قازاق قوعامىنىڭ قاي سالاسىن الماڭىز, ونىڭ باستاۋىندا ىرگەتاسى نىق بەكۋىنە ءوز ومىرلەرىن ارناعان ەرەن ەڭبەكتىڭ يەلەرىن كورەرىمىز حاق. ولار جايلى جازۋ بۇگىنگى بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن قيىن دا قىزىقتى. قيىن بولاتىنى, بۇگىنگى دامىعان زاماننىڭ بيىگىندە تۇرىپ كەشەگى كەم-كەتىك كەزەڭ تۋرالى ەلەستەتۋ ساناعا سالماق ءارى قيالعا كۇش تۇسىرەدى. ال قىزىق دەيتىنىمىز, تەحنيكا تۇگىلى شارۋا باسىنا ادام جەتىسپەي تۇرعان تۇستا ءجۇزدىڭ ءىسىن, مىڭنىڭ كۇشىن ءبىر ادام تولاعايداي كوتەرىپ, ابىرويمەن الىپ جۇرگەنىندە بولسا كەرەك.
مىنە, ءبىز بۇگىن ەڭبەك پەن ەرلىكتى ۇشتاستىرىپ, ەلدىگىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن ازاماتتىق ورەسىندە قالىپتاستىرعان جان تۋرالى قالام تەربەمەكپىز. ول – ايسا ماحامبەتوۆ.
قازاق قوعامىنىڭ قاي سالاسىن الماڭىز, ونىڭ باستاۋىندا ىرگەتاسى نىق بەكۋىنە ءوز ومىرلەرىن ارناعان ەرەن ەڭبەكتىڭ يەلەرىن كورەرىمىز حاق. ولار جايلى جازۋ بۇگىنگى بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن قيىن دا قىزىقتى. قيىن بولاتىنى, بۇگىنگى دامىعان زاماننىڭ بيىگىندە تۇرىپ كەشەگى كەم-كەتىك كەزەڭ تۋرالى ەلەستەتۋ ساناعا سالماق ءارى قيالعا كۇش تۇسىرەدى. ال قىزىق دەيتىنىمىز, تەحنيكا تۇگىلى شارۋا باسىنا ادام جەتىسپەي تۇرعان تۇستا ءجۇزدىڭ ءىسىن, مىڭنىڭ كۇشىن ءبىر ادام تولاعايداي كوتەرىپ, ابىرويمەن الىپ جۇرگەنىندە بولسا كەرەك.
مىنە, ءبىز بۇگىن ەڭبەك پەن ەرلىكتى ۇشتاستىرىپ, ەلدىگىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن ازاماتتىق ورەسىندە قالىپتاستىرعان جان تۋرالى قالام تەربەمەكپىز. ول – ايسا ماحامبەتوۆ.
سوناۋ رەۆوليۋتسيا جىلدارىندا, تاعدىرى تالايلى قازاق ەلىنىڭ باسىنا الىس-جاقىننىڭ اۋىر سالماعى ءتۇسىپ تۇرعان 1917 جىلى قازىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسى ماڭعىستاۋ اۋدانى 15-اۋىلدا دۇنيە ەسىگىن اشقان ايسا ماحامبەتوۆ زاماننىڭ ىستىق-سۋىعى مەن بەينەتىنە ءپىسىپ ەرجەتەدى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان ءنار الىپ, قازاق كوگىنە سامعاپ ۇشسام, ماڭ دالانى مالعا تولتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان اتا كاسىبى اۋىل شارۋاشىلىعىن كوگەرتسەم دەگەن نيەتپەن ول 1935 جىلى اشعابادتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنا وقۋعا اتتانادى. زووتەحنيك ماماندىعىن الىپ, قىزىعى مەن قيىندىعى مول سالانى عىلىمداندىرسام دەگەن ۇلى ماقساتتىڭ جەتەگىندە ەلگە كەلىپ, ەڭبەككە ارالاسقان ايسا اتامىز 1940 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى.
