جاڭا زاڭ جايىلىم ماسەلەسىن شەشە الا ما؟

جەر كوپ, بىراق جايىلىم جوق

قازاقستان جەر كولەمى بو­يىنشا الەمدەگى ەڭ ءىرى مەم­لەكەتتەردىڭ قاتارىندا, 9-ورىندا. ەلىمىز جايىلىم جەرلەردىڭ كولەمى بويىنشا 5-ورىندا. الايدا اۋىلدا مال جاياتىن جەر جوق. شارۋالار ءتورت ت ۇلىگىن قاي­دا جايارىن بىلمەي زار قاقساپ ءجۇر. 90-جىلدارى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن جايىلىمدىق جەرلەرگە قول جەتكىزە الماعان اۋىل حالقى مالىن قوراسىندا قاماپ ۇستاۋعا ءماجبۇر. اۋىل­داعى اعايىنعا جەتپەي جاتقان جايىلىم ماسەلەسى كۇنى كەشە تۋىنداپ وتىرعان پروبلەما ەمەس. تەك سوڭعى 2-3 جىلدا وزەك­تىلىگى ارتا تۇسكەن بۇل ماسەلە شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, ەلدىڭ سابىرى سارقىلىپ, ءتوزىمى تاۋسىلا باستادى. ماسەلەن, بيىل جازدا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءتورت بىردەي اۋىلى جەرگىلىكتى بيلىككە تولە بي اۋدانىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر اۋىل تۇرعىندارىنا قايتارىلسىن دەگەن تالاپ قويدى. شىدامدارى تۇگەسىلگەن شىعىس قازاقستان وبلىسى گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى دا مال جاياتىن جەر قالمادى دەپ جوعارى جاققا شاعىمدارىن جەتكىزدى.

پاۆلولار وبلىسىندا اقتوعاي اۋدانىنىڭ حالقى دا جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن 240 گا جايىلىمدىق جەردى داۋلاپ, شۋ شىعاردى. جەتىسۋ جەرىندە دە جايىلىم ءۇشىن جانجال تولاستار ەمەس. جىل سا­يىن تارىلىپ بارا جاتقان جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىن ايتىپ, ابدەن تيتىقتاعان جەرگىلىكتى حالىق اشىنعاننان «مالىمىزدان ايىرىلساق, اۋىلدا ءومىر دە توقتاپ قالادى», دەيدى.

مال جاياتىن ءورىستىڭ جىل سايىن ازايىپ, كوبىنىڭ جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋعا دەيىن دە كوتەرگەن بولاتىن. سوڭعى رەت جىل باسىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى اكىمدەردىڭ ىقپالدى ازاماتتاردىڭ ىعىنا جىعىلىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ: «جايى­لىمدار ەڭ الدىمەن, اۋىل تۇرعىن­دارىنا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. جەر­گىلىكتى اكىمدىكتەر جۇمىستى دۇرىس ۇيىم­داستىرماي وتىر. سونىڭ سالدارى­نان, اۋىل تۇرعىندارى مال جاياتىن جايىلىم تاپپاي قينالۋدا. جايى­لىم­داردىڭ 99 پايىزى شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ يەلىگىندە. الايدا ونىڭ 36 پايىزىندا عانا مال جايىلادى. قالعان 46 ميلليون گەكتار جايى­لىمدىق جەر بوس جاتىر. ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىنداي جايىلىمداردى قايتارىپ الۋدى تاپسىرامىن» دەگەن ەدى. جولداۋدا جايىلىمدىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالعان پرەزيدەنت اۋىل حالقىنىڭ مال جاياتىن جەرگە قولى جەتپەي جۇرگەنىن تاعى وتكىر سىنعا الدى. ءتىپتى «مۇنداي القاپتاردى كەيبىر بەلگىلى ادامداردىڭ يەلەنىپ العانىن», جايىلىمدىق جەردى «ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ قورشاپ تاستاعانىن» دا اشىق ايتتى.

ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەردىڭ كولەمى 180 ميلليون گەكتاردان اسادى ەكەن. ونىڭ ىشىندە, 21 ملن گەكتارى ەلدى مەكەندەگى جايىلىمدار بولسا, 76 ملن گەكتار جايىلىمدىق اينالىمداعى شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ونەركاسىپتەرگە بەرىلگەن. ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەردىڭ 80 ميلليون گەكتارى ناقتى پايدالانىلسا, 30 ملن-نى دەگراداتسياعا ۇشىراعان.

 «بىزگە ناقتى ىسكە اساتىن زاڭ كەرەك»

2017 جىلى قابىلدانعان «جايى­لىم­­دار تۋرالى» زاڭدى دايىنداۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ جايى­لىم­دىق القاپتى ءتيىمدى پايدالانۋ – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن سول كەزدە-اق ەسكەرتكەن ەدى. نارىقتىق جاعدايدا مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە جەمشوپ قورىن تۇراقتى جولعا قويىپ, جايىلىمدىق القاپتاردى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان ول: ء«ىس جۇزىندە, قولدا بار 188 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپتىڭ 43 پا­يىزىن نەمەسە 80 ميلليون گەكتارىن مال جايۋعا قولدانىلىپ وتىر, بۇل جەرلەردىڭ كوبى اۋىل ماڭىنا جاقىن شوعىرلانعان, ال كەيبىر جايىلىمدىق ۋچاسكەلەر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءتيىمسىز پايدالانۋدا» دەگەن ەدى.

جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىنىڭ تۋىن­داۋىنا نەگىزىنەن ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋىل ماڭىنا جاقىن اۋماقتاردا ۇستالۋى دا سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل جەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءىس جۇزىندە ب ۇلىنگەن ءارى توزىپ كەتكەنىن دە بۇكپەسىز ايتقان ج.دۇيسەباەۆ: «حا­لىق­تىڭ جەكە اۋلاسىنداعى جانە شارۋا قوجالىقتاردىڭ مەنشىگىندەگى مالدار وسى جەردە جايىلادى, تيىسىنشە بۇل ايماقتاعى مالدىڭ تىعىزدىعى, قول­دا­نىستاعى نورماتيۆتەن بىرنەشە رەت جوعارى» دەيدى. تاۋەلسىزدىك العان ال­عاش­قى جىلدارى سوۆحوز-كولحوزداردى تاراتىپ, كەرىسىنشە, شارۋاشىلىقتاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە اۋىلدان شالعاي جاتقان جايىلىمداردىڭ كوبى ءىرى اق-لار مەن جشس-لاردىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەنىن ەسكە العان ول: «بۇل مەكەمەلەردىڭ دەنى قازىرگى تاڭدا نە وزدەرى مال ءوسىرۋ شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسپايدى, ال مالمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار مەن قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋعا رۇقسات تا بەر­مەيدى. سەبەبى مۇنداي كەدەرگىلەر, زاڭ شەڭ­بەرىندە ناقتى رەتتەلمەگەن», دەيدى.

ال اۋىلشارۋاشىلىق جونىندەگى ساراپشى, «شوپان اتا» ۇلتتىق قاۋىم­داستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سا­دىرباەۆ ەلىمىزدەگى 40 پايىزدان استام ىشكى ءونىمدى جەكە قوسالقى شارۋالار بەرىپ وتىرعانىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ولارعا قاتىستى ارنايى زاڭنىڭ قا­بىلدانباي كەلگەنىن راستاپ وتىر. جەكە زاڭ بولماعاندىقتان دا شارۋالار مەملەكەتتەن قولداۋ تاپپاي, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەدەن قاعىلىپ كەلگەن. ء«بىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار دەگەنىمىز 2-3 ساۋىندى سيىرىن باعىپ, 15-20 قويىمەن اعايىن-تۋعانىن اسىراپ وتىرعان اۋىلداعى قاراپايىم قازاعىمىز. ويتكەنى ەلدىڭ بارىندە مىڭعىرعان قوي, ءۇيىر جىلقى مەن تابىن سيىرى جوق», دەيدى ساراپشى.

«ەكونوميكامىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا – ءبىز وسى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ارقاسىندا ەلدى اسىراپ وتىرمىز» دەگەن ا.سادىرباەۆ «جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە ەڭ ءبىرىنشى نەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ويلانباستان «قارجىنى» دەپ جاۋاپ بەردى. «سەبەبى زاڭ قابىلداۋ وڭاي, ال ونىڭ ومىرشەڭدىگى, ناقتى ىسكە اسۋى قارجىعا بارىپ تىرەلەدى. بيلىك شارۋاشىلىقتار تۋرالى دەربەس زاڭدى شىعارىپ قانا قويماي جوبانى قولداۋعا كەلگەندە, ومىرگە بەيىمدەگەندە اقشادان تارتىنىپ قالماۋى كەرەك. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا شارۋالارعا بەرىلەتىن نەسيە دە, سۋبسيديا دا ماردىمسىز. جاڭا زاڭ جاريالانسا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا قوسىمشا سۋبەكتىلەر پايدا بولادى. ال قوسىمشا سۋبەكتىلەر قوسىمشا قارجىنى تالاپ ەتەدى», دەيدى «شوپان اتا» ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى.

بىزدە الەمدىك ستاندارتتارعا ساي ارنايى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ بولعانىمەن, ونىڭ ناقتى جۇمىس ىستەمەيتىنىن ساراپشى دا مويىنداپ وتىر. اتالعان زاڭنىڭ جۇمىس ىستەمەۋىنە ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ەشقانداي ارەكەت جاساپ وتىرماعانىن اشىق سىنعا العان ول: «كەز كەلگەن زاڭ ومىرگە بەيىمدەلگەن بولۋى كەرەك. پرەزيدەنت جولداۋىندا وتىز جىل بويى قوردالانىپ كەلگەن ماسەلەنى قوزعادى. ويتكەنى جايىلىم ماسەلەسى كۇنى كەشە تۋىنداپ وتىرعان جوق. بۇل ماسەلەنىڭ كەلەسى جولداۋعا دەيىن شەشىمىن تابۋى دا ەكىتالاي. جايىلىمدىق جەر ماسەلەسىنە تەك پرەزيدەنت, ۇكىمەت پەن قۇزىرلى ورگاندار ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ ارالاسۋىمىز قاجەت. زاڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وعان قوعام بولىپ اتسالىسقان ءجون. ال حالىققا ناقتى ىسكە اساتىن زاڭ كەرەك», دەپ ماسەلەنى اشىعىنان جەتكىزدى.

جاڭا زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە جايىلىمدىق جەر يەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ءتيىس. مۇنى وسى سالانىڭ ماماندارى ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ وتىر. ساراپشى دا ەڭ ءبىرىنشى جەر يگەرىلە مە, الدە, بوس تۇرعان جەر مە وسى ماسەلەگە باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ايتتى. «ەگەر جەر يگەرىلەتىن بولسا, قورا-جايى سالىنعان با, شارۋاعا قاجەتتى جاعداي جاسالعان با؟ وسى سۇراقتاردى ەسكەرۋ كەرەك. ال شارۋانىڭ قورا-جايى اۋىلعا جاقىن ورنالاسسا, مەملەكەت نارىق زاڭىنا سايكەس قۇنىن تولەپ بەرۋى كەرەك. سودان كەيىن سول جەرىنە بالاما نەمەسە اۋىلدان 15-20 شاقىرىم قاشىقتاعى كولەمى ەكى ەسە ۇلكەن جەر بەرۋى كەرەك. اۋىل ماڭىنداعى شارۋالاردىڭ جەرىن وسىنداي جولمەن عانا قايتارىپ الۋعا بولادى. «مەملەكەتتىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋ» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, تارتىپ الۋعا, بەلدەن باسۋعا مۇلدەم بولمايدى. ال يگەرىلمەي تۇرعان جەر بولسا, وندا ەشقانداي ماسەلە تۋىنداماۋى ءتيىس. سەبەبى ول جەردىڭ تالاي جىلدان بەرى بوس جاتقانىن ەل-جۇرتتىڭ ءوزى دە ءبىلىپ وتىر», دەيدى ا.سادىرباەۆ.

 «حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋى كەرەك»

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دۇيسەنعازى مۋسين جاڭا زاڭدا ءبىرىنشى ورىنعا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, ياعني قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايى شىعۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. سەناتور ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي زاڭ بولماعاندىقتان جاڭا نورمالاردى دايىنداۋدىڭ وڭايعا تۇسپەيتىنىن دە ايتادى. «سوندىقتان زاڭ جوباسى مۇقيات زەرتتەلىپ, جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ساراپشىلارمەن بىرگە حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلىپ ازىرلەنۋى كەرەك», دەيدى سپيكەر.

«قازىرگى تاڭدا ەل حالقىنىڭ 40 پايىزدان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ولاردىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى, تىرشىلىگىنىڭ كوزى – قولىنداعى ءتورت ت ۇلىگى. بۇگىندە مالدىڭ كوبى سونداي جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا تيەسىلى. بىراق ولار مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنان تىس قالىپ وتىر. ونداي قولداۋلاردىڭ يگىلىگىن كوبىنە شارۋا قوجالىقتارى, ءتۇرلى سەرىكتەستىكتەر كورىپ كەلەدى», دەگەن دۇيسەنعازى ماعاۋيا ۇلى ەلىمىز ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ەڭ الدىمەن, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مارتەبەسىن زاڭ ارقىلى بەكىتۋ كەرەكتىگىنە توقتالعان دەپۋتات ءتيىستى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن عانا قارجى سەكتورلارى جۇمىس ىستەپ, مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالاتىنىن العا تارتتى. «ال بۇل قارجى كوپتەگەن اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك ەكەنى ءسوزسىز», دەيدى ول.

ء«بىز ەڭ الدىمەن, ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامى­رىنا ءۇڭىلۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا جايى­لىمدىق جەرلەرى جوق ەمەس, بار. ءتىپتى كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ەكۆيۆالەنتى 25-30 ميلليون توننا ارپانىڭ ازىقتىق قۇندىلىعىنا تەڭ. دەمەك, بۇل سالاداعى الەۋەتىمىز زور. بىراق ماسەلە – باسقادا. مىسالى, كىشكەنتاي ەلدى مەكەننىڭ ماڭايىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر دە شاعىن بولادى. دەگەنمەن قازىر اۋىلداعى حالىقتىڭ مال باسى ءوسىپ كەلەدى. ال جا­يىلىمدىق جەردىڭ كولەمى ۇلعايمايدى. سونىڭ سالدارىنان جايىلىمنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگى تۋىنداپ وتىر. مۇنداي ماسەلە اسىرەسە حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇس­تىك وڭىرلەردە ءجيى بايقالادى», دەيدى د.مۋسين.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, كەرىسىنشە, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق وڭىرلەرىندە يگەرىلمەي جاتقان جايىلىمدار كوپ. «ول جەرلەردى يگەرۋىمىز ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ينفراقۇرىلىم, سۋلاندىرۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابۋى قاجەت. قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان حالىقتى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ ىسىندە دە وسى جاعىن ەسكەرگەن دۇرىس. اۋىل ماڭىنداعى ۇلتاراقتاي جەرگە حالىقتى تالاستىرىپ قويماۋ كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەت, ءتيىستى مينيسترلىكتەر وسى ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەۋ­گە ءتيىس. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى عانا», دەگەن سپيكەر تاعى ءبىر كەدەرگى رەتىندە لاتيفۋنديستەردى, ياعني ءىرى جەر يەلەرىن اتادى. «ەلىمىزدە ۇلكەن كولەمدەگى جەردى يەمدەنىپ الىپ, ونى ءتيىستى ماقساتتا پايدالانباي وتىرعاندار بار. بۇل – شىندىق. كەشەگى جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى وسى جايتقا ەرەكشە نازار اۋداردى. الداعى ۋاقىتتا جەردى الىپ, ماقساتتى پايدالانباي وتىرعان شارۋا قوجالىقتارىمەن جانە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى تەك ايتىپ قويماي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, باسقا دا ءتيىستى ورگاندار بەلسەندىلىك تانىتسا, وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. سەبەبى بىزدە جەر بار جانە ول بارىنە جەتەدى. تەك «بارماق باستى, كوز قىستىعا» جول بەرمەي, ءبارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ, زاڭمەن رەتتەۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتىمىز ايتقان جاڭا زاڭ وسى ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ بەرۋى قاجەت. سوندىقتان بىزدەر, سەناتورلار, سول باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز», دەدى دەپۋتات.

