمەن قارىم-قاتى­ناس جاساۋ ارقىلى جاستاردى ادەپسىز ارەكەتتەردى جاساۋعا جەتەلەۋ. بالا مەن ونىڭ وتباسىنا قار­سى قولدانىلۋى مۇمكىن جەكە اقپا­راتتى جاريالاۋ جانە بوپسالاۋ. ەندى قاراڭىز, ەڭ بولماعاندا كۇندىز-ءتۇنى كومپيۋتەر قۇشاقتاپ وتىرعان بالاڭىزدىڭ اتىس-شابىس ويىندارىن ءوزىڭىز دە بىرنەشە ساعات ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ, ويناپ كورىڭىزشى. بۇل «ويىندار» قارسىلاسىڭىزدى ءدال قالاي كوز­دەۋگە بولاتىندىعىن, بارلىق قارۋ­لاردىڭ تۇرلەرىمەن جاۋدى جەر جاستان­دىرۋدىڭ, انىعىراعى كىسى ءول­تى­رۋ­دىڭ بارلىق تۇرىنە ۇيرەتە الادى. جاۋىزدىق جايلاپ-جايلاپ جارنامالانۋدا سوندىقتان دا كورشى رەسەي پارلامەنتشىلەرى «بالالار ءۇشىن تىيىم سالىنعان مالىمەتتەر بازاسى مەن ەۆم-عا ارنالعان باعدار­لامالاردى» اشىق قولجەتىمدىلىكتەن الىپ تاستاۋدى ۇسىنۋدا. قاراپ وتىرساق, ءومىر مىسالدارىن الىستان ىزدەۋدىڭ ءتىپتى قاجەتى جوق. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن رەسەيلىك ارىپتەسىمىز اندرەي مالاحوۆتىڭ «پۋست گوۆوريات» تەلەباعدارلاماسىندا كومپيۋتەر ويىندارىنا ابدەن تاۋەلدى بولعان بالالاردى كورسەتكەن-ءدى. تاماقتان, ساباقتان قالعان ءبىر بالانى اكە-شەشەسى كومپيۋتەردەن تۇرعىزباق بولعاندا, ول كادىمگى اڭدار سياقتى ءتىسىن اقسيتىپ, ىزالانىپ, ىسىلداپ, اتا-اناسىنا قول جۇمساماقشى بولىپ ايبات شەككەنىن كورگەن ەدىك. ءبارىن ۇمىتىپ, ۆيرتۋالدى «جاۋلارىن» قانشا كۇننەن بەرى كومپيۋتەردە ولتىرە الماي ىزالانعان, ءتىپتى قانى قارايعان بالا نوۋتبۋگىن الىپ قويعان اناسىنا ۇمتىلىپ, نوۋتبۋگىن قايتا ج ۇلىپ الماقشى بولىپ ورشەلەنەدى. بالانىڭ پسيحيكاسى بۇزىلا باستاعانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. وسىنداي ز ۇلىمدىققا دا تاربيەلەي الاتىن تەحنولوگيانى ادال تابىسىنا ساتىپ اپەرگەن اتا-اناعا ەندى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. ادامي قۇندىلىقتاردىڭ قۇنىن كوك تيىن ەتىپ جاتقان كومپيۋتەرلىك ويىنداردان وت شىعىپ, ونلاين-وزبىرلىق جاسوسپىرىمدەر ساناسىن ۋلاپ جاتقانىنان مىسالدار ىزدەيتىن بولساق, شاشىڭىز جەتپەيدى. كامەلەت جاسىنا جەتپەي-اق قاتىگەزدىككە شىمىرىكپەي بارا الاتىن بالالار پايدا بولدى. جوعارى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار زامانىندا مۇنداي ويىندار وتە تارتىمدى جاسالىنۋدا. كوزدىڭ جاۋىن العان انيمە كارتينالارعا قاراپ, بالالار بۇل ويىندارعا قالاي كىرىپ كەتكەنىن وزدەرى دە بايقاماي قالادى. جاۋىزدىق جايلاپ-جايلاپ جارنامالانۋدا. باستاپقىدا بۇل ويىندار وڭاي كورىنەدى, كەز كەلگەن كۇردەلى تاپسىرمانى ءوزىڭ شەشىپ, كۇشتى, اقىلدى ەكەنىڭە كوزىڭ جەتە باستايدى. كىمدى مۇسىركەسەڭ دە, كىمدى ولتىرسەڭ دە ءوزىڭ بىلەسىڭ. ارينە, بۇل كىتاپ وقىعاننان الدەقايدا قىزىق. سالدارى سوراقىلىققا بىلدىرمەي جەتەلەيتىن بۇل ويىندار العاشقىدا ادامنىڭ تىعىلىپ جاتقان اگرەسسيا­سىن سىرتقا شىعارىپ الۋدىڭ ەڭ قاراپايىم ءادىسى سياقتى دا كورىنەدى. مىسالى, اقپان ايىنىڭ باسىندا ماسكەۋدەگى №263 مەكتەپتىڭ وقۋشىسى وقتاۋلى ۆينتوۆكامەن سىنىپقا كىرىپ كەلىپ, گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمىن اتىپ ءولتىرىپ, بۇكىل سىنىپتاستارىن كەپىلدىككە الدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بۇل سۇمدىقتى توقتاتپاقشى بولىپ جاتقاندا, ءجاسوسپىرىم پراپورششيك سەرگەي بۋشۋەۆتى اتىپ ءولتىرىپ, پوليتسيا قىزمەتكەرى ۆلاديمير ءپروحيندى اۋىر جارالادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كومپيۋتەردەن شىقپاي وتىرعان كوزىلدىرىكتى بالا وسىنىڭ ءبارىن قايدان ۇيرەنگەن؟ سول سياقتى ماسكەۋلىك سيناگوگاعا كەلۋشىلەردى جاپپاي قىرىپ سالعان الەكساندر كوپتسەۆتىڭ جايىن الايىقشى. 16 جىلعا سوتتالىپ تىنعان ءجاسوسپىرىم وسىنداي جاۋىزدىققا كومپيۋتەر ويىندارىنىڭ سالدارىنان بارعانىن كوپتەگەن ساراپتامالىق تەرگەۋ امالدارى دالەلدەپ شىقتى. ماسەلەن, ماسكەۋدەگى «ريگلا» دەيتىن ءدارىحانالار جەلىسىندە وسى كەڭسەنىڭ قىزمەتكەرى بولىپ تابىلاتىن دميتري ۆينوگرادوۆ تا جۇرتتى جاپپاي قىرىپ تاستاعانعا دەيىن كومپيۋتەر قۇشاقتاپ وتىرعان, موپ-موماقان جىگىت ەدى عوي. ايسبەرگتىڭ كورىنبەيتىن جاعى ونلاين-وزبىرلىق دەگەن وسى. ءوز ىشىمىزدە جۋىردا بولعان مىنا ءبىر وقيعا دا جاعا ۇستاتۋى ءتيىس. وتكەن جىلدىڭ 10 قازانى كۇنى اقتوبە قالاسىنداعى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلاسىنان 14 جاستاعى گ. ەسىمدى ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ الادورباعا سالىنعان دەنەسى تابىلدى. جالاڭاش دەنە اق قاپشىققا ورالىپ, باسىنا پوليەتيلەندى پاكەت كيگىزىلگەن. وسى قىلمىسقا قاتىستى كۇدىكتىلەر ەكى كۇننەن كەيىن قولعا تۇسەدى. ولار 20 جاستاعى ۆيكتوريا مەن 21 جاستاعى سەرگەي بولىپ شىقتى. ۇستالعان ۆيكتوريانىڭ ايتۋىنشا, جىگىتى سەرگەي تۋعان كۇنىنە پاكتىگىنەن ايىرىلماعان قىز سىيلاۋىن سۇرايدى. ولار وزدەرىنىڭ قۇرباندىعىن تۇك تە قينالماي تاپقان. جاسى كامەلەتكە تولماعان گ. اتتى قىزدى وڭاشا پاتەرگە قوناققا كەلتىرۋگە ولار كوپ كۇش جۇمساماعان. اجال ايداعان 14 جاستاعى قىز جاۋىزداردىڭ ۇيىنە ءوز اياعىمەن كەلگەن. ۆيكتوريانىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن «ەتەگىن جەل تۇرمەگەن قوناققا» پورنوگرافيالىق فيلمدەر كورسەتىلگەن. وسىدان كەيىن سەرگەي قىزدى جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەي باستايدى. جاسوسپىرىمگە ءدارى نەمەسە ىشىمدىك بەرىلگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار بار. ونى مەديتسينالىق سوت-ساراپتاماسى انىقتاعان دا بولار. ولار تاڭ الدىندا قورلانعان, زورلانعان قىزدى تۇنشىقتىرىپ ولتىرەدى. ۆيكتوريا باستاقىدا «قىزعانىپ كەتتىم» دەسە, ارتىنشا مالىمدەمەسىن وزگەرتىپ, قىز تاڭعا قاراي جىلاپ, بولعان وقيعانى بارىنە ايتام دەپ قورقىتتى دەيدى. «شىعاسىعا يەسى – باسشى», دەگەن وسى شىعار. وسى وقيعاعا وراي وقىرمانداردىڭ بارشاسىنىڭ باسىنداعى باستى سۇراق, 9 سىنىپتىڭ وقۋشىسى بەيتانىس ادامداردىڭ ۇيىنە قونۋعا قالاي كەلىسىم بەرگەن بولسا كەرەك. سويتسە, سول كۇنى گ. اتا-اناسى قىدىرىپ كەتكەن ءبىر قۇربىسىنىڭ ۇيىنە قونۋعا سۇرانادى. دوسى پاتەردە جالعىز قونۋعا قورقىپ وتىرعانىن ايتىپ, ونىڭ ءۇي تەلەفونى مەن ۇيالى تەلەفونىنىڭ ءنومىرىن بەرىپ, اقىرى اكە-شەشەسىن ايتقانىنا كوندىرىپ ۇيىنەن شىعىپ كەتەدى. كەشكە قىز ۇيىنە ءوزى حابارلاسىپ, ءبارى دۇرىس ەكەندىگىن ايتادى. وسىدان كەيىن اتا-اناسىنىڭ كوڭىلى جايلانىپ, الاڭسىز وتىرا بەرەدى. توعىزىنشى سىنىپ وقۋشىسىن تۋعان-تۋىسقاندارى كەلەسى كۇنى ساباقتان كەلمەگەننەن كەيىن, تۇستەن كەيىن عانا ىزدەي باستايدى. گ. وسى مەكتەپتە وقيتىن تۋىسقاندارىنىڭ بالاسىنا بۇگىن ساباققا كەلە المايتىندىعى جايلى SMS حات جازعان. ال اكە-شەشەسى مۇنداي حاتتى قىزدارى جازعانىنا كۇماندى ەدى. ەرەسەكتەر وسىدان كەيىن جوعالىپ كەتكەن قىزدارىنىڭ ينتەرنەت-جازبالارىن تەكسەرە باستايدى. گ. قايعىلى وقيعا ورىن الاتىن كۇنى بىرەۋمەن حات جازىسىپ, كەشكە قاراي كوڭىل كوتەرۋگە كەلىسىم بەرگەن ەكەن. الايدا, «قۇربىسى» سول كۇنى ءوزىنىڭ ينتەرنەت-پاراقشاسىن جويىپ جىبەرگەن. وسىلايشا, ازعىنداعاندار ءوز قۇرباندىعىن ينتەرنەت ارقىلى تابادى... سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە, وقيعانىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. بۇل از دەسەڭىز, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى راستاعان اقپارات مىناداي. تاعى دا وسى اقپان ايىندا ورالدا مەكتەپ جاسىنداعى كىشكەنتاي قىزداردى ازعىندىققا يتەرمەلەگەن ۇلىبريتانيا ازاماتى ۇستالدى. 37 جاستاعى پيتەر بورۋحتىڭ جەرگىلىكتى «جايىقمۇناي» مۇناي ءوندىرۋشى كومپانياسىندا جۇمىس جاسايتىنى انىقتالعان. وسى جىلدىڭ 14 قاڭتارى كۇنى تۇندە ورال قالاسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى ءىىد اباي بولىمشەسىنىڭ كەزەكشى بولىمىنە ۆ.