ۇلكەن ادەبيەتتە اينىماس ءبىر بەلگى بار. قاس دارىننىڭ ءتولتۋما شىعارماشىلىعىنان ءبىر بولەك, ميفتىك يپپوكرەنا باستاۋىنان ءشولىن باسقان, الەمدىك ءسوز ونەرىنىڭ جاۋھار ۇلگىلەرىنەن شابىتتانۋ قاسيەتى قۇستىڭ قوس قاناتى ءتارىزدى بيىككە ۇمتىلدىراتىنى ايقىن. كۇن ورتاق, اي ورتاق, جاقسى ورتاق, الەمدىك ادەبيەت قۇس جولى ءتارىزدى ءبىرتۇتاس ەكەنىن فون گەتە ءوز حاتشىسى ەككەرمانمەن اڭگىمەسىندە 1827 جىلى 31 قاڭتاردا ايتقان بولاتىن.
ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «الىپ اباي. كونگەنيالنوست. Congeniality» اتتى ادەبيەتتانۋ ەڭبەگىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. كولەمدى كىتاپ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى. اۆتور زەرتتەۋ نىسانىنا مۇقيات زەر سالعانى ايقىن كورىنەدى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اباي الەمى ارقىلى ۇلتتىق اۋدارما جانرىنىڭ كەسەك بولىگىن ەگجەي-تەگجەي زەرتتەپ بەرگەن كىتاپ وسى سالا بويىنشا جول كورسەتۋشى. الەم ادەبيەتى جالعىز ءارى دارا اۋدارما جانرى ارقىلى ءبىرىن-ءبىرى تانيدى, جەراستى سۋلارى قوسىلىپ كەتكەنىندەي ءبىر-ءبىرىن قۇنارلاندىرا تۇسەدى. اۆتور اۋدارماتانۋدىڭ كلاسسيگى اتاعان اكادەميك م.ل.گاسپاروۆ م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا 1-ءشى جانە 3-ءشى كۋرستاردا انتيكالىق ادەبيەتتەن ءدارىس وقىعان ۇستازىم بولعانى ءسۇيىنىشتى. كۋرستاس ستۋدەنت العان بەتتەن: «ۆى, كازاحي, كاكوي ۆكلاد ۆنەسلي ۆ ميروۆۋيۋ ليتەراتۋرۋ؟», دەپ ساۋال قويعانى ەشقاشان ماڭىزىن جوعالتپايتىن كەسەك ساۋال ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. الەم حالىقتارى ءوزارا بيىك باقتالاستىقتا وزىق ۇلگىلەردى, شىن دارىنداردى عانا قاستەرلەپ باعالايدى.
اۆتور ابايتانۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن پۋشكينتانۋ سوقپاعىنا ءتۇسىپ كەتەدى, ويتكەنى قوس كلاسسيك قالدىرعان اسىل مۇرا قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا داڭعىل جولعا اينالىپ كەتكەلى قاشان. ادەبيەت تۋرالى ادەبيەت قاشاندا ينتەللەكتۋالدىق بيىكتىكتى تالاپ ەتەدى. مۇنداعى ءتۇيىندى وي – اباي اسقان ۇلى اقىندارمەن ءبىر شوعىردا تۇرۋى ءۇشىن اۋدارما جانرى جانىن سالۋى كەرەك. ول پروتسەسس باستالىپ كەتكەن, الايدا ۋاقىت وتكەن سايىن تولىعا, زورايا ءتۇسۋدى تالاپ ەتپەك: «اينالىپ كەلگەندە ايتپاعىمىز – اۋدارما ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشپەسەك, اۋىل اراسىندا وسى جۇرگەنىمىز جۇرگەن»; «ال جاڭا ادەبيەتتىڭ ءبىر سيپاتى, مىندەتتى سيپاتى – اۋدارما. اۋدارماسىز ۇلتتىڭ ءسوز ونەرى تولىق بولا المايدى. سوندىقتان اباي ۇلىلىعىنىڭ ءبىر قىرى قازاقتىڭ كاسىبي اۋدارما ونەرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعاندىعى, وسى ءىستىڭ باستاۋىندا-اق تارجىمەنىڭ تاماشا مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ بەرگەندىگى دەيمىز»; «مۇنداي ويدى م.اۋەزوۆ سوناۋ 1951 جىلى-اق ايتىپ قويعان ەكەن: «بۇل كۇندە ءوزىم تۇسىنگەن ابايدى تانۋ عىلىمىنىڭ ءبىر ناتيجەسى – «اباي» رومانى دەپ بىلەمىن», دەگەن بولاتىن»; «دالا توسىندەگى تىرشىلىكتە جىگىت پەن قىزدىڭ حات الىسىپ, حات بەرىسۋىنىڭ قانداي رومانتيكالىق سيپاتى بار ەكەنىن ءدال سەزىنگەن ابايدىڭ پۋشكين شىعارماسىنان «ەپيستوليارلىق رومان» (م.اۋەزوۆ) جاساۋعا ۇمتىلعانى دا سوندىقتان»; «تەلتۋمانى ءتولتۋمادان اسىرىپ جىبەرۋ تەك ابايداي قۇدىرەتتى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك. ءيا, اباي اۋدارمالارىندا تۇپنۇسقادان دا اسىپ تۇسەتىن تۇستار ۇشىراسادى. بۇل – الەم ادەبيەتىندەگى سيرەك جايدىڭ ءبىرى»; «اباي پەريفرازدىڭ دا شەبەرى. وعان دا اسەر ەتكەن – اۋدارما. اسىرەسە لەرمونتوۆتىڭ اۋدارىلعان ولەڭدەردە اقىن پەريفرازدىڭ نەشە ءتۇرىن كورسەتەدى. قاراڭعى كوڭىل, كوڭىلدىڭ جۇگى, ۋلى سۋسىن, جانعا تۇسكەن جارا, جالتاڭداعان جاس جۇرەك, جۇيرىك ۋاقىت, ەركەلى قول, اساۋ ءومىر, تەنتەك ءومىر, جابىرقاڭقى ءسوز, ءتاتتى ءۇن, ءناپسىنىڭ سىنعان قايعىسى, اساۋ توي, تەنتەك جيىن... وسىلاي كەتە بەرەدى»; «قۋاتتى ءتىلدىڭ باستى ءبىر بەلگىسى – قابىلدامپازدىعى. قاناتتى سوزدەردىڭ ءبىرازىن دا اباي اۋدارما ولەڭدەرىندە الىپ كەلدى».
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ابايدىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان مەجەدەن باستاپ شولۋ جاسايدى. اباي تۇلعاسىنا قاتىستى رەسەي باسپاسوزىندە جاريالانعان ماتەريالدار تۋرالى دەرەكتەردى قوسىمشا ماتەريال ەتىپ كىتابىنا ەنگىزۋدىڭ دە ماڭىزى زور. يۋنەسكو قاعيداسى بويىنشا ايتۋلى تۇلعالاردىڭ دوڭگەلەك 100, 200... 500, 1000 جىلدىعى بولماسا 150 جىلدىق تويلانبايدى ەكەن. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى فەدەريكو مايور اباي مەرەيتويىن وتكىزۋدى قولداپ قانا قويماي, شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, «وزگەنىڭ مۇڭىمەن ءومىر سۇرەتىن ادام» دەپ باعالاۋىن اۆتور كەلتىرگەن, شىنىندا بۇل ءمانى وتە زور ۇعىم.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ابايدى وزگە تىلدەرگە ءوز دەڭگەيىندە اۋدارۋدىڭ ماڭىزى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ايتا وتىرىپ, الىشەر ناۋايدى كەڭەستىك داۋىردە-اق ورىس تىلىنە اۋدارۋدا ءىرى شىعىستانۋشى اقىنداردى ىسكە تارتقان وزبەك اعايىننىڭ كورەگەندىگىن مويىندايدى.
ا.س.پۋشكين «مىسىر تۇندەرى» اتتى كوركەم پوۆەسىندە ءوزىنىڭ ءبىر ەمەس, ەكى تۇگىلى, ءۇش بەينەسىن سالعانىن زەرتتەۋ ەسسەمدە جازدىم. (ا.كەمەلباەۆا. پۋشكين. «مىسىر تۇندەرى», «اباي» جۋرنالى. №2.2006). ۇلى اقىن جانە ونىڭ قوس يپاستاسى, اينالىپ كەلگەندە گەني بىرەۋ جانە ول الەكساندر سەرگەەۆيچتىڭ ناق ءوزى بولاتىن! كلاسسيكالىق الەم ادەبيەتى سانانىڭ قوس جارىلۋىن اجەپتاۋىر مەڭگەرگەن, ال ۇشەم بولىپ شالىقتاۋدى شەبەر ويناتقان ۇلى سۋرەتكەر پۋشكين.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ لەرمونتوۆتىڭ «ۆىحوجۋ ودين نا دوروگۋ...» اتتى ولەڭىنىڭ عارىشتىق تابيعاتىن تالداپ بەرگەن. اباي اۋدارماسىندا قىلداي ءمىن جوق بولعاسىن جاڭا كورگەندەي قايران قالدىرا بەرەتىنى عاجاپ!
جولعا شىقتىم ءبىر جىم-جىرت تۇندە جالعىز,
تاستاق جول جارقىرايدى بۋعا امالسىز,
ەلسىز جەر تۇرعانداي بوپ حاققا مۇلگىپ,
سويلەسىپ ىمداسقانداي كوكتە جۇلدىز.
بۇل كىتاپتا ينتەرتەكست مول, ويتكەنى زەرتتەۋشى عالىم وزگە كەسەك زەرتتەۋشىلەر كونتسەپتسياسىن قاز-قاتار كەلتىرىپ, قاپتالداسىپ وتىرادى. ابايتانۋدىڭ اۋدارما سالاسىندا ءسويتىپ ايتىلماعان دۇنيە قالدىرمايدى. اباي اۋدارمالارىن مەتافورا رەتىندە ءىرى وزەنگە تەڭەسەك, وعان جولاي قۇياتىن تارام-تارام سۋلاردى, ابايعا ەلىكتەپ, «ەۆگەني ونەگين» رومانىن قازاقشا سويلەتكەن اقىنداردى قوسا قامتيدى. ادەبيەتتانۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنە قوسىلعان ەڭبەك ەكەنى وسىدان كورىنەدى.
ابايدىڭ ۇلىلارمەن رۋحاني ۇندەستىگىن اۆتور كونگەنيالدىق قۇبىلىس دەگەن تەرمين ارقىلى قاراستىرۋى زاڭدى. «ميحاي ەمينەسكۋ. ديۋانانىڭ عازالى» اتتى ەسسەمدە: ء«ار كەزدە ءوزىم «اباي جانە الەم ادەبيەتى» تسيكلىمەن جازعان ومار يبن ابي رابيا, ابۋ-ل-اليا-ال-ماارري, حاكاني, ماقتىمق ۇلى, يوگانن ۆولفگانگ فون گەتە, ۋيليام بلەيك, ميحاي ەمينەسكۋ – بارشاسى اسقان ۇلى اقىندار بولعاندىقتان, زەرتتەۋ ۇستىندە ابايمەن رۋحاني ۇندەستىگى ايقىن شىققانى شىنىمەن تىلسىم قۇبىلىس», دەپ جازعانىمدا قىلداي اسىرا سىلتەۋ جوق. بۇل تاقىرىپ ماعان وتە قىمبات.
قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە اۋدارما ماسەلەسى ديماش انىمەن دۇنيەجۇزىلىك كەڭىستىككە شىققانى تالاس تۋدىرمايدى, ەندى ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ رۋحانيات قازىناسىنا, سونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە الەم نازارى نەمەسە مادەني رادار انىق ءتۇستى دەۋگە ابدەن بولادى. تەرەڭىرەك قاراساق, مۇنداي الەمدىك بيىككە ورلەۋدىڭ ءتۇپ قازىعىن اباي حاكىم سالىپ بەرگەن ەكەن. بىزدە ساياق ءجۇرىپ, جەكە-جەكە ۇلكەن ءىس تىندىرىپ جاتقان ءتارجىماشىلار شوعىرى بار. ونى قازاق ادەبيەتىنىڭ يگىلىگىنە جارالعان شوقجۇلدىز دەسەك بولادى. الماتى گەتە-ينستيتۋتى بىلىكتى اۋدارماشىلاردى كلاسسيكالىق ادەبيەتتى اۋدارتۋعا تارتتى. ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىن ادىلبەك ءالجانوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن جولما-جول نەمىس تىلىنە تاڭسۇلۋ راحىمباەۆا, يمانگەلدى ەستاەۆ, شىرىن زۋحاي, سالتانات اشيروۆا اۋدارىپ, رەداكتسيالاۋعا بەرگەنى ءسۇيىنىشتى. جاس قازاق اقىندارىن نەمىس تىلىنە اۋدارعان وسى توپتا «ايبوز» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى راۋزا مۇساباەۆا بار. مەملەكەت تاراپىنان وسى جانرعا ايرىقشا ءمان بەرىلسە, اۋدارما ينستيتۋتى قۇرىلسا, اعىلشىن, يسپان, فرانتسۋز, اراب, پورتۋگال, ت.ب. شەت تىلدەرىنە اۋدارۋعا دايار جاستار تسۋنامي سياقتى لاپ قويار ەدى. ماكسيم گوركي ازامات سوعىسى ءورشىپ تۇرعان الاساپىران ۋاقىتتا ورىس ادەبيەتىنىڭ كۇمىس عاسىرى كلاسسيكتەرىن اۋدارما ادەبيەت ارقىلى امان ساقتاپ قالعان بولاتىن. بۇل اينالىپ كەلگەندە ورىس مادەنيەتىنە, ەلدىك رۋحىنا باعىتتالعان رۋحاني كۇش-قۋاتتى بايىتا ءتۇستى. وتە ىزگى ۇلگىگە اينالدى. مۇنداي ماتريتسا كەز كەلگەن ەلدىڭ ءتول ادەبيەتىن بايىتا, بيىكتەتە بەرەتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وڭ ءىس سانالادى.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى