ء«ححى عاسىر وباسى». «اق ءولىم». وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن وسى سوزدەردى ەستىگەندە جۇرتتا زارە قالمايتىن. ەسىرتكىنىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرى رەتىندە گەرويندى ايتىپ, ونىڭ قاتەرىنەن قورعانۋدىڭ امالىن جاسايتىن ەدىك. ال قازىر ء«داستۇرلى» ەسىرتكىنى زيانى ودان دا زور «حيميالىق اجال» – سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر الماستىرىپ جاتىر.
سانانى ۋلايتىن «سينتەتيكا»
سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ قاجەت. بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ءبىرى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىنە تونگەن قاۋىپتىڭ قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنىن ەسكەرتكەن پرەزيدەنت ەسىرتكى زاتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ ىشىندە تارالۋىنا بارىنشا توسقاۋىل قويۋدى تاپسىردى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلىمىزدە بيىل 12,5 توننا ەسىرتكى تاركىلەنسە, ونىڭ 4 كيلودان استامى – گەروين, 371 كيلوسى – گاشيش, 8,7 تونناسى ماريحۋانا. ال 129 كيلوسى – جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاعان «سينتەتيكا».
«ونلاين ساۋدانىڭ كورىگى قىزعان قازىرگى كەزدە بۇرىنعىداي قولدان-قولعا ەسىرتكى ساتاتىندار ازايعان. ەسەسىنە بايلانىسسىز ساتىلىم, ياعني «بەلگى قويۋ» ارقىلى ەسىرتكى ساتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى كەڭ قولدانىلىپ ءجۇر. قازىرگى تاڭدا بۇل – ەسىرتكى ساتۋدىڭ ەڭ كوپ تاراعان ادىستەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى ناقتى ءبىر جەرگە «بەلگى» قويىپ كەتىپ ساتۋ ەسىرتكى ساۋداگەرلەرى ءۇشىن قاۋىپسىز ءتاسىل بولىپ سانالادى», دەيدى ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقىتجان ءامىرحانوۆ.
پوليتسيا پولكوۆنيگىنىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلدان باستاپ قىلمىستىق زاڭناماعا ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرىپ, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتاتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. سوعان قاراماستان, بيىلعى 8 ايدا سوتقا دەيىن تىركەلگەن127 ءىستىڭ 58-ءى جارناما جانە 69-ى ينتەرنەت ارقىلى سينتەتيكالىق ەسىرتكى وتكىزۋگە قاتىستى. جىل باسىنان بەرى پوليتسيا ەسىرتكى تاراتاتىن 810 سايتتى بۇعاتتاعان.
قۇردىمعا كەتىرەر قىزىعۋشىلىق
ماماندار سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ قۇرىعىنا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءجيى ءتۇسىپ جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. «وڭ مەن سولىن باعامداپ ۇلگەرمەگەن جەتكىنشەكتەردىڭ دەنى ەڭ ءبىرىنشى دوزانى العاشىندا تەك قىزىق ءۇشىن قولدانادى. ال جاي عانا قىزىعۋشىلىقتان باستالاتىن «ويىننىڭ» اقىرى ولاردى قۇردىمعا كەتىرىپ تىنادى», دەيدى ولار.
«سينتەتيكانىڭ» ەسىرتكى تۇرلەرىنىڭ ىشىندە وتە اۋىر توبىنا جاتاتىنىن ايتقان الماتى قالاسىنداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنىڭ ناركولوگ دارىگەرى اننا ترۋبنيكوۆا وعان تاۋەلدىلىك العاش قولدانعاننان-اق پايدا بولادى دەيدى.
«كوپ ادام «سينتەتيكانى» گەروينمەن سالىستىرعاندا جەڭىل, ودان قۇتىلۋ وڭاي دەپ ويلايدى. الايدا شىن مانىندە «سينتەتيكامەن» سالىستىرعاندا گەرويننىڭ ادام اعزاسىنا اسەرى 20 ەسە تومەن بولىپ سانالادى», دەدى مامان.
«جەتكىنشەكتەر العاشىندا «سينتەتيكانى» جاي ويىن ساناپ, ءدامىن تاتىپ كورەدى. بىراق اقىر اياعىندا تاۋەلدىلىك پايدا بولىپ, بالا پسيحوزدىق جاعدايعا دۋشار بولادى. حيميالىق زاتتار جاس اعزاعا وتە تەز ءارى اۋىر اسەر ەتەدى. كەيىن ادامنىڭ جاعدايى ناشارلاپ, شيزوفرەنياعا ۇلاسا باستايدى. پسيحوزدى جاعدايى سوزىلمالى اۋرۋلارعا جالعاسقان تالاي جەتكىنشەكتىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىنا اۋىر جاعدايدا تۇسكەنىن كۇن ارا كورىپ ءجۇرمىز. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل اۋرۋلاردىڭ بارلىعىنا ەم-دوم جاسالعانىمەن, ودان ادام قۇلان تازا ايىعىپ كەتە المايدى. تاعدىردىڭ تىعىرىققا تىرەلۋى دەگەن وسى», دەيدى بىلىكتى دارىگەر.
ناركولوگتىڭ ايتۋىنشا, سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ ەڭ قورقىنىشتى تۇسى – ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىن بۇزاتىن كۇشىنىڭ جويقىندىعىندا.
«زاقىمدانۋ ميدان باستالادى. بۇرىندارى ناشاقورلار 10-15 جىل ءومىر سۇرەتىن. ول كەزدە بىزگە «گەروين» دەگەن ءسوز وتە قورقىنىشتى ەستىلەتىن ەدى. ال قازىر اعزاسىن ەسىرتكىگە تاۋەلدى ەتكەندەر ءارى كەتسە 5-7 جىل عانا ءومىر سۇرەدى. سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ وتە قاتتى اسەر ەتەتىن ءبىر ءتۇرى بار. ونى قولدانعان ادام بار-جوعى ەكى-اق جىل ءتىرى جۇرە الادى», دەگەن ا.ترۋبنيكوۆا بالالىق قىزىعۋشىلىقتىڭ اقىرى ازاپتى ولىممەن اياقتالاتىنىن وسىلايشا بۇكپەسىز جەتكىزدى.
ەسىرتكىگە تاۋەلدى ءجاسوسپىرىمنىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتىن سۋرەتتەپ بەرگەن دارىگەر ءسوزىنىڭ سوڭىندا اتا-انالاردىڭ نازارىن «سينتەتيكاعا» تاۋەلدىلىكتىڭ العاشقى «دابىل بەلگىلەرىنە» اۋدارادى.
«بالا وتە اشۋشاڭ بولا باستايدى. ونى كەز كەلگەن نارسە تىتىركەندىرىپ, بولماشى دۇنيەدەن جانجال شىعارۋدى ادەتكە اينالدىرادى. مۇنىڭ بارلىعىنا ءجاسوسپىرىمنىڭ «وتپەلى جاس ەرەكشەلىگىنىڭ اسەرى عوي» دەپ نەمقۇرايلى قاراۋعا بولمايدى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى ارقاشان بار. ەڭ باستىسى – دۇرىس قادام جاساۋ», دەدى مامان.
ەسىرتكى ساۋداگەرلەرىنىڭ كوبى – جۇمىسسىزدار
«سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردى كىمدەر جاسايدى؟ ساۋدالايتىندار كىمدەر؟» دەگەن سۇراعىمىزعا الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتى ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان الماعامبەتوۆ: «ادەتتە «سينتەتيكا» جاساپ, ساۋداسىن قىزدىرىپ جۇرەتىندەردىڭ دەنى جۇمىسسىزدار بولىپ شىعادى», دەپ جاۋاپ بەردى. پوليتسيا پودپولكوۆنيگىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ جاستارى شامامەن 24-25-تەن باستالادى.
ء«بىر ايتا كەتەرلىگى – ەسىرتكىنىڭ بۇل ءتۇرىن دايىنداۋمەن اينالىساتىنداردىڭ وزدەرى ناشاقور ەمەس, ياعني ولار «سينتەتيكانى» وزدەرى تۇتىنبايدى. ولار – تەك لابورانتتار. سينتەتيكالىق ەسىرتكى دايىنداۋعا قاجەتتى زاتتار قازاقستانعا رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمالدانادى. ولار ەلىمىزگە شيكىزاتتى لوگيستيكالىق كومپانيالار ارقىلى جەتكىزەدى, سودان كەيىن قالعان قوسپالاردى وزدەرى قوسىپ, سينتەتيكالىق ەسىرتكى جاساپ شىعارادى», دەدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.
«مۇنداي ەسىرتكىنىڭ كوپ بولىگى ءشوپ پەن سينتەتيكالىق ونىمدەردىڭ قوسپاسىنان جاسالادى. ولاردىڭ بارلىعى پسيحواكتيۆتى بەلسەندى زاتتار بولعاندىقتان, ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن قۇرتىپ, بىردەن مىنەز-قۇلقى مەن سانا-سەزىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتە باستايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «سينتەتيكانىڭ» ادامنىڭ فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزەر كەسىرى وراسان زور», دەگەن ە.الماعامبەتوۆ ەسىرتكى ساۋداسىنىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىن دا ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«بۇگىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر ەلەكتروندى تولەمدەردى پايدالانا وتىرىپ, ينتەرنەت سايتتار ارقىلى بايلانىسسىز ادىسپەن تاراتىلادى. بۇل ەسىرتكى ساتۋشىلار ءۇشىن وتە ىڭعايلى ءارى قاۋىپسىز بولىپ سانالادى. ساۋدانىڭ بۇل ءتاسىلى قىلمىسكەرلەردىڭ استىرتىن ارەكەتتەرىن كۇشەيتىپ قانا قويماي, ولارعا زاڭسىز ەسىرتكىنىڭ ايماقتىق ماركەتينگىن ىزدەۋدى كەڭەيتۋگە جانە ۇيىمداستىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. ەسىرتكى ساتۋشىدان ساتىپ الۋشىعا تاۋاردى جەتكىزۋ وتە قيتۇرقى جولمەن – كۋرەرلەردىڭ «بەلگى قويۋلارى» ارقىلى ۇيىمداستىرىلعان. قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرىن ادەتتە ءبىر توپ ادامدار ۇيىمداسا وتىرىپ جاسايدى», دەدى باسقارما باسشىسى. ال ءىىم-ءنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل باستالعالى بەرى ەلىمىزدە ەسىرتكى ساۋداسىمەن اينالىسقان 7 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ قىلمىسى اشكەرەلەنگەن. قازىرگى تاڭدا وسى توپتاردىڭ باسشىلارى مەن قاتىسۋشىلارىنا قاتىستى 13 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, قىلمىستىق توپتاردىڭ 7 كوشباسشىسى مەن 34 قاتىسۋشىسى جازاعا تارتىلعان. ال ەسىرتكى كونترابانداسىنا قاتىستى انىقتالعان فاكتىنىڭ سانى 80-نەن اسىپ جىعىلادى.
ەسىرتكىمەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ كۇرەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان ە.الماعامبەتوۆ: «جاستاردىڭ ساناسىن ۋلايتىن «سينتەتيكا» – قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا بار وزەكتى ماسەلە. ونىڭ ءبىر عانا دوزاسىن تۇتىنعان ادام بىردەن ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولىپ قالادى. ال ارتىق دوزادان بىردە-ءبىر ناشاقور ساقتاندىرىلماعان. سوندىقتان دا ەسىرتكى قىلمىسىنا قاتىستى كەز كەلگەن مالىمەتكە يە بولعان ازاماتتى بۇل ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, دەر كەزىندە قۇزىرلى ورگاندارعا اقپارات بەرۋگە شاقىرامىز», دەدى.