برىزگينا دەگەن ازاماتشا حابارلاسىپ, ءوزىنىڭ 2001 جىلى تۋىلعان 6 سىنىپتا وقيتىن قىزىنىڭ تەلەفون ارقىلى بەلگىسىز بىرەۋمەن جازىسقان حابارلامالارىنان كۇدىكتەنەتىنىن ايتقان. ارتىنشا «شاعالا» قوناقۇيىندە تۇراتىن بەيتانىس ەر ادامنىڭ 12 جاسار قىزدى شەشىندىرىپ, جالاڭاش فوتوعا, بەينەتاسپاعا تۇسىرگەنى انىقتالادى. حابارلامانى تەكسەرىپ, وقيعا ورنىنا جەتكەن جەدەل تەرگەۋشى توپ پەن پوليتسيا وكىلدەرىن ءوز ءنومىرىنىڭ تەرەزەسىنەن كورگەن 1976 جىلى تۋىلعان اعىلشىن ازاماتى نوۋتبۋك, قاتتى ديسك, ۆيدەوكامەرا مەن فلەش-كارتالارعا سۋ قۇيىپ, قىسقاتولقىندى پەشكە سالىپ ورتەپ, كوزىن جويماققا ارەكەت جاساعان. «جارىم-جارتىلاي قايتادان قالپىنا كەلتىرىلگەن ەلەكتروندى اقپارات تاسىمالداۋشى قۇرال­دارىندا جاس قىزداردىڭ قاتى­سۋىمەن تۇسىرىلگەن پورنوگرافيالىق مازمۇنداعى فوتوتۇسىرىلىمدەر تابىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا ورال, اتىراۋ قالالارىنداعى جال­پى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ كامە­لەتتىك جاسقا تولماعان وقۋشى قىزدارى دا بار. بارلىق ءتۇسىرى­لىمدەردى شەتەلدىك ازامات ءوزى توقتاعان قوناقۇيلەردىڭ ءنومىر­لەرىندە جاساعان», دەپ مالىمدەدى باتىس قازاقستان وبلىسى ءىىد باس­پاسوز قىزمەتىنىڭ مامانى وكسانا كاتكوۆا. جۋىردا ورالدا قۇرىقتالعان بريتاندىق بوستاندىققا سۇرا­نىپتى. پيتەر بورۋحتىڭ ءىسىن اپەل­ليا­تسيالىق القا قاراپ, سوت شەشىمىن وزگەرىسسىز قالدىرعان. ءبىز ارزان سەنساتسيا ىزدەپ وتىرعان جوقپىز. بۇل مىسالداردى سانالى تۇردە العا تارتىپ وتىرمىز. ەگەر جابىرلەنۋشى قىزدىڭ شەشەسى قىزىنىڭ ينتەرنەتتە كىمدەرمەن دوس بولىپ جۇرگەنىن دەر كەزىندە انىقتاماسا سوڭى تاعى نە بولار ەدى؟ اباي بولۋ كەرەك, ويتكەنى, كوپتەگەن اتا-انا بالاسىنىڭ كوشە قاڭعىپ كەتپەي ۇيدە كومپيۋتەرگە الدانعانىنا ءماز بولىپ, ينتەرنەتتە كىمدەرمەن بايلانىسىپ وتىرعانىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. قازىر عالامتوردا اسا كەلەڭ­سىز جاعداي قالىپتاسىپ وتىر­عا­نىن جوققا شىعارماۋ قاجەت. جاۋىز­دىقتى نەمەسە كىسىنى قورلاۋدى ۇيالى تەلەفونعا ءتۇسىرىپ, اقپاراتتىق-تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن تاراتۋ كوبەيىپ بارادى. مۇنداي بەيرەسمي تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ سانى ارتۋدا. ەڭ سوراقىسى وسىنداي اۋىر قىلمىسقا بارىپ وتىرعانداردى ونلاين جۇيەدە انىقتاۋ وڭاي ەمەس. ودان دا قورقىنىشتىسى, بۇل – بالالار پورنوگرافياسى – جاسى كامەلەتكە تولماعانداردى زورلىق پەن قورلىققا تارتۋ ارقىلى تابىس تاباتىن يندۋستريانىڭ بار ەكەندىگىن ايعاقتايدى. جانە ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – ونىڭ ايسبەرگ سياقتى كوزگە كورىنىپ تۇرعان بولىگى عانا. ادامزات ومىرىندە ينتەرنەت پايدا بولعالى قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرى بىردەن قارقىنداپ, جاھاندىق سيپاتقا يە بولىپ شىعا كەلدى. وسىعان قاراماستان, الاڭسىز وتىرىسىمىزدان ەش اجىراماق ەمەسپىز. بىرەۋلەر ءۇشىن بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان ەروتيكالىق سۋرەتتەر – بار بولعانى شەشىنىپ تۇسكەن جاسوسپىرىمدەردىڭ تەنتەكتىگى عانا. بۇل جەردە ءزابىر كورىپ جاتقان ەشكىم دە جوق سياقتى.   