دارىگەرلەر: جابىق فورماداعى تۋبەركۋلەز قوعامعا قاۋىپ توندىرمەيدى

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا تۋبەركۋلەزگە قاتىستى قاتە تۇسىنىكتەر ءالى دە بار. سونىڭ ءبىرى – بۇل دەرت ەمدەلمەيدى دەگەن پىكىر. مۇنداي پىكىردى قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي مەديتسينا مۇمكىندىكتەرى تەرىسكە شىعارىپ وتىر. ياعني, تۋبەركۋلەز سىرقاتىنىڭ الدىن الۋعا دا, تولىق ەمدەۋگە دە بولادى, تۋبەركۋلەز – جۇقپالى بولعانىمەن, دەر كەزىندە انىقتالىپ, تولىق ەم قابىلدانسا, جازىلاتىن اۋرۋ. الايدا, كەشىگۋ جانە ەم الۋدى ءۇزۋ دەرتتىڭ اسقىنۋىنا جانە دارىگە ءتوزىمدى تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.

ميكوباكتەريا تۋبەركۋلەزى (مبت) تۋدىراتىن ينفەكتسيالىق سىرقات ءتۇرى تۋبەركۋلەز – كوبىنە وكپەگە اسەر ەتەدى, بىراق وكپە سىرتى (ۆنەلەگوچنىي) تۋبەركۋلەز دە بولادى. بۇل دەرت – جوتەلگەندە, تۇشكىرگەندە نەمەسە سويلەسكەندە ادامنان ادامعا اۋامەن تارالاتىنى ءمالىم. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, ادامنىڭ جۇقتىرۋى ءۇشىن ميكوباكتەريانىڭ از مولشەرى جەتكىلىكتى ەكەن. ناۋقاس ەگەر ميكوباكتەريا شىعارىپ وتىرسا جانە ونداي اداممەن بايلانىس ۇزاق ءارى ءجيى بولسا جۇقتىرۋ قاۋپى نەعۇرلىم جوعارى بولادى. جۇقتىرۋ قاۋپى اسىرەسە ادامدار كوپ جينالاتىن تىعىز جانە ىلعالدى ءارى ناشار جەلدەتىلەتىن بولمەلەردە جوعارىلايدى.

ەسكە سالايىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تۋبەركۋلەزدەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 10%-عا ازايعانى تۋرالى حابارلادى.

№8 قالالىق ەمحانانىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتى دارىگەرى ارۋجان ەربولقىزىنىڭ ايتۋىنشا, يممۋندىق جۇيە السىرەگەندە ادام تۋبەركۋلەزدى وڭاي جۇقتىرادى. ال, يممۋندىق جۇيەنىڭ السىرەۋىنە – تەمەكى شەگۋ, دۇرىس تاماقتانباۋ, سوزىلمالى اۋرۋلار ء(تۇرلى قابىنۋلار, قانت ديابەتى, جيتس-ينفەكتسياسى جانە ت.ب.), سوزىلمالى ۋلانۋ (مىسالى, الكوگول, ەسىرتكى قولدانۋ), تۇراقتى سترەسس (فيزيكالىق جانە پسيحيكالىق شامادان تىس جۇكتەمەلەر) سەكىلدى بىرنەشە فاكتورلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

«ناۋقاس ادامنىڭ قاقىرىعىندا ميكوباكتەريا بولسا, ينفەكتسيا اينالاعا تارايدى. ءتىپتى ول جوتەلمەسە دە, ونىمەن قارىم-قاتىناستا بولعانداردىڭ بارلىعى مەديتسينالىق ماسكا تاعۋ, ادام كوپ جينالاتىن ورىندارعا (قوعامدىق كولىك, كينوتەاتر, ءدامحانا, ت.ب) بارماۋ سياقتى تالاپتاردى ساقتاۋعا ءتيىس. وكپە تۋبەركۋلەزىنىڭ نەگىزگى سيمپتومى – جوتەلدىڭ 2 اپتادان استام ۋاقىتقا سوزىلۋى. ال, قوسىمشا بەلگىلەر رەتىندە – سالماق جوعالتۋ, تەرلەۋ, كەۋدە تۇسىنىڭ اۋىرسىنۋى, جالپى السىزدىك جانە تەز شارشاۋ, دەنە تەمپەراتۋراسىنىڭ ۇزاق ۋاقىت كوتەرىلىپ تۇرۋىن ايتۋعا بولادى», دەيدى ا. ەربولقىزى.

