جەر بەتىندەگى 200-دەن استام ەلدىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, جاقىن جانە الىس شەتەلمەن ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋعا مۇددەلى ەكەنى راس. ءتىپتى, اقش پەن قىتاي سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى دە ساۋدا-ساتتىعىنىڭ, ەكسپورت-يمپورتىنىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋىنىڭ ارقاسىندا كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا كەلەدى. ارينە, بۇل ورايدا دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى ابدەن قالىپتاسىپ, جۇيەلەنگەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
جەر بەتىندەگى 200-دەن استام ەلدىڭ قاي-قايسىسىن الساق تا, جاقىن جانە الىس شەتەلمەن ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋعا مۇددەلى ەكەنى راس. ءتىپتى, اقش پەن قىتاي سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى دە ساۋدا-ساتتىعىنىڭ, ەكسپورت-يمپورتىنىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋىنىڭ ارقاسىندا كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا كەلەدى. ارينە, بۇل ورايدا دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى ابدەن قالىپتاسىپ, جۇيەلەنگەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك.
قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن كورشىمەن تاتۋ بولۋدىڭ, مۇمكىندىگىنشە ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ تيىمدىلىگى مول. ەۋروپالىق وداق (ەو, ورتاق رىنوك) - باتىسەۋروپالىق فرانتسيا, گدر, يتاليا, بەلگيا, نيدەرلاندى, ليۋكسەمبۋرگ, ۇلىبريتانيا, دانيا, يرلانديا, گرەكيا, يسپانيا, پورتۋگاليا سەكىلدى 28 ەلدىڭ ەكونوميكالىق توپتاسۋى بولىپ وتىر. وداقتى قۇراۋشىلاردىڭ اراسىندا ساۋدادا كەدەن الىمدارىن جويۋ, ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى كەلىسىلگەن ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, كولىك سالالارىندا شارالاردى بىرلەسىپ وتكىزۋ, ورتاق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ ارقىلى تاۋارلاردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ورتاق نارىعىن قۇرۋ ماقساتى قويىلىپ, ۇيىمداستىرىلعان. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەو-نىڭ اسسوتسياتسيالانعان مۇشەسى دەپ اتالاتىن مارتەبەسى بار. وداقتىڭ شەڭبەرىندە وعان كىرەتىن ەلدەردىڭ سالالىق حالىقارالىق ۇيىمدارى: ەۋروپالىق كومىر مەن بولات بىرلەستىگى (ەكبب) جانە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى ەۋروپالىق قوعامداستىق (ەۋروتوم) جۇمىس ىستەيدى.
ەۋرووداقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ بىرىنشىدەن, ەۋرووداق ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك ينتەگراتسياعا ءتۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ بىرلەستىگى. دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندەگى بۇل ىقپالداستىق ءوزارا جاقىنداسۋ ۇدەرىستەرىن ءالى دە جالعاستىرۋدا.
ەكىنشىدەن, ەو مۇشەسىنىڭ حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندە ءوز ورنى, وزىندىك ەرەكشە مۇددەلەرى بار. ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋى تولىق بىرلەسىپ كەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە.
ۇشىنشىدەن, ەو ەلدەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى. اسىرەسە, ەو كەيىنىرەك كىرگەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى تومەن. ەو تىرەگى گەرمانيا مەن فرانتسيا سياقتى قۋاتتى ەكونوميكالىق دەرجاۆالار.
تورتىنشىدەن, 1951 جىلى قۇرىلعان ەۋروپاداعى كومىر مەن بولات بىرلەستىگى نەگىزىندە پايدا بولعان ەو ءوزىنىڭ عالامدىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ساياساتىن اقش-تىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ ساياساتىمەن تىعىز بايلانىستىرادى. اقش پەن ەو ەكونوميكالىق قانا ەمەس, اسكەري دە وداقتار.