ۆيرتۋالدى الەمدەگى ازعىندار مىسال ءۇشىن 13 جاستاعى لەنا ەسىمدى قىزدىڭ وقيعاسىن الىپ قارايىقشى. قازىر استراحانعا كوشىپ كەتكەن ءجاسوسپىرىم بارلىق بالالار سياقتى «ۆ كونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە ءوز پاراقشاسىن اشادى. ومىردە نەشە ءتۇرلى قياناتتىڭ بار ەكەندىگىنەن حابارسىز ول انكەتاسىن تولتىرعاندا تۋىلعان جىلى, ايى-كۇنىن عانا ەمەس, وقيتىن مەكتەبى مەن ۇيالى تەلەفون ءنومىرىن دە قوسا كورسەتەدى. جانە ادەمى سۋرەتتەرىن ءىلىپ قويادى. كوپ ۇزاماي الەۋمەتتىك جەلىدە «الينا زاپوروجتسەۆا» اتتى جاڭا دوسى پايدا بولادى. باستاپقىدا ءبارى ادەتتەگىدەي «قال قالاي؟», «نە جاڭالىقپەن؟» باستالعان. كوپ ۇزاماي لەنا ءبارىن دە تۇسىنەتىن ۆيرتۋالدى دوسىنا اتا-اناسىمەن ۇرسىپ قالاتىندىعىن, دوستارىنىڭ ەش تۇسىنبەيتىنىن, شارشاعانىن, الدا ۇبت كەلە جاتقاندىقتان بولمەسىنەن شىقپاي دايىندالاتىنىن, قىسقاسى, باسىنان وتكەننىڭ ءبارىن باياندايتىن بولعان. ءتىپتى تورىعىپ كەتكەن كەزدەرىندە ومىردەن تۇڭىلە جازدايتىندىعىن دا جازادى. حات جازىسۋلار وسى جەرگە جەتكەن كەزدە «الينا» مۇنىڭ ءبارى تۇككە تۇرعىسىز ەكەندىگىن ايتىپ, بارىنە تۇكىرىپ, ەرەسەكتەرشە ءومىر ءسۇرۋدى ۇسىنادى. كوڭىلىڭدى اۋلاپ, ءوزىڭ سياقتى زامانداستارىڭ كادىمگى ۇلكەندەرمەن نە ىستەپ جاتقانىن كور دەپ «قىزىقتى سۋرەتتەردى» لاقتىرادى. باستاپقىدا مۇنداي «ۇياتسىز فوتولار» كەلگەندە لەنا اكە-شەشەسى قازىر بولمەسىنە كىرىپ كەلەردەي, قىسىلا تاماشالايتىن. ۋاقىت وتە كەلە «الينا» مۇنىڭ ءبارى انشەيىن ەكەنىن ايتىپ, ناعىز ومىردە كەزدەسۋدى ۇسىنادى. تار بولمەدە تىعىلىپ وتىرا بەرگەنشە دامحاناعا بارىپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ, جاقىن تانىسۋعا ۇگىتتەيدى. ءدامحانادا ەش سىر جاسىرماعان «بايىرعى دوسى» وعان وسىنداي قىزىقتى سۋرەتتەرگە تۇسسە ولاردىڭ «ەرەسەك دوسى» اقشا تولەپ, تابىس تابۋعا بولاتىندىعىن دا قۇلاعىنا قۇيىپ قويادى. مىنە-مىنە, «دايارعا تاپسىڭ, قولىڭنان تۇك كەلمەيدى» دەپ قاقساي بەرەتىن اتا-اناعا ءوز تاۋەلسىزدىگىن كورسەتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان جوق پا؟ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ باعىنا وراي, بۇل كەزدە ونىڭ شەشەسى قىزىنىڭ كومپيۋتەرىندە كىممەن ۇدايى سىرلاساتىنىن وقىپ وتىرعان ەدى. بۇل ادام لەنانىڭ قۇرداسى ەمەس, الدەقايدا ەرەسەك جانە ەر ادام ەكەنىن اڭعارادى. وسى ساتتە ۆيرتۋالدى دوسقا شەشەسى قىزىنىڭ اتىنان كىممەن دوستاسىپ جۇرگەنىن اتا-اناسى ءبىلىپ جۇرگەنىن جازعان كەزدە, جيىرما مينۋتتىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك جەلىدەگى «الينا زاپوروجتسەۆانىڭ» پاراقشاسى جويىلىپ كەتكەن. ارينە, بۇل باقىتتى اياقتالعان وقيعا. الايدا, قىلمىسكەرلەر قۇرعان «ستسەناري» بويىنشا لەنا باستاپقى كەزەڭنەن-اق قۇرىققا ىلىككەن جوق پا؟! ولار ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ سەنىمىنە كىردى. ونى اكە-شەشەسى مەن دوستارىنان وقشاۋلاۋعا قول جەتكىزدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بۇل قىزدىڭ ومىرىنە شەشەسى دەر كەزىندە ارالاسپاعاندا وقيعا بىلاي جالعاسقان بولار ەدى. ەكىنشى كەزەڭدە قىزدى جىنىستىق «تاربيەلەۋ» باستالادى. ۇل بالاعا نەمەسە قىزعا ۇلكەندەرمەن بىرگە تۇسكەن وزدەرىندەي زامانداستارىنىڭ ك ۇلىپ, قۇشاقتاسىپ تۇسكەن نەشە ءتۇرلى فوتولارىن كورسەتىپ, ونىڭ بويىن ۇيرەتە باستايدى. ءجاسوسپىرىمنىڭ جاڭا ومىرگە, اشىپ ايتقاندا –جىنىستىق قاتىناسقا قورقىنىشىن سەيىلتىپ بولعان سوڭ, وسىنداي سۋرەتتەرگە ءتۇسىپ, وپ-وڭاي اقشا تابۋعا ۇگىتتەيدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە مۇنداي سۋرەتكە قولى جەتكەن قىلمىسكەر بالانى دا ۋىسىنا ءتۇسىردى دەگەن ءسوز. ەندى ودان ءارى قارايعى ارەكەتكە كونبەسە مۇنداي «ۇياتسىز فوتولاردى» اتا-اناسىنا كورسەتىپ نەمەسە ينتەرنەتكە سالىپ, جاريا ەتەمىز دەپ ارانداتۋعا ابدەن بولادى. ال ناعىز ەرەسەكتەرشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ ەسەپتەۋگە كوشكەندەرىن ارالاسپاي قويامىز دەپ تاعى قورقىتادى. وسىنىڭ ءبارى بولعان ءتورتىنشى كەزەڭدە مۇنداي «دوس­تار» ەندى وڭاشادا كەزدەسۋگە كوندىرەدى. قىسقاسى, ۆيرتۋالدى قىلمىسكەرلەرمەن ومىردە كەزدەسكەن بالالاردىڭ 90 پايىزى زورلىققا ۇشىرايدى جانە بۇل سوراقىلىق بەينەكامەرالارعا تۇسىرىلەدى. كومپرومات قولدا. مۇنداي قاسىرەتكە ۇشىراعان بالاعا ەندى باسقا جول جوق. ءوز باسىنان وتكەن ماسقاراشىلىق جاريا بولماۋ ءۇشىن ولار جاڭا قۇربانداردى جەتەلەپ كەلۋى كەرەك. التىنشى كەزەڭدە ادامدىقتان كەتكەن ازعىندار ابدەن شىرمالعان, ايداعانىنا كونىپ, ايتقانىمەن جۇرەتىن قۇربانىن ءوزى سياقتىلارعا ساتىپ جىبەرەدى. جانە قىلمىسكەر ءوز «قىزمەتىنەن» ءلاززات الىپ عانا قويماي, قارجى تابۋدى دا كوزدەيدى. اۆتورلىق جۇمىسىن ول ءوزى سياقتىلاردىڭ كونتەنتىنە ساتادى. وسى جولداردى جازۋ ءبىز ءۇشىن اسا جيىركەنىشتى بولسا-داعى, قامسىز جانداردىڭ قاپەرىنە وسىنداي دا بار ەكەنىن سالىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ال الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ازعىندار تەك قىز بالالاردى اڭديدى دەگەن تۇسىنىك قاتە. ماسەلەن, «درۋجەستۆەننىي رۋنەت» دەپ اتالاتىن رەسەيلىك قوردىڭ مالىمەتتەرىنە قاراساق, پورنوگرافيالىق ماتەريالداردى زەرتتەگەندە