ءار ادام الدىندا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلمەيتىن شىعار. ايتپەسە دانا ابايدىڭ «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس» دەيتىن ءتامسىلىن ۇستانار ەدى. الايدا سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنى تالاي جاننىڭ تاعدىرىنا بالتا شاۋىپ, تاس-تالقان ەتتى. سول كەزدە جالعان جالامەن سوتتالعانداردىڭ كەيبىرىنىڭ دەرەگى ءالى تابىلعان جوق. مۇنى تاجماعامبەت ماستەكوۆكە قاتىستى ايتىپ وتىرمىز.
نەمەرەسى جولامان تاجماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, اتاسى 1892 جىلى قازىرگى ماحامبەت اۋدانىنداعى ەسبول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىنداعى ەكىجىلدىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىندە وقىعان. اسكەرگە بارماعان, پارتيا قاتارىنا وتپەگەن. ون جەتى جاسىنان ەڭبەككە ارالاسقان.
تاجماعامبەت ماستەكوۆتىڭ اتقارعان قىزمەتىنەن ساۋاتتى بولعانى اڭعارىلادى. العاشىندا 1909–1911 جىلدارى بالىق كاسىبىمەن اينالىسقان ورىس كوپەسى پەرشيننىڭ قاراۋىندا كەڭسە قىزمەتكەرى, بۇدان كەيىن تۇرىك كاسىپكەرى حۋرمۋزيستە تابەل تولتىرۋشى, 1912–1914 جىلدارى اۋىلناي حاتشىسى, بۇدان سوڭ بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپتى. ال 1930 جىلدان كەيىنگى قىزمەتى اۋىلىندا جالعاسقان.
«اتامىز 1928 جىلى جەرگىلىكتى بولىستىڭ حاتشىسى رەتىندە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن سايلاۋ-سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. الايدا تۇتقىندالعانعا دەيىن ەسبول اۋىلىندا پوشتا اگەنتى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ونى 1941 جىلعى 16 قازاندا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ گۋرەۆ وبلىسى بويىنشا باسقارماسى تۇتقىنعا العان. وعان وبلىستىق سوتتىڭ 1942 جىلدىڭ 9 قاڭتارىنداعى ۇكىمىمەن ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10 تارماعى ءىى-بولىمىمەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان, جازاسىن وتەگەننەن كەيىن 5 جىلعا سايلاۋ-سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرۋ, مال-مۇلكىن تاركىلەۋ جازاسى بەرىلگەن», دەيدى ج.تاجماعامبەتوۆ.
اۋىلدىق پوشتانىڭ قىزمەتكەرى ت.ماستەكوۆ ۇستالعان كەزدە ايەلى ماقتا 42 جاستا بولعان. ال بالالارىنىڭ ۇلكەنى بەردىعوجا 17 جاسقا تولىپتى. ودان كەيىنگى ۇلدارى امانعوجا 10, حايروللا 5, ەسقوجا 2, قىزى اقمانەت 6 جاستا ەكەن. ولارمەن بىرگە 61 جاستاعى اپايى قانكەي ءالمۇحانوۆا بىرگە تۇرعان.
دەگەنمەن كسسر جوعارعى سوتىنىڭ 1960 جىلدىڭ 18 تامىزىنداعى ۇيعارىمىمەن ت.ماستەكوۆكە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قىسقارتىلىپ, ەكى ايدان سوڭ ەسەپتەن شىعارىلعان. سەبەپ – قىلمىستىق قۇرامنىڭ بولماعانى. بىراق مۇنى جالعان جالانىڭ قۇربانى بولعان جازىقسىز جاننىڭ بىلمەگەنى انىق.
«جازىقسىز سوتتالعان اتامىز جايلى دەرەكتى ءبىلۋ ءۇشىن ءتيىستى ورىندارعا ساۋال جولدادىم. ويتكەنى ونىڭ ۇستالعاننان كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ وتىر. اتامىزدىڭ قاي جەردە جازاسىن وتەۋگە جىبەرىلگەنى, قاشان قايتىس بولعانى, سۇيەگى قايدا جەرلەنگەنى جونىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر دەرەگى شىقپادى», دەيدى ج.تاجماعامبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتاسى جايلى دەرەكتەردى ءبىلۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ارحيۆىنە جۇگىنگەن ەكەن. ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ج.ابدىقادىروۆا 2023 جىلى «ارحيۆتىك قىلمىستىق ىستەن تاجماعامبەت ماستەكوۆتىڭ سۋرەتى, قايتىس بولعان جانە جەرلەنگەن جەرى تۋرالى مالىمەت تابىلمادى», دەپ حات جولداپتى.
«وبلىس پەن اۋدان ورتالىعىنان قاشىقتاعى اۋىل تۇرعىنى قانداي ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋى مۇمكىن؟ بۇل جالعان جالا عوي. تاعى ءبىر تۇسىنىكسىز جايت بار. اتامىزدى ەكى رەت سايلاۋ-سايلانۋ قۇقىعىنان ايىرعان. بىراق وعان نە سەبەپ بولعانى بەلگىسىز», دەيدى نەمەرەسى.
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى شاحمان ناعيموۆتىڭ پىكىرىنشە, تاجماعامبەت ماستەكوۆ سوتتالعاننان كەيىن ايەلى ماقتا بەكماعانبەتقىزىن ەش جەرگە جۇمىسقا قابىلداماي قويعان. كەيىن بالالارى قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تالابىنا توسقاۋىل قويىلعان. بۇل – جازىقسىز سوتتالعان جاننىڭ ايەلى مەن ۇرپاعى ءۇشىن اۋىر سوققى.
«بەردىعوجا تاجماعامبەت ۇلى 1942 جىلى دالا مايدانىنا الىنعان. بۇل مايدانعا بەردىعوجا سەكىلدى ساياسي تۇرعىدان شاتىلعان ادامداردىڭ بالالارى الىنعاندىقتان, ەشقانداي جەكە ءىس قاعازى جۇرگىزىلمەگەن. ياعني ولاردىڭ سۇراۋى جوق بولعان. ولارعا ەشقانداي ماراپات بەرىلمەگەن. 1943 جىلى 21 تامىزدا سوعىستا سول اياعىنان اۋىر جاراقات الىپ, 1944 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىنا دەيىن گوسپيتالدا ەمدەلگەن. كەيىن مۇگەدەك بولىپ, ەلگە قايتقان. سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا اۋىر جاراقات العان جاۋىنگەرلەر كەڭەس وداعىنىڭ وردەن-مەدالدارىمەن ماراپاتتالۋعا ءتيىس بولعان. قاتىگەز ساياساتتىڭ كەسىرىنەن بۇل تالاپ «حالىق جاۋىنىڭ بالالارىنا» قولدانىلماعان», دەيدى ش.ناعيموۆ.
ال ەكىنشى ۇلى امانعوجا 1949 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن. جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ورال, اقتوبە قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن. الايدا «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» بولعانى ءۇشىن وقۋدان شىعارىلعان. 1951 جىلى گۋرەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا تۇسكەنمەن, سول جىلى بۇل وقۋدان دا شىعارىپ جىبەرگەن. سول كەزدەگى تالاپقا سايكەس 3 جىلدىق اسكەري بورىشىن وتەگەن سوڭ شوفەرلىك كۋرستا وقىعان.
مۇنداي قۋدالاۋدى قىزى اقمانەت تە باسىنان وتكەردى. ول 1952 جىلى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, اقتوبە قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا قۇجات تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلدانعان. الايدا ونىڭ دا جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلگەن جوق. سەبەپ – «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى». ماقساتى ورىندالمايتىنىن بىلگەن ول گۋرەۆ قالاسىنداعى كىتاپحاناشىلاردىڭ بىرجىلدىق كۋرسىن وقۋعا ءماجبۇر بولدى. كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سىرتتاي ءبولىمىن ءبىتىردى.
تاعى ءبىر نەمەرەسى ءجانيا تاجماعامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, اجەسى ماقتا بەكماعانبەتقىزى «حالىق جاۋىنىڭ جۇبايى» بولسا دا, ءوزىن وتە بايىپتى, سالماقتى ۇستايتىن جان بولعان. ءوزىنىڭ كورگەن قيىندىعى جايلى ەشكىمگە ايتپاعان.
«اجەمدى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى قاتتى سىيلايتىن ەدى. اۋىلداعى اتالار اجەمە كورىسۋگە كەلىپ, اتامنىڭ اۋىلداستارىنا جاساعان جاقسىلىعىن ەسكە الىپ وتىراتىن. سوعىس كەزىندە ىشەتىن اس تا, وتىن دا از, قىس قاتتى بولدى. اجەم ەرتە تۇرىپ, قارا قازانعا سۋ قۇيىپ, وعان ءبىر ۋىس بيدايدى سالىپ قايناتادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە تۇيەنىڭ ءسۇتىن قۇيىپ, دايىن بولعان كوجەنى اش وتىرعان اعايىندار مەن كورشىلەردىڭ ۇيىنە تاراتۋ ءۇشىن 11 جاستاعى ۇلى امانعوجادان بەرىپ جىبەرەدى ەكەن. ءسويتىپ, تالاي وتباسىن اشتىقتان امان الىپ قالعان», دەپ ەسكە الادى نەمەرەسى.
نەمەرەسىنىڭ ايتۋىنشا, ماقتا بەكماعانبەتقىزى قىزى اقمانەت ەكەۋى ءجۇن ءيىرىپ, مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ش ۇلىق, قولعاپ توقىپ, ۇجىمشار باسقارماسىنا تاپسىرىپ وتىرعان. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ۇجىمشاردا جۇمىس ىستەگەن اعايىن-تۋىستارىنىڭ بالالارىن باعىپ, كەشكە جۇمىستان ورالعان انالارىنا تابىستايدى ەكەن.
«جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» دەگەن جەلەۋمەن 10 جىلعا سوتتالىپ, ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان تاجماعامبەت ماستەكوۆتىڭ نەمەرەلەرى اتاسىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن تاپقىسى كەلەدى. بىراق ەش دەرەگى تابىلماي تۇر. ەندى تابىلا ما, جوق پا, ازىرگە بەلگىسىز.
اتىراۋ وبلىسى