بۇل باعىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى, ۇكىمەت اۋقىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەكەنىن ايتقان سپيكەر اتالعان زاڭ اۋىلداعى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىندىگىن دە جەتكىزى. «قازىر كەيبىر شاعىن اۋىلداردا 50-100 جىلقىدان, 200-300-دەن قوي ۇستاپ وتىرعان تۇرعىندار بار. ولار اۋىل ماڭايىنداعى ونسىز دا كولەمى كىشكەنتاي جەردى دەگراداتسياعا ۇشىراتىپ, تاقىرعا اينالدىرىپ جىبەردى. مەنىڭشە, سونداي ازاماتتار اۋىلدان شالعاي وتىرىپ, شارۋا قوجالىقتارىن اشىپ, كەڭەيىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال, اۋىلدا از مالمەن وتىرعان جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارى وتىرعان ءجون. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە وسى جايت تا قاپەرگە الىنسا دەيمىن», دەگەن ول بۇل ماسەلەنىڭ اۋىلدىڭ تازالىعىنا دا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى.

«جاڭا زاڭدى دايىنداۋ كەشەندى جۇمىستى تالاپ ەتەدى. وعان تۇتاس ۇكىمەت جۇمىلۋى كەرەك. بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, اۋىلداعى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى تۇر. ياعني اۋىل حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, اۋىل-ايماقتىڭ بولاشاعى وسى زاڭعا تىكەلەي بايلانىستى بولادى دەۋگە تولىق نە­گىز بار». وسىلاي دەپ ويىن تۇيىندەگەن سپي­كەر زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە قاتە­لىككە جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن شەگەلەپ ءوتتى.

 «جەكە زاڭنىڭ بولماۋى – ادىلەتسىزدىك!»

«2003 جىلى قابىلدانعان «جەر كودەكسىن» تۇبەگەيلى وزگەرتپەيىنشە, «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ دا, «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار» تۋرالى جاڭا زاڭ دا جۇمىس ىستەمەيدى. سەبەبى كودەكستەگى نورمالار بۇل زاڭدارعا مۇلدە كەرەعار». بۇل – ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆتىڭ پىكىرى. جەر كودەكسى اۋەل باستان دۇرىس قابىلدانعان جوق. بۇل زاڭنىڭ ارتىندا بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ عانا مۇددەسى تۇر. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جاۋاپ بەرمەيتىن زاڭ كىمگە كەرەك؟! ال جەر – ءبىزدىڭ سوڭعى رەسۋرسىمىز», دەيدى ول.

«جايىلىمدىق جەر جوق دەگەن ءسوز – جاي ءسوز. ەلىمىزدە جايىلىمدىق جەردەن كوپ جەر جوق. 187 ميلليون گەكتار جەر بار. ءار مال باسىنا 20 گەكتار جەردەن كەلەدى. ال ءىس جۇزىندە مال باسىنا 2-3 گەكتاردان اسپايدى. ال نورما بو­يىنشا 5 گەكتاردان كەم بولماۋى كەرەك. جەر بار, بىراق جايىلىمدىقتىڭ كوبى بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ جەكە مۇددەسىنە قاراي بولىنگەن. قازىر وسىنداي جەرلەردىڭ دەنىنە سول جەكەلەر يەلىك ەتىپ وتىر. ال اۋلاسىندا تۇرعان 5-6 باس مالىنا جايىلىم تاپپاي جۇرگەندەر اۋىلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى, قوسالقى شارۋامەن اينالىساتىن جۇرگەن شارۋالار. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – مىڭ گەكتارلاپ جايىلىمدىق جەردى جەكەشەلەندىرىپ العان سول قوجايىنداردىڭ كوبى سول جەردى باسقا ماقساتتا پايدالانىپ وتىر نەمەسە جەر مۇلدە بوس جاتىر», دەيدى پروفەسسور.