زاڭ بۇزعانعا – جازا قاتاڭ
بۇرىندارى ەسىرتكىنى جارنامالاۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق سانالاتىن. الايدا 2018 جىلى جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ, سول تەكتەستەردىڭ جانە پرەكۋرسورلاردىڭ اينالىمىن باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وسى زاڭعا سايكەس ەسىرتكىنى جارنامالاۋ قىلمىستىق جازالاناتىن ءىس-ارەكەت بولىپ وزگەرتىلىپ, ونىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن جارنامالاعاندار 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولدى. سونداي-اق گرافيت سۋرەتتەردىڭ, ينتەرنەت سايتتاردىڭ كومەگىمەن سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردىڭ جارناماسىن جاساپ جۇرگەن «سۋرەتشىلەر» مەن «ديزاينەرلەرگە» قاراستىرىلاتىن جازا دا قاتايتىلدى. ال وتكەن جىلدان باستاپ قىلمىستىق زاڭناماعا ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرىپ, ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن اينالىسقاندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتاتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تەز تارالۋى قىلمىس الەمىنە «دارىحانالىق» ناشاقورلىق دەيتىن جاڭا ۇعىمدى الىپ كەلدى. سەبەبى ءدارىحانالاردا قۇرامىندا ەسىرتكى بار جانە ەسىرتكىگە ماس بولۋدى تۋدىرۋى مۇمكىن بىرقاتار ءدارى-دارمەك ەمىن-ەركىن ساۋدالانىپ كەلدى. سونداي قاۋىپتى ءدارىنىڭ ءبىرى – ترامادول. ماماندار بۇل پرەپاراتتى «سينتەتيكالىق وپيويدتى انالگەتيك» نەمەسە «گەرويننىڭ سينتەتيكالىق وپياتى» دەپ تە اتايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ترامادول ناشاقورلىققا باستايتىن العاشقى «كىرۋ نۇكتەسى» بولىپ سانالادى. بۇل ءدارىنىڭ قاۋىپتىلىگى سونشا – ونىڭ ەڭ اسقىنعان سيندرومى, ياعني ناشاقورلاردىڭ تىلىندە «سىنۋ» كەزى سۋىق تيۋ جانە ۋلانۋ سياقتى ەكى اۋرۋدىڭ جاسىرىن كۇيىندە ءوتىپ كەتەدى ەكەن. ترامادولدان باسقا, مەكتەپ وقۋشىلارى ەيفوريا جاعدايىندا قولدانۋعا اۋەستەنىپ العان «تروپيكاميد» جانە «تسيكلومەد» دەگەن كوز تامشىلارى دا بار. بۇرىن بۇل پرەپاراتتار تىيىم سالىنعان ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تىزىمىنە جاتقىزىلماعاندىقتان, پوليتسيانىڭ يۋريسديكتسياسىنا جاتپايتىن. الايدا بيىل ماۋسىم ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ولار كۇشتى زاتتار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سونداي-اق ەل كولەمىندە جىلىنا ءتورت رەت «دارمەك» جەدەل-الدىن الۋ وپەراتسياسى وتكىزىلەدى. ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن پرەكۋرسورلاردىڭ زاڭدى اينالىمىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارانىڭ كەزەكتى كەزەڭى وتكەن ايدا وتكىزىلدى. وپەراتسيا ىسكە قوسىلعان اينالاسى 6 كۇننىڭ ىشىندە 1299 ءدارىحانانى, 242 قويمانى, 533 ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەسىن تەكسەرگەن پوليتسيا 1.2 توننا پرەكۋرسورلاردىڭ اينالىمىن شەكتەگەن. ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باحىتجان ءامىرحانوۆ جەدەل ءىس-شارا بارىسىندا 4664 ەسىرتكى امپۋلاسى, 4 مىڭنان استام تابلەتكا تاركىلەنىپ, 67,2 توننادان استام پرەكۋرسورلاردىڭ اينالىمنان شەكتەلگەنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا, ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن پرەكۋرسورلاردىڭ اينالىمى سالاسىندا 58 قىلمىستىق, 302 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ادامداردىڭ جارتىسىنان كوبى, ناقتىراق ايتساق, 158-ءى – مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى.
ءتۇيىن. قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا ناركولوگيالىق تىركەۋدە تۇرعان ادامدار سانى ازايعانىمەن, ناركولوگ دارىگەرلەر ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ اراسىندا سينتەتيكالىق پرەپاراتتاردى قولداناتىنداردىڭ كۇن وتكەن سايىن كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە 150-گە جۋىق ءجاسوسپىرىم ناشاقور رەتىندە تىركەۋدە تۇر. ەڭ كىشىسىنىڭ جاسى – 14-تە. ماماندار ەسىرتكى ىزدەپ ابىگەر بولاتىنداردىڭ دەنى تۇرمىسى تومەن وتباسىندا ءومىر سۇرەتىنىن ايتسا, ءتارتىپ ساقشىلارى «سينتەتيكا» ساتىپ, قالتاسىن قالىڭداتىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ناقتى جۇمىس ورنى جوق ەكەنىن العا تارتادى. «جاۋىردى جابا توقىعانمەن», جارانىڭ جازىلمايتىنى بەلگىلى. بۇگىندە قۇزىرلى ورگاندار الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ساتىلاتىن سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەرگە توسقاۋىل قويۋدىڭ قيىندىعىن اشىق مويىنداپ وتىر. انىقتالعان قىلمىس تۋرالى دەرەكتەر كۇن سايىن جاڭارتىلعانىمەن, سودان ناشاقوردىڭ سانى كەمي تۇسسە, قانە؟!