قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ەگەمەندىگىن جاريالاعالى بەرى ءتۇرلى ينتەگراتسيالىق ءبىرلەستىكتەر مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى فورۋمداردىڭ ورتالىعىنا اينالۋدا. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى بۇل قۇبىلىستى قالاي باعالاۋعا بولادى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ سوڭعى جىلدارى ءجۇرىپ وتكەن جولىن الەمدىك تاجىريبەمەن سالىستىرىپ, سارالاپ كورۋ قاجەت.
سونىمەن, 1990-جىلدارى كەڭەستەر وداعىندا ىدىراۋ ءۇردىستەرى كەڭىنەن قانات جايدى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى وزدەرىنىڭ ىرگەلەرىن اۋلاق سالىپ, ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ءومىر سۇرە باستاسا, ەلدىڭ باسقا بولىگىندە ءتۇرلى ەتنوستىق قاقتىعىستار مەن دۇمپۋلەر ورىن الدى. بۇل كۇردەلى ساياسي جاعداي كەڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق داعدارىسپەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ارينە, كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋدان باسقا امالى قالمادى. ءوزىن ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ناشار مەنەدجەر رەتىندە كورسەتكەن بيۋروكراتيالىق اپپارات وزىنەن ىسكەر, بەدەلدى ءارى جاس توپتارعا جول بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ السىرەۋى وسىلايشا 1991 جىلى تمد سەكىلدى قۇرىلىمدى دۇنيەگە الىپ كەلدى.
تمد – قازاقستان ۇسىنعان العاشقى ينتەگراتسيالىق جوبا بولاتىن. كەڭەستەر وداعىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن, ىدىراعان جاعدايدا كوپتەگەن قيىندىق تۋدىراتىن جۇيە ەدى. تاۋەلسىزدىك الا سالىپ, ەسكى بايلانىستاردان باس تارتۋ قازاقستان ءۇشىن قيىندىققا سوعاتىن بولدى. ۋاقىت وتە كەلە شيكىزات وندىرىسىنە ارقا سۇيەگەن ەل ەكونوميكاسى بىرتىندەپ داعدارىستان شىعا باستادى. الايدا, قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالىق باستامالارى كوبەيمەسە, ازايعان جوق. نەلىكتەن؟
ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى – ءارقاشاندا ينتەگراتسيا نەمەسە دەربەستىككە جەتەلەيتىن جول. ەۋروپا مەملەكەتتەرى ەكى باسەكەلەس توپقا ءبولىنىپ, جاڭا الەمدى يگەرۋگە جول اشىپ, وسى جاڭا الەم ءۇشىن كەڭ دارەجەلى قاقتىعىس باستاۋعا دايىندالىپ جاتقان حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلىبريتانيا ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا «تاماشا وقشاۋلانۋ» ساياساتىن ۇستانۋعا ءمۇمكىندىك الدى. قازاقستاننىڭ جاعدايى, كەرىسىنشە, الەمدىك مۇحيتپەن بايلانىسى جوق مەملەكەت ءۇشىن كولىكتىك ينفراقۇرىلىم الەۋەتى وتە شەكتەۋلى بولىپ كەلەدى.
شىن مانىندە, كولىكتى ينفراقۇرىلىم ماعىناسىندا دا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تيىمدىلىگى تۇرعىسىنان دا قازاقستان ءۇشىن ەڭ جاقىن ارىپتەس رەسەي بولىپ تابىلادى. ءاسىلى, حالقىنىڭ سانى از, ءال-اۋقاتى ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس مەملەكەتتەردىڭ دامۋ قارقىنى كوپ جاعدايدا وزگە نارىقتارعا بيزنەستىڭ يكەمدەلۋ مۇمكىندىگى مەن جاعداي جاساۋ ارقىلى ەرەكشەلەنەدى.
