تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ ولەڭدەرiنiڭ ءۋازiنi دە, پiشiمi دە بولەك. ەرەك. بiر قاراساڭ, ەجەلدەگi جارشىلاردىڭ جار شاقىرۋىنا دا ۇقسايتىنداي. ەندi بiر قاراساڭ, ادەبيەتتە «اقىندىق پروزا» دەيتiن بار, وسى اقىندىق پروزاعا دا كەلiڭكiرەيتiندەي. ادەتتە اقىندار ۇيقاس قۋادى ەمەس پە, تەمiرحان مەدەتبەك ۇيقاسىڭا پىسقىرمايدى دا.
ايتپاقشى, «ۇيقاس» دەگەننەن شىعادى, ت.مەدەتبەكتiڭ ءوز ولەڭدەرi تۋرالى ولەڭi دە بار («مەنiڭ ولەڭiم»):
بiرەۋلەر – ولەڭنiڭ –
ۇيقاسىن كiرپiشتەي قالاپ.
سىلاعىن قايماقتاي جالاپ,
مۇنتازداي ەتiپ,
مايلاپ جاتىر.
مەنiڭ ولەڭiم
ءومiردiڭ وزiندەي بوپ
تالقانى شىعىپ,
Iشەك-قارىنى
اقتارىلىپ
جايراپ جاتىر.
تەماعاڭنىڭ ولەڭدەرi سىرتتاي قاراعاندا عانا شاشىراپ, شاشىلىپ جاتقانداي بولىپ كورiنەدi. شىن مانiندە, ولەڭدەرi اسا شىمىر. مىعىم. نىعىز. اقىن ءوزiنiڭ كەڭ تىنىستى, قۇلاشتى ويلارىن ەرەكشە ەكشەپ, ەكi-اق سوزبەن جەتكiزەدi. وزگەلەر سەكiلدi كوپسiتiپ, داليتىپ جاتپايدى, قارا تاستى سىعىپ, سۋىن شىعارعانداي ەتiپ ايتاتىن ويىن دا ايرىقشا سىعىمداپ ايتادى. كوڭiل كۇي سەزiمدەرiنiڭ تۇتاس گامماسىن بiر عانا تارماققا سىيعىزىپ جiبەرەدi. وزگەلەردەي ويۋلاپ, كەستەلەپ تە جاتپايدى, «بiر-اق كەسەدi». ۇلتتىڭ قايعىسى مەن قاسiرەتiن تارازىلاپ, مۇڭى مەن مۇددەسiن تۇگەندەگەندە دە كۇلبiلتەلەمەيدi. مايموڭكەلەمەيدi. مايىسپايدى, ويىن iركiپ قالمايدى: «باس كەسپەك بولسا دا, تiل كەسپەك جوق!» (بiز بۇل پiكiرiمiزدi تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ «كوك تۇرiكتەر سارىنى» كiتابىنا قاتىستى ايتىپ وتىرمىز).
تەماعام مۇنداي فورمانى قايدان تاپقان, قايدان العان؟ كوك تۇرiكتەردەن. ادەتتە ۇيرەنگiمiز كەلسە, ورىس پەن ەۋروپانى جاقاۋراۋشى ەدiك قوي, ال ەندi ت.مەدەتبەك نە ءۇشiن كوك تۇرiكتەرگە قۇشتار بولىپ وتىر؟ قازاقتىڭ رۋحىن قايتا جانداندىرۋ ءۇشiن. قازاق رۋحانياتىنداعى ەجەلگi ۇلى سارىندى: ياكي ۇلتشىلدىق (جاقسى ماعىناسىنداعى) سارىندى, ەلدiك-ەرلiك-وتانشىل سارىندى قايتا تiرiلتۋ ءۇشiن.