ونىڭ سوزىنشە, بۇل بەلگىلەر كەيدە بىرنەشە اي بويى جەڭىل فورمادا كورىنۋى مۇمكىن. اۋىر اسقىنۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە ءوزىڭىزدى, جاقىندارىڭىزدى قورعاۋ ماقساتىندا تۋبەركۋلەزدىڭ بەلگىلەرى پايدا بولعان جاعدايدا ادام مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك. مۇنى تۇرعىلىقتى جەردەگى ەمحانادا نەمەسە فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتالىعىندا جاساۋعا بولادى. قازاقستاندا تۋبەركۋلەزگە تەكسەرۋ تەگىن تۇردە جۇزەگە اسادى.

«ەگەر سىزبەن بىرگە تۇراتىن نەمەسە ءجيى بايلانىستا بولاتىن ادامنىڭ تۋبەركۋلەز بەلگىلەرى بايقالسا, سىزگە دە تەكسەرۋدەن ءوتۋ قاجەت. سيمپتوم بولماسا دا, ءسىز تاۋەكەل توبىندا بولاسىز. سوندىقتان مىندەتتى تۇردە قاقىرىقتى تەكسەرىپ, وندا ميكوباكتەريا تۋبەركۋلەزىنىڭ بار-جوعىن انىقتاپ, كەۋدە قۋىسىنىڭ رەنتگەنوگرافياسىن جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى ول.

سونداي-اق ارۋجان ەربولقىزى لاتەنتتى تۋبەركۋلەز تۋرالى ايتىپ ءوتتى.

«لاتەنتتى تۋبەركۋلەز دەگەنىمىز ادام ميكوباكتەريا تۋبەركۋلەزىن جۇقتىرعان, بىراق ءالى اۋىرىپ كورمەگەن جانە باسقا ادامدارعا جۇقتىرا المايتىن جاعداي. يممۋندىق جۇيە تۋبەركۋلەز باكتەريالارىن باقىلاۋدا ۇستاپ, ولاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

لاتەنتتى تۋبەركۋلەزدى انىقتاۋ ءۇشىن تۋبەركۋلين سىنامالارى قولدانىلادى (مىسالى, مانتۋ سىناماسى) – ميكوباكتەريا تۋبەركۋلەزىنەن الىنعان قاۋىپسىز زات – تۋبەركۋليندى تەرى استىنا ەنگىزىپ, ينە ورنىنداعى رەاكتسيانى باقىلايدى», دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, سونىمەن قاتار, جاعدايعا بايلانىستى باسقا تەستتەر دە قولدانىلادى. مىسالى: دياسكين-تەست, كۆانتيفەرون تەستى, ت-SPOT TB, التەرناتيۆتى ادىستەر: گامما-ينتەرفەروندى انىقتاۋ (اعىلشىن تىلىنەن IGRA) جانە ELISPOT. بارلىق وسى تەستتەر لاتەنتتى تۋبەركۋلەزدى ينفەكتسيانى انىقتاۋعا كومەكتەسەدى جانە ادامعا پروفيلاكتيكالىق ەم تاعايىندالادى. بۇل ەمنىڭ ماقساتى – اكتيۆتى تۋبەركۋلەزدىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ.

«ەڭ باستىسى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋ, اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە اۋىرماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ», دەپ تۇيىندەدى ارۋجان ەربولقىزى.