زامان تىنىش تۇرسا ەل قاتارلى ەڭبەگىن ەمىپ, وقىعانى مەن توقىعانىن ءوزى قالاعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەركىن پايدالانار ما ەدى. اتتەڭ, ول جىلدارى جاراتقاننىڭ بۇيىعى جاتقان تىنىش ەلگە دايىنداعانى بولەك ەكەن. ادامزاتقا اۋىر سالماعىن ارتىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس انالاردىڭ جاسىن اعىزىپ, اكەلەردىڭ قانى مەن تەرىن توگىپ, كىسى كۇتپەگەن كەرىمسال كەزدە كەنەتتەن باستالىپ جۇرە بەرەدى. ەل شەتىن قورعاۋ جولىندا كەۋدەسىن وت پەن وققا توسۋ ءۇشىن ايسا اتامىز دا قان مايدانعا قاسقايا قاراپ, جول تارتتى.
ومىرگە ۇلكەن ماحابباتپەن ۇمتىلىپ وسكەن ءور حالىقتىڭ بالاسى قان-قاساپ سوعىستا دا العى شەپتە ءجۇردى. ايسا ماحامبەتوۆ كوماندير رەتىندە ءاربىر جاۋىنگەر, ءاربىر ءىس-قيمىل ءۇشىن جاۋاپتى بولىپ, ەرەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ءۇش مارتە جاۋ وعىنان جارالانسا دا, باسقىنشىلىق نيەتپەن تارپا باس سالعان فاشيستەردى تۇرە قۋىپ, ايسەكەڭ سوعىستى شىعىس پرۋسسيادا اياقتايدى. وتان قورعاۋ جولىندا كورسەتكەن ەرەن ەرلىگى مەن جانكەشتى ەڭبەگى ءۇشىن ايسا اتامىز ءى-ءشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» جانە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, بەيبىت كەزەڭدە ەكى مارتە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
ايسا اتامىزدىڭ سوعىستاعى ەرلىگى تۋرالى گوريمير چەرنىيدىڭ ەستەلىكتەرى كەشە كەڭەس وداعىن كەزسە, بۇگىن تمد توڭىرەگىندە كەڭىنەن تاراپ جاتىر. ۇلى وتان سوعىسىندا ايسا ماحامبەتوۆتىڭ قاراۋىندا سەرجانت بولىپ, كەيىننەن كسرو-نىڭ بەتكە ۇستار اكادەميگى بولعان چەرنىي بىلاي دەپ جازادى. «ايسا اسا قامقور جان ەدى. نەمىستەردىڭ كەزەكتى شابۋىلىندا ول قاتتى جارالانسا دا, ءوز كويلەگىن جىرتىپ, قانسىراعان اسكەرلەردىڭ جاراسىن تاڭىپ ءجۇر ەكەن. مەن وعان ءوزىنىڭ دە قاتتى جارالانعانىن ايتتىم. ول بولسا تەك دوستارعا كومەكتەسە بەردى. ءبىر جولى گۋمبيننەن تۇبىندە ايسا باسىنان اۋىر جارالاندى. ءدال جانىنان جاۋ سناريادى جارىلعان. جاراسىن تاڭىپ ءبىز ونى تىلعا جونەلتتىك. سودان كەيىن مەن ونى كورمەدىم. تەك 1981 جىلى عانا تەوريالىق جانە قولدانبالى مەحانيكانىڭ بۇكىلوداقتىق سەزىندە ءبىز ويلاماعان جەردەن كەزدەسىپ قالدىق. ول كەزدەسۋدى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ايسا سوعىس دالاسىندا قانداي وجەت, قانداي ەڭبەكقور بولسا, بەيبىت ومىردە دە سونداي ازامات بولا ءبىلدى. ول سوعىستان كەيىن باسىندا قالعان سناريادتىڭ جارىقشاعىمەن ءجۇرىپ ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا ايانباي ەڭبەك ەتتى. ونىڭ سۇيگەن جارى, بالالارى ايسانىڭ مايدانداس دوستارىن ءوز اكەلەرىندەي قۇرمەتتەۋشى ەدى. ناعىز ازامات قايدا جۇرسە دە مىقتى بولاتىنىنا مەن ايسانى تانىعاننان كەيىن كوز جەتكىزدىم».
جەڭىسكە جەتكەن ەل ەڭسە تىكتەۋگە بەت بۇردى. قىزۋ ەڭبەكتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ايسا ماحامبەتوۆ ءوزىنىڭ وتان سوعىسىنان كەيىنگى ەڭبەك جولىن تۇركىمەنستاندا قاراكول قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ىسىمەن باستاپ, سوسىن 1951 جىلدان بەرى قاراي تۋعان ەلى قازاقستاندا جالعاستىردى.
1965 جىلى ول باسقاراتىن شارۋاشىلىق بۇكىلوداقتىق جارىستا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ سالاسىندا ۇزدىك دەپ تانىلىپ, جەڭىمپاز اتاندى. 1973 جىلى ايسا ماحامبەتوۆ پەن باسقا دا ەڭبەككەرلەرگە قارا ءتۇستى قاراكول قويىنىڭ ءبىر ءتۇرىن تەگىن ءوسىرىپ شىعارۋ قۇقىعىن بەردى. مال شارۋاشىلىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەسكەرىپ ايسا اتامىزعا «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زووتەحنيگى» اتاعى بەرىلدى. بۇل مامان بىلىكتىلىگىن مەملەكەت مويىندادى دەگەن ۇلكەن مارتەبە ەدى.
سوعىس جىلدارىندا-اق پارتيا مۇشەسى قاتارىنا قابىلدانعان ايسا ماحامبەتوۆ حالىق تۇرمىسى مەن قوعام الەۋەتىن كوتەرۋدە الدىڭعى قاتاردا بولىپ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. ونىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن كوتەرۋ جولىنداعى ەڭبەكتەرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اكەلگەن ۇلكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن 1951, 1962, 1965 جىلدارى كسرو-نىڭ «ۇلكەن كۇمىس مەدالىمەن», 1963, 1966 جىلدارى ەكى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن اتالىپ ءوتىلدى.
ءيا, ءومىر جولى – ەڭبەك جولى, وسىنداي ۇلكەن مارتەبەگە لايىق بولىپ, ەل ىقىلاسىنا بولەنگەندە ايسا اتامىز مەن ەرلىك جاساپ ەل كوزىنە تۇسەيىن دەپ, نە بولماسا العان ءبىلىم مەن جيناعان تاجىريبەنى اتاق-داڭققا بولەنۋ, قىزمەت پەن مانساپ جولىنا جۇمساۋ دەگەن ويدا بولماعانى انىق. ول كەزدىڭ ادامدارى وزگەشە ەدى. كۇللى ادام بالاسى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۋابىتتى سەزىنەتىندەي, ءومىردىڭ كولەڭكەلى تۇسىنان بويلارىن اۋلاق ۇستاپ, ەڭبەكتە, جاقسىلىق جاساۋدا جانە مەيلىنشە قاراپايىم بولۋدا باسەكەگە تۇسەتىندەي مىنەزگە يە ەدى. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ ومىردەن وتكەن ىلگەرى بۋىنعا كورسەتەر قۇرمەتىمىز بەن اتا-انالارىمىزدىڭ قانىمەن, تاربيەسىمەن سىڭگەن, ءار كەز ايتىپ وتىراتىن اڭگىمە-ناسيحاتىنان پايدا بولعان كوزقاراس, پىكىرىمىز ەكەنى دە راس. دەسەك تە, قازاق قوعامىنىڭ ءار سالاسىندا شوعىر-شوعىر بوپ جارىپ شىققان تەكتى ازاماتتارىمىزدىڭ لەگى مەن ەل باسقارۋ ىسىندە ونەگەلى ءىز قالدىرعان ۇلتىن سۇيەر ۇلىلار شەرۋى وسى پىكىرىمىزدى نىقتاي تۇسەتىنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك.
ايسا ماحامبەتوۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوزىنىڭ مايدانداس دوستارى مەن ەڭبەكتە بىرگە تىزە قوسقان زامانداستارىن قۇرمەتتەپ وتكەن جان. ءار جىلدا 9 مامىر – جەڭىس كۇنىندە قارۋلاس دوستارىمەن بايلانىسىپ, ارنايى باس قوسىپ, سوناۋ سۇراپىل جىلدارى ءبىر بولعان, جاۋ شەبىنە اتوي سالعان دوستارىن ەسكە الۋدى ادەتكە اينالدىرىپ وتىرعان.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».