«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – ىرگەلى ىستەر باعدارلاماسى
«مادەنيەت – ەڭ الدىمەن جادىگەرلىك.
ونى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋشى – زيالى قاۋىم».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءححى عاسىر. عالىمدار بۇل عاسىردى جاھاندانۋ ءداۋىرى دەپ اتاپ ءجۇر. قوعام ءۇشىن مۇنىڭ زيانى كوپ پە, پايداسى كوپ پە دەگەنگە تالاسپاي-اق قويالىق. ءبىر بىلەتىنىمىز, جاھاندانۋ – ەرەكشەلىكتى تۇبەگەيلى جوياتىن قۇبىلىس. ءيا, ول الەمدەگى ەڭ ۇلىق, ەڭ مىقتى دەگەن مادەنيەتتى عانا مويىندايدى جانە دە وسىنى بۇكىل وركەنيەتكە ءسىڭدىرىپ باعۋعا تىرىسادى. سونىمەن, قازىر كىمنىڭ ءمادەنيەتى ۇستەم؟! كىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى جاپپاي ۇلگى رەتىندە تانىلىپ, ادامزاتقا تاڭىلىپ جاتىر؟! باتىس جۇرتى, الپاۋىت ەلدەر وزدەرىندەگى مادەني بولمىستى بۇكىل ەلگە تۇبەگەيلى ەنگىزۋگە پەيىلدى. سول ءۇشىن دە, «امەريكاندىق ارمان» نەمەسە «ءپاريجدى كورىپ, ءولىپ كەتسەم ارمان جوق» دەگەن ءتامسىلدى تاراتىپ-اق جاتىر. باتىسقا كىرمەيتىندەرگە نە قالادى؟! قابىلداۋ, سول باتىسشا عۇمىر ءسۇرۋ مە, الدە وزىندىك ەرەكشەلىكتى ساقتاپ قالۋ ءارى وزگەگە وسى ەرەكشەلىكتى تانىستىرۋ ما؟! مىنە, قازىرگى تولعاندىرار ماسەلەنىڭ ءبىرى وسىعان كەلىپ تىرەلۋدە. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستاپ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاردايىم ۇلتتىق مادەنيەتتى جانداندىرۋعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2004 جىلدان باستاپ «مادەني مۇرا» ۇلتتىق جوباسىن قابىلدادى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى سان عاسىرلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, كونەدەن جەتكەن ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, تاريحي-مادەني, رۋحاني جانە ماتەريالدىق جاۋھارلارىمىزدى جيناقتاپ, زەرتتەپ-زەردەلەۋدى, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭدىرۋدى, عاسىرلار بويى بابالار اڭساعان تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءار ادامنىڭ باعالاي ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەدى. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەتىپ الدىم. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى ونى ۇستاپ تۇرۋ الدەقايدا قيىن. بۇل – الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىق پەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي, جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما. ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. ول ساباقتىڭ ءتۇيىنى بىرەۋ عانا – ماڭگىلىك ەل بولۋ ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. بۇل ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بايلىعىمىز دا, باقىتىمىز دا بولعان ءماڭگىلىك ءتاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك», دەپ مۇنداي جەتىستىكتىڭ وڭاي جولمەن كەلمەگەنىن, مۇنى ۇستاپ تۇرۋ ودان دا قىمباتقا تۇسەتىنىن ايتىپ ءوتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا سارىارقانىڭ سايىن دالاسىندا اسەم قالا ەلوردامىز – استانا بوي كوتەردى. از عانا ۋاقىت وتسە دە قازاقستاننىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرعان استانا تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولىپ ۇلگەردى. ەقىۇ ءسامميتى, 7-ءشى قىسقى ازيادا ويىندارى تاريح بەتتەرىندە ەلوردانىڭ اتىمەن جازىلىپ قالدى. ەندىگى جەردە قازاقستان, ونىڭ ىشىندە وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سانالاتىن شاھار ءۇشىن تاعى ءبىر سىن ساعاتى تۋىپ تۇرعانى بەلگىلى. ول 2017 جىلى وتەتىن حالىقارالىق «ەكسپو» كورمەسى. ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن ايشىقتايتىن ۇلتتىق مۋزەيدى اشۋ يدەياسى دا 2011 جىلى ەلباسى تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعانى ءمالىم. مۇنداي دۇنيەجۇزىلىك ءدۇبىرلى ساتتەردە ەلىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتەتىن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەلوردادا بوي كوتەرۋى وتە قۋانتارلىق جاعداي. ساۋلەتى مەن ءسانى كەلىسكەن عاجاپ عيمارات سىرتتاي قاراعان ادامنىڭ نازارىن اۋدارتپاي قويمايدى. بۇگىندە مۋزەيدى اشۋعا ازىرلىك جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى زاماناۋي جاڭا ساپادا ۇسىنۋ ءۇشىن قاجەت ءمۇمكىندىكتىڭ ءبارى جاسالعان. مۋزەي جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, قازاق ەلىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەل دەرلىك قامتىعان حالىقارالىق دارەجەدەگى ماڭىزى زور ءىرى مادەني وشاق بولعالى تۇر. ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جوق ەمەس. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, بىرىنشىدەن, مۇندا قازىرگى زاماننىڭ جوعارى تەحنولوگيالارى قولدانىلاتىن بولادى. ولار جادىگەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن ايرىقشا تاريحي ورنىن حالىققا ناقتى دەرەك, دايەكتەرمەن تانىستىرۋعا قۇرىلعان. كونە زامان مەن ورتا عاسىرلار مۇراسى تابيعي ۇيلەسىمدىلىكپەن جاڭعىراتىن بولادى. ەكىنشىدەن, ەتنوگرافيا, ۇلتتىق قولدانبالى ونەر, ءمۇسىن, كوركەمسۋرەت, كەسكىندەمە تۋىندىلارى تاريح پەن قازىرگى زامانعى تالعامعا ساي ساباقتاسىپ, ءبىرتۇتاس رۋحاني دۇنيەگە اينالادى. كىرە بەرىستەن تورگە دەيىن سالتانات پەن ءراسىم سيپاتى ايقىندالا تۇسەدى. ءۇشىنشىدەن, مۇندا مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ, مەملەكەتشىل سانا مەن ەلدىك ءتالىم-تاربيەنىڭ, وتانشىلدىق پەن جاسامپازدىق رۋحىنىڭ ءبىر ارناعا توعىساتىنى ۇلكەن مەرەي. ۇكىمەتتىڭ «ۇلتتىق مۋزەي قورىن قۇرۋ تۋرالى» ەرەجەسىندە: «...ۇلتتىق مۋزەي قورىنىڭ قازىنالارىن ساقتاپ, ەسەلەي ءتۇسۋ – بۇكىلحالىقتىق ءىس, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مەكەمەلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ, ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, بارلىق لاۋازىمدى ادامداردىڭ مىندەتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ بورىشى» دەپ كورسەتىلگەن بولاتىن. قازاق حالقىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى باسىنان وتكەرگەن تاريحي تاعىلىمى, مادەني مۇراسى, عىلىمى مەن ونەرى جانە بۇگىنگى دامۋ قارقىنى سان قىرلى ەكەنى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق مۋزەيدى اشۋ جۇمىستارىنا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ازاماتتارى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ اتسالىسۋدا. قازاقتىڭ دارقان دالاسىنىڭ ءار ايماعى وزىندىك مادەني ەرەكشەلىككە باي ەكەنىن ايقىن باعامداتۋ ماقساتىندا مۋزەيگە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ءوڭىرى تاريحي جادىگەرلەر ۇسىنۋدا. سونىمەن قاتار, ايماقتارداعى ءتۇرلى سالا عالىمدارى دا تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ايشىقتى كورىنىستەرى تۋرالى مالىمەتتەر جيناقتاۋ ىسىنە قول ۇشىن بەرۋدە. مۋزەيلەرمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەتتەر, عىلىمي ينستيتۋتتار, ورتالىقتار مەن ءار دەڭگەيدەگى وبلىستىق باسقارمالار, جەكەلەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا قاتىستى ءمالىمەتتەر قورىن سارالاپ, جيناقتاۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسۋدا. مۇنداي جالپى ۇلتتىق مەرەيلى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا مۋزەي ماماندارى ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ولار ايماقتاردى ارالاپ ماتەريالدار جيناۋدا قىرۋار ءىس تىندىردى. وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلۋدا. وڭىرلەرگە ساپار كەزىندە تاريحي جادىگەرلەرمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەل جەتىستىكتەرىنىڭ ايعاقتارىن, ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن باياندايتىن بەينە ءجانە فوتو ماتەريالداردىڭ ەداۋىر قورى جيناقتالدى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ بارىسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەرمەن دە مۋزەي قورى تولىعۋدا. مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زالدارىن بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا كورەيالىق كومپانيامەن بىرگە ەلىمىزدىڭ تانىمال مۋزەي ماماندارى, اتاقتى عالىمدار قامتىلعان. ولار بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك سوڭعى تەحنولوگيالارمەن جاساقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. مۋزەيدەگى ماماندار ۇلان-عايىر اتىراپتا كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشى وركەنيەتتەردىڭ دانەكەرى سانالاتىن, كونە زاماننان بەرى تىرشىلىك كوزىنە اينالعان كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ كەرەمەتتەرىن, تاريحي مۇراسىن, رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەني, تابيعي بايلىقتارىن عىلىمي نەگىزدە قولدانۋعا بار كۇشتەرىن سالۋدا. قالا وركەنيەتى مەن كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭى سانالعان ۇلى قازاق دالاسىنىڭ سارقىلماس قازىناسى قاشاننان مادەني مۇراسى بولىپ كەلگەنى ءمالىم. ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتەتىن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ الداعى ارقالار جۇگى الاتاۋداي اسقار ەكەنىن بىلەمىز. وسى ماقساتتاعى ءىس-شارالاردى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ اتقارساق, بۇل جوبا ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر مۇددە, ءبىر ماقسات, ءبىر بولاشاق» جولداۋىنداعى «ەلىمىزدىڭ تەمىرقازىعى سانالاتىن – ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋداعى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ قالارى ءسوزسىز. تالعات ابىلقاسىموۆ, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە باسپا جۇمىسى سەكتورىنىڭ باسشىسى. استانا.