ايتا كەتكەن ءجون, اتالعان ەمحانادا تۋبەركۋلەز بويىنشا ناۋقاستار سانى, اۋرۋشاڭدىق پەن تارالۋ كورسەتكىشى جىلدان جىلعا تومەندەپ كەلەدى. مۇنداي ناتيجە – پروفيلاكتيكالىق الدىن الۋ شارالارىنا كوپ كۇش ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا دەۋگە بولادى.

تۋبەركۋلەز تۇپكىلىكتى جويىلا ما؟

№8 قالالىق ەمحانانىڭ فيزياتر دارىگەرى ازامات اسىلبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا تۋبەركۋلەزبەن كوبىنە ەگدە جاستاعى كىسىلەر اۋىرادى. ويتكەنى ەگدە كىسىلەردە يممۋنيتەت ءسال دە بولسىن تومەن بولعاندىقتان سىرقاتقا قارسى تۇرۋ كۇشى وتە تومەن بولادى.  

ا. اسىلبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان ەمحانادا تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدىڭ جانە ونى باستاپقى ساتىلاردا انىقتاۋدىڭ «دجەنەكسپەرت» دەگەن كەرەمەت زاماناۋي ءادىسى بار.

«پاتسيەنتتەر كوبىنە قاقىرىق تاپسىرادى, سول كەزدە «دجەنەكسپەرت» پوليمەرازدى تىزبەكتى رەاكتسيا ءادىسى ارقىلى انىقتايدى. بۇل دەگەنىمىز قاقىرىقتىڭ ىشىنەن تۋبەركۋلەزدىڭ دنق-سىن انىقتايتىن مولەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق ءادىس, 2 ساعات ىشىندە ناتيجەسىن بەرەتىن تەز, اۋقىمدى جانە اقپاراتتى ءادىس», دەدى فيزياتر دارىگەر.

فيزياتر دارىگەر ەمدەۋ كۋرستارى ءاربىر پاتسيەنتتىڭ تۋبەركۋلەز فورماسىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«پاتسيەنتتى ەمدەۋ الدىندا تەست جۇرگىزىلىپ, تۋبەركۋلەزدىڭ فورماسى انىقتالادى. سوعان بايلانىستى كۋرس بەلگىلەنەدى. مىسالى, 4, 6, 9 ايلىق كۋرستار بار جانە ەڭ ۇزاق 18 ايلىق كۋرس. ەگەر ناۋقاستار ەم الۋدى باستاپقى كەزدە, ورتاسىندا, سوڭعى تۇسىندا ۇزەتىن بولسا, مۇنداي جاعدايدا تۋبەركۋلەز 1 جىلدان كەيىن, 5 جىلدان كەيىن, 10 جىلدان كەيىن قايتادان سىرقاتتانۋعا اكەلەدى جانە اعزاداعى تۋبەركۋلەز تاياقشالارىنىڭ تولىق جويىلماۋىنا سەبەپ بولادى. بۇل دەگەنىمىز – جاقىندارىنا, ارىپتەستەرىنە جانە قورشاعان ورتاعا جۇعۋ قاۋپىن تۋعىزادى», دەدى فيزياتر دارىگەر.

ا. اسىلبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تۋبەركۋلەزدىڭ باس پرەپاراتتارىنىڭ ءبىرى – «ريفامپيتسينگە سەزىمتال» دەگەن فورماسى, ياعني, تۋبەركۋلەزدىڭ دارىگە ءتوزىمدى دەگەن نۇسقاسى وسى. ەگەر «دجەنەكسپەرت» تەستى وتكىزىلگەن كەزدە ناتيجەسى ريفامپيتسينگە ءتوزىمدى بولعان جاعدايدا بۇل «تۋبەركۋلەزدىڭ ءتوزىمدى فورماسى» دەپ اتالادى. ەگەر مۇنداي نۇسقا انىقتالسا, ەمنىڭ ۋاقىتى ۇزارادى جانە باسقا پرەپاراتتار قولدانىلادى.

