جالال-اد-ءديننىڭ تاسى

جادىگەردىڭ سيپاتىنا ۇڭىلسەڭىز, كادىمگى اعىن سۋدىڭ مالتا تاسى تارىزدەس. بەتىنە شارشىلانعان جايناماز فورمالى, كولەمى 2ح1 (ۇزىندىعى ەنىنىڭ ەكى ەسەسىنە تەڭ) بولاتىن ءتورتبۇرىش پوشىم شەبەر بادىزدەلىپ, ونى اينالدىرا قۇران اياتتارى شەكىلگەن ەكەن. سونداي-اق بۇل ءىس 1230 جىلى جاسالعانى جايلى دەرەك جازىلىپتى. جوعارى­دا­عى مۋزەيلىك انىقتامالىقتا: تاس­تىڭ بيىكتىگى – 47, ەنى – 29 سانتيمەتر دەلىنىپ, بۇيىم 1990 جىلى يراننىڭ تەبريز قالاسىنان ساتىپ الىنعاندىعى جايلى مالىمەت كەلتىرىلىپتى.

تاستىڭ يەسى جالال-اد-دين سۇل­­­تان جايلى ايتار بولساق, ول – اتاقتى حورەزم بيلەۋشىسى مۇحا­مەد­شاحتىڭ بالاسى. كەيبىر وقى­مىستىلار (ۆ.ۆ.بارتولد, ب.كو­مەكوۆ) جالال-اد-ءديننىڭ اناسى تۇركى-قىپشاق, سونىڭ ىشىندە ارعىن تايپاسىنىڭ قىزى بولعانىن ايتادى. اتى – ايشەشەك. ولاي بو­لۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى حو­رەزم­دىكتەر كەڭ دالانى جايلاپ جات­قان ەرجۇرەك قىپشاقتارمەن قۇدا بولۋعا اسا قۇشتارلىق تانىت­قان.

شىعىس­تانۋشى, ۇلكەن عالىم يليا پەت­رۋ­شەۆسكي ورتاعاسىر­لىق پارسى تاريحشىسى ءان-نا­ساۋيدىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ: «جالال-اد-دين اسا تالانتتى اس­كەري قول­باسشى, ول موڭعول شاپ­قىن­­شى­لى­عىنا قارسى تۇرىپ, قايت­پاي سوعىسقان ەۋرازياداعى جالعىز تۇلعا. ول ءوز ماقساتى جولىندا, شىعىس ازيا حالىقتارىن, قاپ­قاز جۇرتىن, ونىڭ سىرتىندا حريس­تيان دىنىندەگى گرۋزين مەن ارمەنيا­لىق­تاردى, كىشىازيالىق سەلجۇق سۇل­تاندارىن, باعداد حاليفاتىن موڭعول باسقىنشىلارعا قارسى تۇ­رۋ­عا شاقىردى» دەگەن پايىم جاسايدى.

1220 جىلى مۇحامەدشاح ول­گەننەن كەيىن بيلىك جالال-اد-ءديننىڭ قولىنا كوشەدى. ءبىز بىلە­تىن ءبىر دەرەك, شىڭعىسحان 1221 جىلى مىقتى ورلىكتەرىنىڭ ءبىرى شىقي­قۇتاگتى قولباسشىلىققا تا­عايىنداپ, وعان 30 مىڭ شەرىك بەرىپ پەرۆان (پارۋان) قالاسىن شابۋعا جىبەرەدى. وسى توپقا ازعانا جاساقپەن قارسى شىققان جالال-اد-دين ەكى كۇننىڭ ىشىندە توز-توزىن شىعارادى.

بۇل حابار قۇلاعىنا جەتكەن شىڭعىسحان جالال-اد-دينگە قار­سى ءوزى قول باستاپ اتتانادى. ۇلى قاعاننىڭ جەر قايىسقان جاساعىنا توتەپ بەرە الماعان جالال-اد-دين يند دارياسىنا كەلىپ تىرەلەدى. شىڭعىس بولسا, بۇل جىگىتتىڭ ەرلىگى مەن جاۋىنگەرلىك رۋحىنا سۇيسىنگەنى سونشالىق, توعىز ورلىگى مەن اتاقتى ءتورت نويانىن شاقىرىپ «جالال-اد-ءديندى ءتىرى ۇستاڭدار!» دەپ بۇيىرادى.

بار جاساعى قىرىلىپ جالعىز ءوزى ءتىرى قالعان مۇحامەدشاحتىڭ ۇلى استىنداعى تۇلپارىمەن بيىك جاردان اسىپ, بۋىرقانىپ جاتقان دارياعا قارعىپ كەتەدى. ونىمەن قويماي ارعى جاعاعا امان ءوتىپ الىپ, ەكىنشى بەتتە كوز الماي قا­راپ تۇرعان شىڭعىسحانعا «ەي, جا­ھاندى جاۋلاۋشى ناعىز ەر بول­ساڭ, بەرى ءوتىپ كەل! ارمانسىز ايقاسايىق!» دەپ كىجىنەدى.

جالال-اد-دين سول كەتكەننەن مول كەتەدى. موڭعولدارعا قارسى جا­ساق جيناۋ ءۇشىن ۇندىستانعا بارا­دى, قاپ تاۋىن ارالايدى... ءسوي­تىپ جۇرگەندە 1227 جىلى «شىڭعىس ءولدى» دەگەن حابار تيەدى قۇلاعىنا. سوندا باتىر-جيەن «و دۇنيە-اي, مەنىمەن شايقاسۋعا جارايتىن الەمدە ءبىر ادام تۋىپ ەدى, ول دا ءولىپتى. ونىمەن ءبىر ايقاسىپ ىشتەگى شەرىمدى تارقاتسام ەدى. ەندى كۇيىكتەن ولەتىن بولدىم-اۋ» دەپ ەڭىرەپتى. راسىندا, ول 1231 جىلى كۇز ايىندا كۇردىستاندا شەرلەنىپ جاتىپ كوز جۇمىپتى.