انا اتانۋ مەن اكە بولۋ باقىتى – اللانىڭ ادامعا بەرگەن ەڭ ۇلكەن نىعمەتى. بۇل سىيدان سانالى جاننىڭ باس تارتپاسى, وسى قاسيەتتى مىندەتتى ەشكىمنىڭ تابانعا سالىپ تاپتاماسى انىق. الايدا ارامىزدا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعاندار بار. ال سوراقىسى – الەۋمەتتىك جەتىمدەر سانىن ارتتىرىپ جۇرگەن وسىنداي جانداردىڭ قاتارى جىل سايىن قالىڭداپ بارادى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەمەس, كوزى ءتىرى اكە-شەشەسىنىڭ ۇرىس-كەرىسى, كيكىلجىڭى, ودان قالدى ءازازىل اششى سۋ مەن جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن تۇتاس ءبىر ۇرپاق – ءتىرى جەتىم, ياعني الەۋمەتتىك جەتىم.
«الەۋمەتتىك جەتىمدىك» دەگەنىمىز نە؟ «قولايسىز وتباسى» قايدان شىعادى؟ اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ – تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ اقىرعى جولى ما؟ شاڭىراقتىڭ تىرەگى بولار وتاعاسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى نەگە ازايىپ كەتتى؟ ءۇيىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋشى ايەلدىڭ ىشكىلىككە سالىنۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ قاداعالاۋسىز قالعان بالانى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قالاي قورعايمىز؟ اتا-انا قۇقىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم بالالاردى وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قورعاي الا ما؟ بالانىڭ بولاشاق تاعدىرىنا بۇل شەشىم قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ اتا-انا قۇقىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاراردا سۋديا نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟ شىنى كەرەك, تاقىرىپ توڭىرەگىندە ماماندارمەن سويلەسىپ, اقپاراتتاردى سۇرىپتاۋ كەزىندە وسىنداي سان ساۋال جان-جاقتان قاۋمالاي بەردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان بۇل ماسەلە ءالى قانشا بالانىڭ تاعدىرىن تالقاندار ەكەن دەگەن باستى سۇراق تا مازا بەرمەيدى.
«بالا اتا-اناسىن تاڭداي المايدى»
الىسقا بارماي-اق قويالىق. ەلوردانىڭ وزىندە وتكەن جىلى اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى سوتقا 114 تالاپ ارىز بەرىلگەن. ونىڭ 23-ءى قاناعاتتاندىرىلىپ, 43 ءىس بويىنشا قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتىلىپ, جالپى 66 ءىس بويىنشا سوت شەشىمى شىعارىلعان. مالىمەتتەر كورسەتىپ وتىرعانداي, بيىلعى 9 ايدىڭ ىشىندە قارالعان ىستەر وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 50 ەسە كوپ. كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەر بۇل سانداردى نۇر-سۇلتان قالاسى كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتىڭ توراعاسى جانارگۇل الپىسباەۆا دا راستاپ وتىر.
سوتقا جولداناتىن وسىنداي ازاماتتىق ىستەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن سۋديا ەلورداداعى يۋۆەنالدى سوتقا سوڭعى 9 ايدا اتا-انالىق قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى 171 تالاپ ارىز كەلىپ تۇسكەنىن دە مالىمدەدى. «بۇل تالاپ ارىزداردىڭ 27-ءسى قاناعاتتاندىرىلىپ, 63 ءىس بويىنشا قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتىلدى. ال جالپى العاندا 89 ءىس بويىنشا سوت شەشىمى شىعارىلدى» دەگەن سوت توراعاسى ءسوز باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى زاڭىنىڭ 21-بابىنا سايكەس ەلىمىزدە ءاربiر بالانىڭ وتباسىندا ءومiر سۇرۋگە جانە تاربيەلەنۋگە, اتا-اناسى مەن باسقا دا جاقىن تۋىستارىن بiلۋگە, ولاردىڭ قامقورلىعى مەن تاربيەسiن الۋعا قۇقىعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