ولاردىڭ 53 پايىزىندا ەر بالالاردىڭ بوپسالانعانى انىقتالعان. اسىرەسە, پەدوفيلدەردىڭ قولىنا كوبىنەسە 13 جاسقا دەيىنگى بالالار تۇسەدى. قورقىنىشتىسى, بۇل قىلمىسقا يتەرمەلەنگەن جەتكىنشەكتەردىڭ 25 پايىزى 6 جاسقا دەيىنگى سابيلەر. ساقتىقتا قورلىق جوق قالاي بولعاندا دا, ەندىگى جەردە ينتەرنەتپەن بىرگە ءار ۇيگە قاۋىپ-قاتەر دە كىرە الادى دەگەن ءسوز. ارينە, نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان ەكەنىن اجىراتا الاتىن ۇلكەندەردىڭ ءوزى دە عالامتوردان كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇرىنىپ جاتادى. جالعان جارنامالارعا الدانادى. مۇنداي جاعدايدا ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق – وڭ مەن سولىن ءالى تانىماعان بالالار جايلى نە ايتۋعا بولادى؟ باسقاسىن ايتپاعاندا, جاعىم­سىز اقپاراتتاردىڭ ءوزىن كەز كەلگەن ادام الەۋمەتتىك جەلى, ۇيالى تەلە­فون كومەگىمەن-اق وڭاي جايىپ جىبەرە الاتىنىنا كۇندە كۋامىز. ال كيبەرالاياقتار تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى باسقا. كۇدىكتى سايت­تارعا كىرۋ كومپيۋتەرلەردەگى ومىرلىك ماڭىزى بار اقپاراتتاردى ۇرلاپ نەمەسە جويىپ جىبەرە الاتىنىمەن قىزمەتى كومپيۋتەرگە تىكەلەي قاتىستىلاردىڭ بارلىعى بىلەدى. سوندىقتان دا قازىرگە بالالاردى كيبەراۋلاۋدى, ياكي بالالارى ارقىلى اكە-شەشەلەرىن كيبەراڭدۋدى تيۋدىڭ تەتىكتەرى تابىلعان جوق. سوندا عالامدىق جەلىلەردەگى جاسىرىن قاۋىپتەردەن قورعانۋدىڭ جولدارى قانداي؟ ارينە, شەتسىز دە شەكسىز ينتەرنەت-كەڭىستىكتە ءبارى دە بار. بار جاقسىلىقتى – تانىمدىق, قىزىقتىنى, پايدالىنى تابۋعا بولادى. بىراق, ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىنەن دە بولەك, ىشىنە بۇككەن الەۋەتتى قاۋپى بار ەكەنىنەن بالاڭىزدى ۇنەمى قۇلاعدار ەتىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. اۋىلدا وسكەن, وزگەنىڭ باقشا­سىنا تۇسكەن ادام بىلەدى. بالا كۇنى­مىزدە كورشىنىڭ باقشاسىنداعى الما دا قاۋىن دا ءتاتتى كورىنەتىنى بار ەدى عوي. ينتەرنەتتەگى «كەلە عوي, كىرە عوي» دەپ جىپىلىقتاعان, قىزىل-جاسىلدى بوياۋلارمەن جارقىراعان سايتتار دا سول سياقتى. ونىڭ ءۇس­تى­نە بالا مەن يت قورىعان جەرگە ءوش كە­لەدى, تىيىم سالعاندى تاتىپ كورگىسى كەلىپ تۇرادى. سوندا قايتپەك­پىز؟ مۇمكىندىك تە كوپ, قاۋىپ تە كوپ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بۇكىل ەۋروپادا «EU Kids Online» دەپ اتالاتىن اۋقىمدى زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە, اپتا بويى ينتەرنەتتى 9-16 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 93 پايىزى پايدالاناتىنى انىقتالعان. ونىڭ 60 پايىزى كۇن سايىن ينتەرنەتتەن شىقپايتىن بولعان. بۇل وتە ۇلكەن كورسەتكىش. ەۋروپا بويىنشا جاسوسپىرىمدەردىڭ 87 پايىزى كومپيۋتەردى ۇيدە قولدانسا, 63 پايىزى مەكتەپتە پايدالانادى. 2010 جىلدان بەرى دە تاعى ۋاقىت ءوتتى. ستاتيستيكا ۇلعايىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە پلانشەتتەر مەن سمارتفوندار پايدا بولعالى بەرى ينتەرنەتكە كەز كەلگەن جەردەن قوسىلۋعا بولادى. بۇل جەردە ايتقىمىز كەلىپ وتىرعانى, مۇمكىندىك كوبەيگەن سايىن قاۋىپ تە ۇلعايۋدا. مۇنداي جاعدايدا بالاعا ينتەرنەتتە قارا نيەتتى كونتەنتتىڭ دە بار ەكەندىگىن ايتىپ, كومپيۋتەردى ۆيرۋستاردان عانا ەمەس, كۇدىكتى سايتتاردان قورعايتىن, ياعني سۇزگىسى بار باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتۋگە تۋرا كەلەدى. الايدا, بالانىڭ اتى – بالا. «كىرمە» دەگەن سايتتارعا ءبىر رەت كىرىپ كورسە نە بولادى ەكەن. وزبىرلىقتى ناسيحاتتايتىن سايتتاردى بىلاي قويعاندا, جاسىرىن ۆيرۋسى بار پيراتتىق ويىنداردىڭ ءوزى دە ءبىراز الەككە سالادى. سوندىقتان بارشامىز ءۇشىن مىنا ءبىر جەتى كەڭەستىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ ويلايمىز: بىرىنشىدەن, بالالاردى ينتەر­­نەتتەن كەلەتىن قاۋىپتەن ساق بو­­لۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تىكە­لەي ءوز موينىڭىزعا الىڭىز. ينتەر­نەتكە كىرگەندە نەنى پايدالا­نىپ, نەنى پايدالانۋعا بولماي­تىن­دىعىن تالقىلاپ الىڭىز. ەكىنشىدەن, زامانىڭىزعا بەيىم­­دەلۋگە تۋرا كەلەدى. بىلمە­گەن نارسە تۋرالى اقىل ايتا المايتىندىقتان ءوزىڭىز دە ينتەر­نەتتى پايدالانۋدى مەڭگەرىپ الىڭىز. سوندا عانا بالاڭىزدىڭ قانداي سايتتاردا «سايراندايتىنىن» بىلە الاسىز. جانە ساباق وقىعاندا قانداي سايتتاردان كە­رەك­تى اقپاراتتاردى تابۋعا بو­لا­تىنىن الدىمەن ءوزىڭىز ءبىلىپ الىڭىز. ۇشىنشىدەن, بالامەن اڭگى­مە­لەسىپ, ينتەرنەتتەن كەلەتىن قاۋىپ­تەردىڭ بار ەكەنىن اشىق ايتىڭىز. ونى قىزىقتىراتىن سايتتارعا بىرگە كىرىپ كو­رىڭ­ىز. جانە بالاعا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ادەپسىز بول­ماۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. تورتىنشىدەن, كومپيۋتەردى ءبا­رىنىڭ كوز الدىنداعى قوناقبولمە سياق­تى جەرگە ورنالاستىرىڭىز. ءوزىڭىز نەمەسە ۇيدەگى باۋىرلارى بالا­نىڭ كوم­پيۋتەردە قانشا ۋاقىت جانە نە ىستەپ وتىرعانىن باقىلاپ وتى­رادى. بەسىنشىدەن, بالانىڭ كومپيۋ­تەردە وتىرۋىنا قاتىستى ۇيدە ەكەۋارا ەرەجە ورناتىپ, ونى ءوزىڭىز دە ساقتاڭىز. التىنشىدان, بالا ينتەرنەتتە بىردەڭەنى تۇسىنبەي جاتسا نەمەسە ءبۇلدىرىپ قويسا, بارلىق كەزدە قورىقپاي سۇراۋعا ۇيرەتىڭىز. جەتىنشىدەن جانە ەڭ باستى­سى – كومپيۋتەر ەشقاشان اكە-شەشەنى الماستىرا الماي­تىن­دىعىن ۇمىت­پاڭىز. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.