ءالi ەسiمنەن كەتپەيدi, 1989 جىلى ماعجان جۇماباەۆ اقتالعاننان ەكi ايدان كەيiن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جيىن ءوتتi. ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. ارنايى باياندامانى ۇلكە-ە-ە-ەن اقىنىمىز جاسادى. جيىن بiتكەننەن كەيiن:
– قالاي ەكەن؟ ماعجان جۇماباەۆ قانداي اقىن ەكەن؟ – دەپ جامىراي سۇرايمىز عوي كiلەڭ جاس ادەبيەتشiلەر بايانداماشىنى قورشاپ الىپ.
– جiگiتتەر, – دەدi بايانداماشى باياعى سول «كوپ بiلەتiندiگiنە», «بiلiمدiلiگiنە» باسىپ. – سەندەردi بiلمەيمiن, ءوز باسىم ەشقانداي جاڭالىق كورە المادىم. ءبارi بەلگiلi نارسەلەر, بەلگiلi جايلار. بiز مۇنى باياعىدا يگەرiپ قويعانبىز... بالكiم, ماعجان وسىدان 20–30 جىل بۇرىن اقتالعاندا, سوندا... جاڭالىق بولار ما ەدi, قايتەر ەدi... ءاي, وعان دا كۇمانiم بار...
بايانداماشىنىڭ «جاڭالىق» دەگەنiنەن شىعادى, سوندا ماعجاننىڭ پوەزياسىنداعى iرiلiك قايدا قالادى؟ مiنەز iرiلiگi! وي ەركiندiگi! كۇرەسكەرلiك رۋح! بۇلار جاڭالىق ەمەس پە؟ ءبارiن قويىڭىزشى, ماعجاننىڭ اقىندىق ازات رۋحى مەن ازات بولمىسى جونiندە نەگە ءلام-ميم دەمەدi بايانداماشى؟ ماعجاننىڭ رۋحى – الاشتىڭ رۋحى! بiز مۇنداي iرiلiككە, بيiكتiككە, مۇنداي ازات جانە ءورشiل رۋحقا, «كۇشiگiندە تالانباعان» تاۋەلسiز دەڭگەيگە ءجۇز جىلدا دا جەتە الار ما ەكەنبiز؟ كورنەكتi اقىنىمىزدىڭ وسىنى كورە الماعانىنا ءالi كۇنگە تاڭدانامىن...
جاسىراتىن تۇك تە جوق, بiز كوبiنەسە پوەزياداعى تۇرلiك-ستيلدiك iزدەنiستەرگە (سۋرەتتەۋ تاسiلدەرiنە, كوركەمدەۋ قۇرالدارىنا, ولەڭ تەحنيكاسىنا, ءسوز ساپتاۋداعى ەرەكشەلiكتەر مەن وزگەشەلiكتەرگە جانە ت.ت.) ءمان بەرiپ كەلدiك. ال «رۋح» دەگەن ماسەلەگە, «رۋح» دەگەن كاتەگورياعا ءمان بەرگەن جوقپىز. ونى ايتاسىز, بiز تiپتi رۋحقا ءالi كۇنگە دەيiن جەتكiلiكتi تۇردە ءمان بەرمەي كەلەمiز.
بiلە بiلسەك, رۋح دەگەنiمiز – پوەزيانىڭ ەكiنشi اتى. قازاق پوەزياسى دەگەنiمiز – قازاق رۋحى. الاش رۋحى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ «كوك تۇرiكتەر سارىنى» – اسا قۇندى, ايرىقشا باعالى.
ارحيۆتiڭ شاڭىنا كومiلە ءجۇرiپ شالكيiزدiڭ مۇراسىن العاش تاپقان, شالكيiزدiڭ مۇراسىمەن قازاق جۇرتشىلىعىن دا العاش تانىستىرعان مۇحتار ماعاۋين ءبۇي دەيدi: «شالكيiزدiڭ ولەڭiن العاش رەت وقىعاندا... بiر ساتكە دەمiم بiتiپ قالعانداي بولدى». م.ماعاۋيننiڭ نەگە دەمi بiر ساتكە بiتiپ قالادى؟ شالكيiز پوەزياسىنداعى كەمەلدiككە, iرiلiككە! دەگدارلىققا! قۇنار مەن قۋاتقا! ءور لەپەسكە! ورنەكتi ۇلگiگە! ءورشiل رۋحقا!