ەۋروپالىق وداق سەكىلدى ەكونوميكالىق ماعىنادا وتە ءتيىمدى وداق قۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىسىندا ءوزارا اينالىم ساۋدانىڭ كەم دەگەندە 60 پايىزىن قۇراعانى ابزال. ارينە, قازاقستان ءۇشىن بۇل جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ستسەناري. ءويتكەنى, ءبۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەسى رەسەي ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. رەسەي سەكىلدى ۇلكەن مەملەكەت قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 60 پايىزىن قۇراماعانىمەن, ونداي مۇمكىندىككە يە بولا الادى. ال بەلارۋس بولسا, شيكىزاتقا كەدەي ەل بولعاندىقتان, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شيكىزاتىن تۇتىنۋعا ءماجبۇر.
ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر كەڭ قانات جايۋى ءۇشىن, جوعارىدا اتالعانداي, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تەك تەرەڭدەۋى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, كەڭەيۋى دە كەرەك. قازاقستان جاعدايىندا بۇل ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ, ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارىلاۋى ءۇشىن كەدەن وداعىنا جاڭا مۇشەلەردىڭ قابىلدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ەلدەردىڭ قاتارىنا قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان قوسىلسا ۇتىمدى بولماق. نەلىكتەن؟ ءبىرىنشىدەن, بۇل مەملەكەتتەر گەوگرافيالىق تۇرعىدان قازاقستان سەكىلدى قۇرلىقتىق ايماقتا ورنالاسقان. ياعني كولىكتىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ دامۋىنا كەڭىنەن جول اشىلادى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ساۋدا قارقىنىن كوتەرۋ ارقىلى كەدەن وداعى ءوز ىشىندەگى تاۋار اينالىمىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە تىرىسادى. ۇشىنشىدەن, كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ كەڭەيۋى زاڭسىز ەڭبەك ميگراتسياسىن توقتاتىپ, ورتاق ەڭبەك نارىعىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىندىگى ءسوزسىز. بۇل, اسىرەسە, ەڭبەك رەسۋرستارىن ەكسپورتتاۋمەن اينالىساتىن اتالعان ءۇش مەملەكەتكە ءتيىمدى بولماق. سونىمەن قاتار, وسى ميگرانتتاردىڭ ەسەبىنەن بيۋدجەتىن تولتىرىپ, ەلىن اسىراپ وتىرعان تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان سەكىلدى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا كەدەن وداعى اۋماعىندا قاۋىپسىز ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگى تۋادى. ال ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ورتاق ستاندارتتارىنىڭ ايقىندالۋى مەن ءوزارا مويىندالۋى بۇكىل كەڭىستىكتە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا جاعداي جاسارى انىق.
دەگەنمەن, مۇندا دا بىرقاتار شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. ءبىرىنشىدەن, قىرعىزستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت بولىپ تابىلادى. قىرعىزستان – اتالعان ۇيىمعا كىرەر كەزدە وسى ۇيىم مۇشەلەرى تاراپىنان بەلگىلەنگەن تومەن تاريفتەردى ورناتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ وندىرۋشىلەرىن قورعاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان مەملەكەت. كەدەن وداعى زاڭناماسىنا سايكەس دسۇ شارتتارى كەدەن وداعى زاڭناماسىنان جوعارى تۇرادى جانە تىكەلەي قولدانىلادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, كەدەن وداعى مەملەكەتتەرى دسۇ-عا مۇشە بولعاندا, ولاردىڭ قابىلداعان شارتتارى اۆتوماتتى تۇردە كەدەن وداعىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە دە قولدانىلادى. ياعني قىرعىزستان تومەن تاريفتىك ساياسات ۇستانىپ, ءوز نارىعىن قورعاماستان, سىرتقى ساۋداعا اشىق دەپ مويىنداسا, قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە بولۋى بۇل رەجىمدى وزگە مەملەكەتتەرگە دە جايادى. وسىلايشا قازاقستان ءوز وندىرۋشىلەرىن قولداۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزگى جولى قىرعىزستاننىڭ دسۇ شارتتارىنان باس تارتىپ, اتالعان ۇيىمنان شىعۋى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدا, ارينە, قىرعىزستان دسۇ-نىڭ وزگە مۇشەلەرىمەن تەڭ دارەجەدە ساۋدا جاساۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى.