بەسىنشىدەن, ەو مەملەكەتتەرى قازاقستاننىڭ مۇناي, گاز, ءتۇستى مەتالدار سەكتورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى اسا كوپ فرانتسيا, ۇلىبريتانيا سياقتى مەملەكەتتەر قازاقستاننىڭ ۋران ونىمدەرىنە ءزارۋ. ەۋروپالىق ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى قازاقستانداعى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قىزىقتىرادى.
قازاقستان ەۋروپا ەلدەرىمەن تەك ەكونوميكا سالاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك, ەكولوگيا, دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارى سالاسىندا بەدەلدى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋدە. تىپتەن وسى بەدەلدى ۇيىمعا قازاقستان 2010 جىلى توراعالىق ەتتى. بۇل قۇرمەت پەن سەنىمنىڭ قازاقستانعا وڭايلىقپەن كەلمەگەنى راس. قازاقستان توراعالىق ەتكەن مەرزىمدە ەقىۇ كولەمىندە شەشەتىن ماسەلەلەرى دە از بولمادى. قالايدا, بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازياداعى نەگiزگi ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارiپتەسi بولىپ وتىر. ەكiنشi جاعىنان, ەۋرووداق قازاقستاننىڭ ەڭ iرi ساۋدا ارiپتەسi بولىپ تابىلادى, 2008 جىلى ونىڭ كولەمi 39 ميلليارد دوللاردى قۇرادى, ياعني ەلدiڭ بارلىق سىرتقى ساۋداسىنىڭ 40 پايىزى بولدى. ەۋرووداق ەلدەرi بiزدiڭ ەلiمiزدiڭ ەكونوميكاسىنا 40 ميلليارد دوللارعا جۋىق تiكەلەي ينۆەستيتسيا اكەلدi, ول قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدiك تiكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمiنiڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى. وسى ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولiگi وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنiنە سالىندى. كولiك, جاڭا تەحنولوگيالار, تازا ەنەرگەتيكا سالالارىندا ءالى iسكە قوسىلماعان رەزەرۆتەر بار ەكەنi دە وسى تۇستا ايتىلۋى كەرەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەۋروپالىق وداق وكىلدىگى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ارەكەت ەتەتىن 130 وكىلدىكتەردىڭ ءبىرى جانە ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى وكىلدىگى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ەۋروپالىق وداق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن اقش-تىڭ باتىس الەمىنە ۇسىنعان ەكونوميكالىق دامۋ مودەلى نەگىزىندە قۇرىلدى. 1957 جىلى ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۇلى يدەيانى ىسكە اسىرۋشى قۇرىلىم رەتىندە بەدەلى بار ەدى. بۇگىنگى ەۋروپالىق وداق الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ سىنىنا ۇشىراپ, الەمدىك داۋ-جانجال, داعدارىستاردىڭ سەبەپكەرى رەتىندە كورىنىپ وتىر.
ەۋروپالىق وداق قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى. كوپ دەڭگەيلى قولداۋ جۇيەسىن قۇردىق. سوڭعى جيىرما جىلدا ەۋروپالىق وداق قازاقستانعا ءتۇرلى سالالاردا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ءبىز 2011 جىلدان قازاقستانداعى سوت جۇيەسىندەگى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى رەفورماعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز. بۇگىنگى كۇنى ەۋروپالىق وداقپەن ارىپتەستىكتى جانە ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ جالعاسۋدا. «يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ارىپتەستىكتەن بولەك, كەلىسىمشارت اياسىنداعى اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءۇشىن ۆيزالىق رەجىمدى بەيتاراپتاندىرۋ جونىندەگى ساتىلى جۇمىستارعا قاتىستى بولماق. جالپى, ازياداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامۋ بارىسى شىن مانىندە ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرى ەلدەرىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ازيا-تىنىق مۇحيت وڭىرىندەگى ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق-تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋدا.
ەۋروايماققا مۇشە ەلدەر بانكتىك وداق قۇرۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. ەندى بۇل كەلىسىمگە سايكەس ەۋروپالىق بانك جۇيەسىنە ەداۋىر وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. ولاردىڭ ەڭ باستىسى, قارجىلىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرەگەي تەتىگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى.
ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل مەحانيزم بانكروتقا ۇشىراۋ قاۋپى تونگەن بانكتەردى جاۋىپ, ولاردىڭ سالىمشىلارىن قورعاۋ رەجىمىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. ال وسى كەزدە سالىق تولەۋشىلەر بانكتەردى قۇتقارۋ تولەمىن تولەۋدەن بوساتىلادى. سونداي-اق, سالىمداردى ساقتاندىرۋدىڭ بۇكىل ەۋروايماق ءۇشىن بىردەي جۇيەسى دە قۇرىلماق. بانكتىك وداقتىڭ ەرەجەلەرى ەۋروايماققا كىرەتىن 17 ەلدىڭ اۋماعىندا ورىندالۋعا مىندەتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, تاياۋدا ەۋرووداقتىڭ قارجى مينيسترلەرى ەۋروپالىق ورتالىق بانككە ايماقتاعى قارجىلىق باقىلاۋدى جۇرگىزۋشى نەگىزگى ورگان مارتەبەسىن بەرگەن بولاتىن. اتالعان كەلىسىمگە بريۋسسەلدە اشىلاتىن ەۋرووداق سامميتىندە قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى ناتيجەلى دامىپ كەلەدى. ساۋدا-ەكونوميكالىق اينالىم ايتارلىقتاي جوعارىلادى جانە حالىقارالىق ساياسات, قاۋىپسىزدىك, قورعانىس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق بيىك دەڭگەيگە جەتتى. قازاقستان جەر بايلىعىنىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ەو-نىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى جانە ماڭىزدى ارىپتەسىنە اينالدى. ەۋرووداق ەلدەرىندە قازاقستان تۇراقتىلىقتىڭ بەلگىسى, سونىمەن بىرگە, شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرۋشى كوپىر رەتىندە مويىندالىپ وتىر. ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىنداعى وسى قارىم-قاتىناستاردىڭ ىرگەسىن قالاۋشى قۇجاتقا 1995 جىلى قول قويىلىپ, 1998 جىلى كۇشىنە ەنگەنى ءمالىم. بۇل قۇجات ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك جايىنداعى كەلىسىم بولىپ تابىلادى. الايدا, سوڭعى جىلدارى ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە سەرىكتەستىك تۋرالى بۇرىنعى كەلىسىمنىڭ ورنىنا جاڭا, كۇشەيتىلگەن كەلىسىمدى جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. جاڭا, كۇشەيتىلگەن كەلىسىم ساياسي ۇنقاتىسۋ جانە ىشكى ىستەر, قۇقىق قورعاۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قاجەتتى شارالاردى قامتاماسىز ەتىپ, ءوزارا ساۋدا مەن ينۆەستيتسيانى تارتۋعا ۇلەسىن قوسادى, ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىنداعى قازىرگى قارىم-قاتىناستى نىعايتادى. سونداي-اق, قازاقستان مەم-لەكەتى قابىلداعان 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان «ەۋروپاعا جول» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما دا ءمانى تەرەڭ قۇجات بولىپ تابىلادى. ايتپاقشى, قازاقستان وسىنداي قۇجاتتى قابىلداعان الەمدەگى جالعىز ەل ەكەن. سول ارقىلى ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق قۇرۋعا وتە ىقىلاستى بولىپ وتىرعانىن وسى قۇجاتتارى ارقىلى دالەلدەپ وتىر.
بۇگىندە ەۋرووداق پەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 30 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە. قازاقستان مەن ەۋروپا وداعىنىڭ اراسىندا ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ ءمانى زور بولماق. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ ەلىمىز وپەك-كە مۇشە ەلدەردەن ەۋروپاعا ەنەرگيا كوزدەرىن جەتكىزەتىن رەسەي, نورۆەگيادان كەيىنگى ءۇشىنشى ءىرى ەل بولىپ سانالادى. ەو-نىڭ بىرقاتارىندا قازاقستاندىق مۇنايدىڭ ۇلەسى ەداۋىر مول. ماسەلەن, رۋمىنيادا – 30 %-دى, اۆستريادا 25 %-دى قۇراسا, شۆەيتساريادا ءبىز 2-ءشى ورىن الامىز. تۇتاستاي العاندا, قازاقستان ەو-عا شىعارىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى يمپورتىنىڭ جالپى مولشەرىنىڭ 20 %-ىنا دەيىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ اتاپ وتكەن. قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا وسى ايماقتاعى باستى قوزعاۋشى كۇش بولا تۇرىپ, ەۋرووداقپەن ەرەكشە سەرىكتەستىككە مۇقتاج بولىپ وتىر. مۇنداي پىكىردى, «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەلەرىنە ارنالعان «بەرلين ەۋرازيالىق كلۋبىنىڭ» بريۋسسەلدەگى ءۇشىنشى وتىرىسى بارىسىندا «Eurasian Transition Group» پرەزيدەنتى ميحاەل لاۋبش ايتىپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا قازىرگى ستراتەگياسى – ەۋروپالىق وداقتىڭ بارلىق 27 قاتىسۋشى مەملەكەتىنىڭ ورتالىقازيالىق بەس رەسپۋبليكاعا (قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان) قاتىستى جالپى پوزيتسياسىن كورسەتەدى. الايدا, كورشىلەرىنەن دامۋ بويىنشا العا وزىپ وتىرعان قازاقستانعا قاتىستى قۇجات جەتكىلىكتى تۇردە كولەمدى ەمەس.
ەۋرووداق ءۇشىن قازاقستان تۇركيا جانە مەكسيكا سياقتى ەلدەرمەن ءبىر دەڭگەيدە تۇر. ەۋروپاداعى ۇشاقتاردى جاساۋعا پايدالانىلاتىن بارلىق تيتاننىڭ 50 پايىزى ءبىر قازاقستاننان الىنادى, ال, گەرمانيا جانە اۆستريادا پايدالانىلاتىن جالپى بەنزيننىڭ ءاربىر ءۇشىنشى ءليترى دە قازاقستاندا وندىرىلەدى. «ەۋرووداق وسىنداي ەلمەن وزبەكستان نەمەسە تۇركىمەنستانعا قاراعاندا وزگەشە بايلانىستا بولۋى ءتيىس. ال ورتالىق ازيانىڭ باستى قوزعالتقىشى بولعان قازاقستان ەۋرووداقپەن ەرەكشە سەرىكتەستىككە مۇقتاج», دەيدى م.لاۋبش. بۇگىندە قازاقستان ورتالىعى بريۋسسەلدە ورنالاسقان ەۋرووداقپەن تەك «ەۋروپا – كاۆكاز – ازيا» كولىك ءدالىزى – تراسەكا, «مۇناي مەن گازدى ەۋروپاعا تاسىمالداۋ» – ينوگەيت, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولى سەكىلدى مەگاجوبالارعا قاتىسۋمەن شەكتەلە الادى. ەۋرووداق بۇگىنگى كۇنى ءوز ينۆەستيتسياسىن قازاقستاننىڭ گاز, مۇناي, كومىر, مەتالل جانە ۋران ءوندىرۋ سالالارىنا عانا سالىپ وتىر. ال قازاقستان «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەۋرووداق ەلدەرىنەن جاڭا تەحنولوگيا, ينۆەستيتسيا, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى ەۋروستاندارت, ساپالى قۇقىقتىق نورمالار, ءبىلىمدى پروفەسسورلىق بازا الۋعا دامەلى بولىپ وتىر. بiزدiڭ ەلiمiز ءۇشiن ەۋروپالىق ينۆەستيتسيانى عىلىمي اۋقىمدى جانە ونەركاسiپتiڭ يننوۆاتسيالىق سالالارىنا شوعىرلاندىرۋ ماڭىزدى. ەلiمiزدە يندۋستريالىق-تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ەۋرووداق قازاقستاننىڭ پايدالى ءارى ماڭىزدى ارiپتەسi بولا الادى.
ساكەن ابدىبەكوۆ,
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قارجى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
الماتى وبلىسى.