قازاق حاندىعى داۋiرiندەگi ادەبيەتتi (شالكيiز, قازتۋعان, دوسپامبەت جانە ت.ب.) م.ماعاۋين « ۇلى ادەبيەت» دەپ ەسەپتەيدi جانە ءوز پiكiرiن تۇبەيتتەپ دالەلدەيدi دە. سول سياقتى, كوك تۇرiكتەردiڭ تاسقا قاشاپ جازعان جازبالارى دا – ۇلى جازبالار. ۇلى ەسكەرتكiشتەر. مۇنىڭ ۇلىلىعى نەدە؟ تەكتiلiگiندە. وتانشىلدىعىندا. مەملەكەتشiلدiگiندە. نامىسشىلدىعىندا. ارلىلىعىندا. اساۋلىعىندا. مارتتiگiندە. وجەتتiگi مەن ورلiگiندە. ءسوز بەن سەرتكە, ۋادە مەن ۋاجگە شەگەدەي بەرiكتiگiندە. مازاق پەن قورلىقتىڭ, مۇقاتۋ مەن كەمسiتۋدiڭ قانداي ءتۇرi بولسىن, قانداي كورiنiسi بولسىن, كونبەۋi مەن توزبەۋiندە.
حالىقتىڭ ءسوزi دە ونىڭ وزiنە, مiنەزiنە تارتادى. كوك تۇرiكتەردiڭ حالىقتىق سيپاتى مەن مiنەزiنە وراي ولاردىڭ وزiندiك ءسوز ساپتاۋى مەن قولدانىسى قالىپتاستى. مiنە, كوك تۇرiكتەردiڭ وسى ايدىندى, حاندى دا, قاراشانى دا جالت قاراتقىزاتىن ايبىندى ءسوز ساپتاۋ ءۇردiسiن تەمiرحان مەدەتبەك بۇگiنگi قازاق پوەزياسىنا اكەپ ەندiرiپ, سiڭدiرiپ جiبەردi. بارشا قادiر-قاسيەتiن ساقتاي وتىرىپ.
كوك تۇرiكتەر – قازiرگi قازاقتاردىڭ وتارلاۋعا دا, بۇتارلاۋعا دا تۇسپەگەن, قۇلدىق پەن كۇڭدiككە ۇرىنباعان, ەزگi مەن قاناۋدان ازات, ەشكiمگە تاۋەلدi, كiرiپتار بولىپ كورمەگەن اتا-بابالارى. ودان دا ناقتىراق ايتساق, كوك تۇرiكتەر – بۇگiنگi قازاقتار سياقتى ۇساقتاماعان, شايالانباعان, كۇيكiلەنبەگەن, ازباعان, ازعىنداماعان باعزى قازاقتار, ارعى قازاقتار. بiز وتارلاۋ مەن قۇلدىققا ءتۇسۋ ارقىلى, كەڭەستiك ەزگi مەن الاپات اشتىققا ۇشىراۋ ارقىلى تالاي اسىل قاسيەتiمiزدەن ايىرىلىپ قالدىق. بۇگiنگi كۇنi دە قۇل-قۇتانعا ءتان (كوربالالىق, قورعانشاقتىق, قورقاقتىق, جاسقانشاقتىق, كونبiستiك جانە ت.ت.) مiنەزدەن ارىلا الماي جۇرگەنiمiز جانە راس. ءسوز تۇزەلسە, تىڭداۋشىسى دا تۇزەلە باستايدى, وسى تۇرعىدا تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ ەڭبەگi ۇشان-تەڭiز. ول قازiرگi قازاق پوەزياسىنا كوك تۇرiكتەردiڭ, ياعني بiزدiڭ داڭقتى ءارi ايبىندى اتا-بابالارىمىزدىڭ تاۋەلسiز رۋحىن, ۇلت الدىنداعى, ءسوز ونەرi الدىنداعى بيiك جاۋاپكەرشىلىگىن, «باس كەسپەك بولسا دا, تiل كەسپەك جوق» دەيتiن ۇلى ۇستانىمىن قايتا الىپ كەلدi. ت.مەدەتبەكتiڭ «كوك تۇرiكتەر سارىنى» تەك اقىندى عانا بيiككە كوتەرiپ قويعان جوق, سونىمەن بiرگە قازاق پوەزياسىن دا زاۋ بيiككە كوتەردi. جاڭا ورiسكە شىعاردى. جاڭا ساتىعا, جاڭا ساپاعا كوتەردi.