ت.ەسىركەپوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, پايدالانۋعا جارامدى 80 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەردىڭ ەڭ قۇنارلى 30 جارىم ميلليون گەكتارى ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىنا تيەسىلى. «ولار – قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان جانە اقمولا وڭىرلەرى. وسى ءۇش ايماقتا ادام باسىنا 12-14 گەكتار جەردەن كەلەدى. ال قازاقتار كوپ شوعىرلانعان وڭتۇستىك, باتىس وبلىستارىندا 1 گەكتاردان اسپايدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن, ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن شەشىپ الۋى­مىز كەرەك. ال قازىر 70 پايىز قازاق قۇنارسىز جەردە وتىر», دەيدى توقتار ابەن ۇلى. «جايىلىمداردى ميلليون گەكتارلاپ جەكەگە وتكىزىپ العانداردىڭ كىم ەكەنىن دە ەشكىم بىلمەيدى. بىزدە ءبارى جاسىرىن. ال ەگەر وسى مالىمەتتەردىڭ ءبارى انىقتالسا, تالاي زاڭسىزدىقتىڭ بەتى اشىلار ەدى» دەگەن ويىن بۇكپەسىز جەتكىزگەن عالىم «قاراپايىم شارۋالاردىڭ قۇقىن قورعايتىن زاڭنىڭ بولماۋى – ادىلەتسىزدىك!» ەكەنىن اشىنا ايتتى. «بۇل – قوعامدىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك. قازاقستاندا 70 پايىزعا دەيىن ءونىم شىعاراتىن قوسالقى شارۋالاردىڭ ەڭبەگى ءالى كۇنگە دەيىن لايىقتى باعالانباي كەلەدى. سەبەبى زاڭ جوق», دەدى ماسەلەنى توتەسىنەن قويعان پروفەسسور.

جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدەگى ماڭىزدى رولىنە قاراماستان ەلىمىزدە «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» جەكە زاڭنىڭ جوق ەكەنىنە ت.ەسىركەپوۆ تە ەرەكشە توقتالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن كەزدە دە مۇنداي زاڭنىڭ مۇلدە قابىلدانباعانىن اتاپ وتكەن سپيكەر: «تمد-نىڭ بارلىق دەرلىك ەلدەرىندە, مىسالى, رەسەي, بەلارۋستە مۇنداي زاڭ دەر كەزىندە جاريالاندى. اتالعان زاڭ ارقىلى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىن, ولاردىڭ باسقا نىساندارعا اينالۋ جولدارىن انىقتاۋعا بولادى. ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جارتىسىنان كوبى وسى سەكتوردا تيەسىلى. ال مال شارۋاشىلىعىندا ودان دا كوپ وندىرىلەدى», دەپ بۇل سالانىڭ ماڭىزدىلىعىن سانامالاپ بەردى.

وسىعان وراي عالىمعا «مەملەكەت باسشىسىنىڭ «وتە قىسقا مەرزىمدە» دەگەن شەكتەۋى تاعى ءبىر ساپاسىز زاڭنىڭ دايىندالۋىنا اكەپ سوقپاي ما؟» دەگەن سۇراعىمىزدى قويعان ەدىك. الايدا توقتار ابەن ۇلى: «ەلىمىزدە قانشا اۋىل, ەلدى مەكەن بار ەكەنى بەلگىلى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, مال باسىنىڭ سانى دا شامامەن انىقتالعان. عىلىمي تۇرعىدان قانشا جايىلىمدىق جەر قاجەت ەكەنىن انىقتاۋ اناۋ ايتقانداي قيىن ەمەس. اۋىل ماڭىنداعى قانشا جەردى سول ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارىنا بەرە الامىز؟ جەكە مەنشىكتەگى قانشا جەر ناقتى پايدالانىلۋدا؟ وسى سۇراقتار انىقتالسا, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتپەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ماسەلە اسىعىستىقتا ەمەس, جايىلىمدىق جەر پروبلەماسىنىڭ وزەكتىلىگىندە جاتىر. ساۋاتتى دايىندالعان, عىلىمي نە­گىز­دەلگەن زاڭ شيكى بولمايدى. ەڭ باستى­سى, بۇل زاڭدى حالىق ءبىلىپ, اۋىل جۇرتى ءتۇ­سۋىنۋى كەرەك. بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ مۇددە­سىنە ەمەس, حالىقتىڭ الاڭداتقان ماسەلەسىن شەشىپ بەرەتىن زاڭ كەرەك. ول ءۇشىن وسى زاڭدى دايىندايتىن پارلامەنتتە ەلدىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ازاماتتار وتىرۋى ءتيىس», دەپ ويىن تۇيىندەدى عالىم.