«قازاق اۋەلدەن جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان حالىق. ال بالا – ومىردەگى ەڭ كىمبات قۇندىلىقتىڭ ءبىرى. حالىقتا «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەن ءسوز بار. بالا اتا-اناسىن تاڭداي المايدى, الايدا, وتباسىندا نەنى كورىپ وسسە, سونى ۇلگى تۇتارى انىق. اكە-شەشەنىڭ سالىپ بەرگەن جولى بالانىڭ بولاشاعىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. جاقسى انا اتانۋ, ۇل-قىزىنا مەيىرىمىن توككەن اكە بولۋ وكىنىشكە قاراي, بارلىق وتباسىنا ءتان قۇندىلىق ەمەس. ءار بالا اتا-اناسىنا قاراپ بوي تۇزەيدى. سولارعا قاراپ دامىپ, بولاشاققا اياق باسادى. سوندىقتان, اتا-انانىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى, قاعيداتتارى ءتۇزۋ, دۇرىس بولۋى ءتيىس», دەگەن ج.الپىسباەۆا كەز كەلگەن سۋدياعا وسىنداي ىستەردى قاراۋ مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قيىندىق تۋعىزاتىنىن دا جاسىرمادى. سۋديا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلاتىنداردىڭ دەنى جۇمىسسىزدار, ياعني اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەر, سونداي-اق, امورالدىق ءومىر سۇرۋگە ەتى ءولىپ, سپيرتتىك ىشىمدىكتەر نەمەسە ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتارعا اۋەستەنىپ, تاعدىر جولىندا اداسقان ادامدار ەكەنىن دە بۇكپەسىز جەتكىزدى. ول سونداي-اق بالاسىنىڭ, جۇبايىنىڭ نە وتباسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنىڭ ومiرiنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, دەنساۋلىعىنا قاساقانا زيان كەلتىرگەن قاتىگەزدەر دە اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرىلاتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى.
«اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تەك سوت تارتiبiمەن جۇرگiزiلەدi جانە ەڭ اقىرعى شارا بولىپ تابىلادى. ال كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردىڭ باستى ماقساتى – بالانىڭ قۇقىقتارىن, زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋ. ويتكەنى تەرىس جولدى تاڭداعان اتا-انالار بالاعا پسيحولوگيالىق زارداپ كەلتىرىپ, ونىڭ بولاشاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ بالانى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قورعايدى دەپ ايتا الامىن», دەگەن جانارگۇل الپىسباەۆا سوت تاجىريبەسىندە اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى تالاپتى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتۋ فاكتىلەرىنىڭ دە ءجيى بولاتىنىن العا تارتتى. «اتا-اناسىنىڭ كىناسى دالەلدەنگەن ەرەكشە جاعدايلاردا, سوت ونىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ سيپاتىن, جەكە باسىن جانە باسقا دا ناقتى ءمان-جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى قويىلعان تالاپتى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتا الادى. سونداي-اق جاۋاپكەرگە بالالاردى تاربيەلەۋگە كوزقاراسىن وزگەرتۋ كەرەكتىگى قاتاڭ ەسكەرتىلەدى. سوت اتا-انالىق مىندەتتەردى ورىنداۋدى باقىلاۋدى قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق ورگاندارعا جۇكتەۋگە دە قۇقىلى», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
«سوت تاجىريبەسىنە جۇگىنەتىن بولساق, اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى تالاپ ارىزدارىمەن كوبىنە-كوپ انالار كەلەدى. ولار بالانىڭ اكەسىنە اكەلىك مىندەتتەرىن مويىنداتۋ بويىنشا سوتقا ءجيى جۇگىنەدى. ال وكىنىشكە قاراي, اكەلەردىڭ ءبىرازى اتا-انالىق قۇقىقتارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسپايدى. اليمەنت تولەمەۋ ءۇشىن تالاپ ارىزدى مويىنداۋعا دايىن بولىپ كەلەتىن جاۋاپسىز اكەلەر دە جەتەرلىك. الايدا زاڭعا سايكەس اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ ولاردى اليمەنت تولەۋدەن بوساتپايدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 27-بابىنا سايكەس «بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى» بولىپ تابىلادى», دەگەن ج.الپىسباەۆا باۋىر ەتى بالاسىنان پەرزەنتحانادا باس تارتاتىن قاتىگەز انالاردىڭ, اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ, سان ءتۇرلى قيتۇرقىلىققا باراتىن جاۋاپسىز اكەلەردىڭ, ءتىپتى ۇل-قىزىنىڭ دەنساۋلىعىن سىلتاۋراتىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدان جالتاقتايتىن اتا-انالاردىڭ دا از ەمەستىگىن اشىنا ايتتى.
قولايسىز وتباسىن قوعامعا «قايتارۋدىڭ» ماڭىزى زور
نۇر-سۇلتان قالاسى بايقوڭىر اۋدانىنىڭ №12 ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى عالىمجان شامبۋلوۆ قولايسىز وتباسىن انىقتايتىن «كريتەريلەردىڭ» ءبىرى رەتىندە اكىمشىلىك اۋماققا تۇسەتىن شاقىرتۋلار مەن ارىز-شاعىمداردى اتادى. قىزمەت بارىسىندا وسىنداي كەلەڭسىزدىكپەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن پوليتسيا كاپيتانى اكىمشىلىك اۋماقتى ارالاۋ كەزىندە اتا-اناسىنىڭ ماس كۇيىندە بولۋىنا, كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى, بالالاردىڭ ومىرىنە نەمەسە دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا باسا ءمان بەرىلەتىنىن ايتادى. «وسىنداي كيكىلجىڭى مەن كەم-كەتىگى كوپ ءۇيدىڭ جالپى جاعدايىن «قولايسىز» دەپ ايتۋعا بولادى», دەيدى ول. وزىنە بەكىتىلگەن اكىمشىلىك اۋماقتا 2 ءۇيدىڭ «قولايسىز وتباسى» رەتىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەسەپتە تۇرعانىن ايتقان ءتارتىپ ساقشىسى جاقىندا عانا بولعان ءبىر جايتتى مىسالعا كەلتىردى.
«14 قىركۇيەك كۇنى تۇنگى ساعات ەكى شاماسىندا بايقوڭىر اۋدانى پوليتسيا باسقارماسىنىڭ كەزەكشى بولىمىنە ش.ءۋاليحانوۆ كوشەسىندە ەكى بالانىڭ قاراۋسىز جۇرگەنى تۋرالى حابارلاما كەلىپ ءتۇستى. بىردەن سول جاققا باردىق. كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا سىرتقى كيىمسىز, جالاڭ اياق, جالاڭ باس قوس ءبۇلدىرشىن دىردەك قاعىپ جول بويىندا تۇر. بالالاردىڭ ۇلكەنى 5 جاستا, كىشىسى نەبارى 3-تە ەكەن. قايدا تۇراتىندارىن, بۇل جاققا قالاي كەلگەندەرىن ءتۇسىندىرىپ ايتا المادى. تەك انالارىنىڭ اتىن بىلەدى ەكەن. وسى وقيعا بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قوس ءسابيدىڭ شەشەسىنىڭ بالالاردى ۇيىقتاتىپ, كورشىسىنىڭ ۇيىنە اراق ىشۋگە كەتكەنى انىقتالدى. بالالارىن قاراۋسىز قالدىرىپ كەتكەنى بىلاي تۇرسىن, ايەل سول تويلاعاننان ءارى قاراي قوناق ۇيگە بارىپ, جالعا ءنومىر الىپ, تۇنەۋگە قالىپ قويعان. بالالارىنىڭ كوشەگە شىعىپ كەتكەنىن, تۇندە قانداي جاعدايعا تاپ بولعانىن شەشەلەرى ءبىر كۇن وتكەننەن كەيىن جاتاقحانا كومەندانتىنان ءبىر-اق ەستىپ-بىلگەن. قازىر بالالار كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىنا جاتقىزىلدى, ال اناسىن اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر», دەگەن پوليتسيا كاپيتانى اراق پەن ەسىرتكىنىڭ كەسىرىنەن تالاي وتباسىنىڭ ويرانى شىققانىن اشىنا ايتتى.
«اراق ىشكەن ادام – ءۇي ىشىندەگى جانجالعا ءبىرىنشى سەبەپكەر. اششى سۋعا ساناسى ۋلانىپ قالعان ول بالا تۇگىل, ءوزىنىڭ نە ىستەپ, نە قويعانىنا ەسەپ بەرە المايدى. قولايسىز وتباسىن كوبەيتىپ وتىرعان تاعى ءبىر فاكتور – وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيەنىڭ وسالدىعى. ءار بالا ۇيىندە اكەسىنەن كورگەنىن ىستەيدى, اناسىنىڭ جاساعانىن قايتالايدى. ال اتا-انانىڭ اۋزى اراقتان قۇرعاماسا, كۇندە جانجال شىعارىپ, ءبىر-بىرىنە اۋىر سوزدەر ايتىپ, توبەلەس شىعارا بەرسە, مۇنى كورىپ وسكەن بالا دا الىسقا بارمايدى. ءتىرى جەتىمدەر تىرشىلىگىنىڭ قيۋى قاشقان وسىنداي قولايسىز وتباسىدان شىعادى. وتباسىندا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە سىي-قۇرمەتىنىڭ بولماۋى, قيىن ساتتە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا, جۇدىرىق الا جۇگىرۋى, بالانى اسىراۋعا, وتباسىن باعۋعا قولدىڭ قىسقالىعى, جوقشىلىق, جۇمىسسىزدىق, اجىراسۋ – مىنە, وسىنىڭ بارلىعى وتباسىلىق قۇندىلىقتى قۇلدىراتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەر», دەيدى ع.شامبۋلوۆ.
اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ – تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ سوڭعى شەشىمى بولىپ تابىلمايتىنىن ايتقان ۋچاسكەلىك ينسپەكتور پوليتسيانىڭ ماقساتى بالانى وتباسىنان ايىرۋ ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرتتى. ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز قىزدى اناسىنان, ۇلدى اكەسىنەن الشاقتاتۋ ەمەس. بالا تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايدى قاراعان ەرلى-زايىپتىلاردى اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋدى دا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى دەپ قارامايمىز. باستى ماقسات – قولايسىز وتباسىعا دەر كەزىندە قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋ, ولاردى قايتا قوعامعا بەيىمدەۋ», دەگەن پوليتسيا كاپيتانى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرماس بۇرىن مىندەتىن دۇرىس اتقارماي جۇرگەن اتا-انالاردىڭ الدىمەن ءىىو-نىڭ ارنايى ەسەبىنە الىناتىنىن مالىمدەدى. ء«دال وسى تۇستان ۇزاق ءارى قيىن جۇمىس باستالادى. وتباسى مۇشەلەرىنە بايلانىستى مۇنداي جۇمىس بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. سول وتباسىمەن ءتيىستى قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جايىندا پروفيلاكتيكالىق اڭگىمەلەر جۇرگىزىلەدى. تۇرعىلىقتى مەكەنجايى تەكسەرىلىپ, اتا-انالارعا نۇسقاۋلىق بەرىلەدى. كەلەسى كەزەڭ – اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 127-بابى بويىنشا (اتا-انالىق مىندەتىن ورىنداماۋ) اكىمشىلىك جازاعا تارتىلادى. ەگەر وسى اتالعانداردىڭ ەشقايسىسى كومەكتەسپەسە, بالاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانى بەلگىلى بولسا, ءبىز قاجەتتى ماتەريالدى جيناستىرىپ, كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى كوميسسياعا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋدى قاراۋ تۋرالى ءىس جىبەرەمىز. بۇل شىنىن ايتقاندا, ەڭ توتەنشە شارالاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى اتا-انانى قۇقىعىنان ايىرۋ – وتە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە بۇل تەك ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى ول.
«اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ بالالاردى وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قانشالىقتى قورعاي الادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ساقشى: «ارينە, بۇل شەشىم بالانى وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىكتەن قورعاي الادى دەپ كەسىپ ايتۋ وتە قيىن. الايدا مۇنى اكە-شەشەسى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىلعان بالالاردىڭ جاڭا ومىرگە جاساعان قادامى رەتىندە قاراۋعا بولادى. ال بالا بولاشاعىنىڭ قانداي بولارى ونىڭ جاڭا ورتادا الار تاربيەسى مەن ءوز تاڭداۋىنا بايلانىستى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ءتۇيىن. وتكەن جىلى 7 120 وتباسى ءىىم-دە قولايسىز وتباسى رەتىندە ەسەپكە الىنعان ەكەن. ال اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا 7,5 مىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان جەتكىنشەك ارنايى باقىلاۋعا الىنعان. ياعني وسىنشاما بالا قىلمىس جاساۋعا بەيىم دەگەن ءسوز. الايدا ولاردىڭ ىشىندە قانشا بالا بەرەكەسى كەتىپ, تىنىشتىعى بۇزىلعان شاڭىراقتان شىققانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بىزدە «باقىتتى وتباسى» دەگەن باستامامەن قولعا الىنعان ءىس-شارالار بارشىلىق. بىراق «الەۋمەتتىك جەتىمدەر» دە از ەمەس...