كوك تۇرiكتەر سارىنى – كونە سارىن, كونە ءتۇر. كونەنi جاڭعىرتۋ, جاڭعىرتقاندا دا ۋاقىتقا ساي, جاڭا زامانعا, جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتۋ – قيىننىڭ قيىنى. بۇل تۇرعىدا ت.مەدەتبەك كوپ بەينەتتەندi, كوپ تەر توكتi. كوك تۇرiكتەر سارىنىنا جاڭا مازمۇن دارىتىپ, جاڭا ماعىنا ۇستەدi. جەتiلدiردi. دامىتتى. وسىلايشا, جاڭا فورما جاسادى, جاڭا «ينتەللەكتۋالدىق كونسترۋكتسيا» (تەرمين ۆ.روزانوۆتiكi) جاساپ شىعاردى. ت.مەدەتبەكتiڭ وسى جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كونسترۋكتسيا بويىنشا جاراتقان, جاساعان ولەڭدەرiن وقىعاندا, تالاي رەت, مۇحتار ماعاۋين ايتقانداي, بiر ساتكە دەمiمiز بiتiپ قالعانداي كۇي كەشتiك تە.
«مىقتى اقىننىڭ ءاربiر ولەڭi – ماڭىزدى وقيعامەن پاراپار» دەيدi ك.پاۋستوۆسكي. تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ دە ءاربiر ولەڭi – كiشiگiرiم وقيعا iسپەتتi: جاسى بار, جاسامىسى بار, جىرسۇيەر قاۋىم بiر-بiرiنە تەلەفونداسىپ, تالقىلاپ, تالاسىپ, قىزۋ پiكiر الىسىپ جاتادى. ءوز باسىم ت.مەدەتبەكتiڭ ءاربiر ولەڭiنە سۇيiنەمiن. مىقتى اقىندى مەنشiكتەگiڭ كەپ تۇرادى عوي, ولەڭiن وقىعاننان كەيiن «مەنiڭ تەماعام» دەيمiن ريزالىقپەن. ولەڭدi باعالاي ءھام تاني بiلەتiن ادەبيەتشiلەر قاۋىمىنىڭ اراسىنان ۇلكەن سۇيiسپەنشiلiكپەن, زور قۇرمەتپەن «مەنiڭ تەمiرحانىم», «مەنiڭ مەدەتبەگiم» دەيتiندەردiڭ ءالi-اق كوبەيە تۇسەتiنiنە دە كامiل سەنەمiن. «مەنiڭ ابايىم», «مەنiڭ پۋشكينiم», «مەنiڭ اۋەزوۆiم», «مەنiڭ ماحامبەتiم», «مەنiڭ ماعجانىم» دەگەن سياقتى. بۇعان قازاق پوەزياسىنىڭ ءسارۋارى تەمiرحان مەدەتبەكتiڭ ءوتiمدi ءھام ومiرشەڭ جىرلارى مەن «كوك تۇرiكتەر سارىنى» اتتى ۇلى ەڭبەگi تولىق كەپiل بولا الادى.
ءامىرحان مەڭدەكە,
سىنشى