«تۋبەركۋلەزگە قارسى ەمنىڭ ۋاقىتى سوزىلعان جاعدايلاردا (6, 9, 18 اي) كەيبىر ناۋقاستار (بارلىعى ەمەس) كۇندە ءدارى قابىلداۋدان شارشايدى. ء«دارىنى ءبىر كۇن ىشەم, ەكى كۇن ىشپەيمىن, ءتورتىنشى كۇنى ىشەم, بەسىنشى-التىنشى كۇنى ىشپەيمىن» دەگەن جاعدايلار دا بولادى. بۇل دەگەنىمىز – تۋبەركۋلەزدىڭ تولىق ساۋىقپاۋىنا سوعىپ, ءتوزىمدى فورماعا اۋىسۋىنا اپارۋى ىقتيمال», دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋى الەۋمەتتىك فاكتورلارعا دا بايلانىستى. ياعني, تۇرمىستىق جاعداياتتار, قاتە تاماقتانۋ تۇرلەرى, سترەسستەر, بۇنىڭ بارلىعى يممۋنيتەتتى تومەندەتۋى مۇمكىن. ال يممۋنيتەت تومەندەپ اعزا السىرەگەن كەزدە, تۋبەركۋلەزدىڭ جۇعۋ قاۋپى وتە جوعارى بولادى.

ء«بىزدىڭ قوعامدا وسى تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن پاتسيەنتتەرگە قاتىستى «ستيگما, ديسكريميناتسيا» بار, اتالعان جاعدايداعى كوزقاراس كەڭ تارالعان. كەيبىر ادامدار ناۋقاستاردان شەتتەپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ جاعدايىن تۋعىزادى. بۇلار – قاراپايىم ادامدار, ەشكىم بۇنداي جاعدايدا قورعالماعان. قازاقستاندا بۇكىل تۋبەركۋلەزگە قارسى حاتتامالار بويىنشا تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ اشىق تۇرلەرىنىڭ بارلىعى تۋبديسپانسەر, فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتالىقتارىندا ستاتسيونارلىق جاعدايدا ەمدەلەدى. ال ءارى قاراي پاتسيەنتتەر جابىق فورماعا اۋىسقان كەزدە, بارلىعى تۇرعىلىقتى امبۋلاتورلى ەمحانالاردا ەمدەلەدى. ونداي پاتسيەنتتەر قوعامعا ەشقانداي ەپيدەميالىق قاۋىپ توندىرمەيدى. سول سەبەپتى ءبىز ءوزىمىز سانامىزدى وزگەرتكەنىمىز ءجون», دەيدى ازامات اسىلبەك ۇلى.

تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋدىڭ تىڭ ءادىسى

تۇيىندەي ايتقاندا, تۋبەركۋلەز – ۇكىم ەمەس. ەرتە دياگنوستيكا, تولىققاندى ەم جانە دارىگەر كەڭەسىن قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى بۇل دەرتتەن تولىق ايىعۋعا بولادى. ايتسە دە ونىڭ الدىن الۋ, حالىقتىڭ ساۋاتتىلىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ۋاقىتىندا تەكسەرىلۋ – دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. تۋبەركۋلەزدىڭ ءتىپتى دارىگە ءتوزىمدى ءتۇرىن دە جەڭۋگە بولادى. كەيدە ادامعا وتە اۋىر بولىپ, ءۇمىتى ءۇزىلۋى مۇمكىن, مۇنداي مەزەتتەردە ناۋقاستىڭ جاقىندارىنىڭ قولداۋى وتە ماڭىزدى. سونداي-اق ناۋقاسقا قولداۋ كورسەتۋگە دارىگەرلەر, مەيىربيكەلەر, قوعامدىق ۇيىم قىزمەتكەرلەرى جانە اۋرۋحانادا تانىسقان جاندار ءاردايىم ءازىر ەكەنىن ەسكە سالۋ ارتىق ەمەس.