بىراق, ۇتاتىنى دا بار. ءبىرىنشىدەن, قىرعىز ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى بولىگى كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ال بۇل ەلدەردىڭ ءوزارا ساۋدا رەجىمدەرى كەدەن وداعى شەڭبەرىندە قابىلداناتىن ءبىرتۇتاس نارىق قاعيدالارىنا ارقا سۇيەيدى. ياعني, ساۋدا ماعىناسىندا ءوزىنىڭ نەگىزگى ارىپتەستەرىنەن قىرعىزستان قوسىمشا جەڭىلدىك الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ەكىنشىدەن, قىرعىزستانداعى اۋىر الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ سالدارىنان شەتەلگە جۇمىس ىزدەپ شىققان ميگرانتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى كەدەن وداعى ەلدەرىندە جۇمىس تابۋدا. ولارعا بايلانىستى ورتاق ساياسات ۇستانۋ ەلگە شەتەل ۆاليۋتاسى مەن بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى قارجىنىڭ اعىلۋىنا جول اشادى.
بۇگىنگى كۇنى 2 ميلليونعا جۋىق ءتاجىك ازاماتى, 5 ميلليونعا جۋىق وزبەكستان ازاماتى شەتەلدەردە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. ۇشىنشىدەن, بۇل وداق ءوز شەڭبەرىندە بەلگىلى دارەجەدەگى مادەني جانە ەتنوستىق تەڭدىكتى ۇستاۋعا ىقپال ەتەدى. ياعني وزگە مەملەكەتتەر تاراپىنان مادەني ەكسپانسياعا ۇشىراۋ مۇمكىندىگىن ازايتىپ, شەت ەلدەردە دە, ءوز وتاندارىندا دا ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ مادەني اۆتونومياسىن ساقتاۋىنا جانە قالىپتى دامۋىنا جاعداي جاسايدى. وزبەكستان, تاجىكستان سەكىلدى شيكىزات ەكسپورتىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇل – ترانزيت ەركىندىگى.
ال بۇل وداققا ازەربايجان مەن تۇركىمەنستان قوسىلسا, وداقتاستار الەمنىڭ شيكىزات نارىعىن انىقتايتىن قۋاتتى گەوساياسي بىرلەستىككە اينالۋى عاجاپ ەمەس. ياعني بولەك ءجۇرىپ باسەكەلەس بولعانشا, ورتاق ساۋدا ساياساتىن ۇستانۋ ارقىلى وداقتاس بولۋدىڭ تيىمدىلىگى ايقىن. ارينە, وداق دەڭگەيىندە ەمەس, بىراق, ارىپتەستىك دەڭگەيىندە مۇنداي ساياساتتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا العان ۇيىمداردىڭ قاتارىندا مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر ۇيىمىن (وپەك) اتاۋعا بولادى. بۇل ۇيىم كوپ جىلدار بويى الەمنىڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتىن ايقىندادى. بىراق, وسىنداي دەڭگەيدەگى وداققا اينالۋ ءۇشىن ايماقتىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى امبيتسيالارىن ىسىرىپ تاستاپ, ورتاق مۇددەگە تەڭ دارەجەدە قىزمەت ەتۋگە اتسالىسۋى كەرەك.
ءتيىمدى, تەڭ دارەجەلى ينتەگراتسيا – ەكونوميكانىڭ تولىققاندى تىنىس الۋىنا جاعداي جاسايتىن ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى اۋاداي قاجەتتى قۇبىلىس.
شىڭعىس ەرگوبەك,
ابىلاي حان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار
جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى.