ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا «الجير» مەموريالدى مۋزەي كەشەنى كەزەكتى قۇندى جادىگەرلەرمەن تولىقتى. الاشتىڭ بەلگىلى قالامگەر قايراتكەرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ شوبەرەسى قايىربەك كەمەڭگەر ۇلكەن اجەسى گۇلسىم جاميقىزىنىڭ تۇتىنعان جەكە زاتتارىن مۋزەيگە تابىستادى. وسى ساتكە ارنايى بارىپ كۋاگەر بولعان ءبىز قۋعىن-سۇرگىن كورگەن ەرلى-زايىپتىنىڭ ومىرىنەن ءبىراز سىرعا قانىقتىق.
الاش ارىستارىنىڭ ومىرىنە زەر سالساق, قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ كۇن بولۋدى ماقسات تۇتقان ۇلت زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى بىرنەشە سالانىڭ تىزگىنىن قاتار ۇستاعان بەساسپاپ مامان بولعانىن كورەمىز. قوشكە, تولىق اتى قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلى دا لينگۆيستيكا, دراماتۋرگيا, اگرونوميا, حيميا, تاريح, ت.ب. سالالاردا كوپتەگەن ەڭبەك جازعان مايتالماننىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ جازۋشىلىعى مەن جۋرناليستىك قىزمەتىنىڭ ءوزى – ءبىر توبە. الدىمەن «بالاپان» جۋرنالىن, كەيىن «جاس ازامات» گازەتىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. رەداكتور قىزمەتىن دە اتقاردى. بۇل الاش قوزعالىسى جاستارىنىڭ ءۇنى دەرلىك ۇلت باسىلىمى ەدى. ونىڭ بەتىندە ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, احمەت جانتالين, مۇحتار اۋەزوۆ, بەكمۇحامەد سەركەباەۆ سىندى قالام يەلەرىنىڭ ماقالالارى جاريالانىپ تۇردى. سونداي-اق ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن» اتتى ايگىلى ولەڭى گازەتتىڭ ءۇشىنشى نومىرىندە تۇڭعىش رەت جارىق كوردى.
بار-جوعى 41 جىل عانا ءومىر سۇرگەن قوشكە كەمەڭگەر ۇلىن ۇلت قايراتكەرى رەتىندە تاريحتا قالدىرعان زور ەڭبەگىنىڭ ءبارى – ونىڭ 34 جاسقا دەيىن جاساعان ىستەرى. ال كەيىنگى 7 جىل ءومىرى قۋعىن-سۇرگىندە ءوتتى. 1930 جىلى «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ارەكەت ەتتى» دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ, الدىمەن ەكى جىل الماتى اباقتىسىندا, كەيىن ىشكى رەسەيدىڭ ۆالۋيكي جەرىندە ايداۋدا وتكىزدى. جازا مەرزىمىن تولىق وتەپ, تۋعان جەرى – قازىرگى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنا قايتا ورالعان سوڭ, 1937 جىلدىڭ اياعىندا ەكىنشى مارتە تۇتقىندالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم سول جىلى 21 قاراشادا ورىندالعان.
ۇلت قايراتكەرىنىڭ شوبەرەسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قايىربەك كەمەڭگەردىڭ ايتۋىنشا, اتاسى سوڭعى رەت تۇتقىندالعان كەزدە گۇلسىم جاميقىزى 33 جاستا عانا بولعان ەكەن. كامەلەتكە تولماعان ءۇش بالاسىن ەرتىپ, اتاقونىسى قارجاس اۋىلىنا بارعاندا جەرلەستەرى بۇل جولى قۇشاق جايىپ قارسى الماپتى.
«اعايىندارى دا قوشكە اتامىزعا تاعىلعان «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپتان قورقىپ, ۇيلەرىنە كىرگىزبەي قويادى. ءيا, ول ۋاقىتتا «كەمەڭگەروۆ» دەگەن فاميلياسى بار ادامدارمەن ارالاسۋ اسا قاۋىپتى ەدى. وسىنداي قيىن كەزدە دالادا قالعان وتباسىنا جاناشىرلىق تانىتقان ءبىر ادام بولدى. ول اتامىزدىڭ نەمەرە اعاسى الماعامبەت تاشماعامبەت ۇلى ەدى. اۋىلداستارى ونى الەڭ دەپ اتايتىن. ءوزى دە كامپەسكەلەۋ ناۋقانىندا «اۋقاتتى بايسىڭ» دەگەن جالامەن 1929–1932 جىلدارى سىبىرگە ايدالىپ كەلگەن كىسى بولاتىن. سونىسىنا قاراماي: «مەنىڭ باسىم قوشكەنىكىنەن ارداقتى ەمەس», دەپ باۋىرىنىڭ دالادا قالعان وتباسىن ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىنە كىرگىزىپ الادى», دەيدى ول.
سول كۇننەن باستاپ گ.جاميقىزى ءۇش بالاسىمەن الەڭنىڭ كوپبالالى وتباسىمەن بىرگە ءومىر كەشە باستايدى. دەگەنمەن «جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, 1942 جىلى بۇل وتباسىنىڭ باسىنا تاعى دا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن ەدى. اۋىلدا سابان استىنا جاسىرىلعان جارتى قاپشىق بيداي تابىلادى. الگى قاپشىقتا «ت. ا.» دەگەن جازۋ بار ەكەن. ياعني بۇل الماعامبەتكە تيەسىلى قاپ ەدى. بىراق بۇعان دەيىن ءبىر رەت ايداۋدا بولىپ كەلگەن الەڭ ەكىنشى رەت سوتتى بولسا, اتىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىندايدى. سودان اۋىلدىڭ كلۋبىندا ۇيىمداستىرىلعان اشىق سوتتا گۇلسىم جاميقىزى كىنانى ءوز موينىنا الىپ, بەس جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن ارقالاپ, سىبىردەگى لاگەرگە ايدالىپ كەتە بارعان.
«مەن 90-جىلدارى سول سوتقا قاتىسقان تۇرار جۇمانبايقىزى ەسىمدى ناعاشى اپامىزبەن كەزدەستىم. قوشكە اتامىزدىڭ ۇلى نارمانبەت ونىڭ قىزى قاپيزاعا ۇيلەنگەن. سوتتىڭ قالاي وتكەنىن تۇرار اپامىز بىزگە بايانداپ بەرگەن ەدى. اۋىلدىڭ قولى ۇزىن اتقامىنەرلەرى گۇلسىم اجەمە: «ماعان تۇرمىسقا شىقساڭ, ءىستى سوتقا جىبەرمەيمىن», دەپ ۇسىنىس تا تاستاپتى. تاعىلعان جالانى مويىنداسا دا, مويىنداماسا دا كىنالى بولىپ قالاتىنىن سەزگەن «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» بولىپ جۇرگەن قايراتتى انا العان رايىنان قايتپاي, بيدايدى ءوزى ۇرلاعانىن ايتادى. جارتى قاپ بيداي ءۇشىن بەس جىلعا سوتتالىپ, زالدان شىعىپ بارا جاتقاندا قاتتى داۋىستاپ جىلاعان ەكەن. سول كەزدە جينالعان جۇرتتىڭ ءبارى شىداپ تۇرا الماي وعان قوسىلىپ جىلايدى. ايەلدەردىڭ ءبىرى سارى مايى مەن قۇرتىن, ەكىنشىسى كيىمىن بەرىپ, اماندىقپەن كورىسۋگە جازسىن دەپ قوشتاسقان دەسەدى. ال اجەمە جاستارى ەسەيىپ قالسا دا, بالالارىنان تىرىدەي ايىرىلۋ بارىنەن اۋىر تيگەن. بۇل 1942 جىلدىڭ ىزعارلى 9 جەلتوقسانى ەدى», دەيدى قايىربەك كەمەڭگەر.
گۇلسىم جاميقىزى گۋلاگ جۇيەسىنە قاراستى لاگەرلەردىڭ ءبىرى – سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى «ۆولچانسترويدا» جازاسىن وتەگەن. ءسىبىر ورمانى اراسىندا اعاش كەسىپ, كۇنى-ءتۇنى ەڭبەك ەتەدى. ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ونىڭ ۇلكەن قىزى زايرا قوشكەقىزىنىڭ اناسى تۇتقىندالعان كۇنى ءوز قولىمەن جازعان «اناعا ارناۋ» اتتى ولەڭى ساقتالعان. اكەسىنەن بەس جىلدان بەرى حابار-وشارسىز قالىپ, ونىڭ ۇستىنە اناسىنان ايىرىلىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان قىز ىشىندەگى ساعىنىشى مەن قايعىسىن اق قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن:
«ق ۇلىپتاۋلى قاماۋدا,
جاتىرسىڭ با جابىعىپ.
قايعىمەنەن وتكەن سوڭ,
ومىرىڭە قامىعىپ.
كەلەشەك, شىركىن, بەلگىسىز.
بۇلدىرايسىڭ ساعىمداي.
اق كوڭىلىڭ ەش كىرسىز,
بولدى ما ۋلى جالىنداي؟
كەڭ جايلاۋدا ىشكەن سۋ,
قازى, قارتا ول بولار.
تاس قاماۋدا وتكەن كۇن,
قارا تۇنگە تەڭ بولار».
«زايرا اپامىزدىڭ ولەڭدەرىن جازىپ وتىرعان ەسكى داپتەرى قازىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا. اناسى تۇتقىندالعاننان كەيىن تۋرا ءبىر جىل وتكەندە, 1943 جىلدىڭ 9 جەلتوقسان كۇنى ء«بىر جىل بولدى» دەگەن تاقىرىپپەن ەكىنشى ولەڭ جازىپتى. 1944 جىلى 9 جەلتوقساندا «ەكى جىل بولدى» دەپ اناسىنا ارناعان ولەڭىن تاعى جازادى. وقىپ وتىرساڭ, جاس قىزدىڭ اناسى مەن اكەسىنە دەگەن ساعىنىشى, قاسىرەتتى جىلداردىڭ كورىنىسى كوز الدىڭا كەلەدى», دەيدى قايىربەك كەمەڭگەر.
بىردە بالالارى سىبىردەگى ەڭبەك لاگەرىندە جۇرگەن انالارىنا اۋىلدىڭ قۇرت-مايىن سالىپ, سالەمدەمە جىبەرەدى. سىرتىندا بالالارىنىڭ اتى جازىلعان سالەمدەمەنى قولىنا العان گۇلسىم انا ونى اشقانشا قاتتى تولقيدى. بىراق اشادى دا ابدىراپ وتىرىپ قالادى. ءىشى تولعان تۇككە تۇرعىسىز قۇم مەن سابان ەكەنىن كورگەندە سالەمدەمەنىڭ جول-جونەكەي تونالعانىن ءتۇسىنىپ, وتىرعان جەرىندە ەڭىرەپ جىلايدى.
«اجەمىز وتە قايراتتى كىسى بولاتىن. ءبىز ونىڭ سول لاگەردەن قالاي ءتىرى قايتقانىنا تاڭعالامىز. بىراق ول بارلىق قيىندىقتى كوتەرە ءبىلدى. ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا ايتىلاتىن مىناداي اڭگىمە بار. قوشكە اتامىز 1937 جىلى ۇستالىپ, تۇرمەدە جاتقاندا اجەمىزگە: «سەن ءالى جاسسىڭ. ەگەر مەن ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, ءوزىڭنىڭ تەڭىڭدى تاپ. بالالار ءوز كۇندەرىن كورەدى. مەن سەنى قيدىم. بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن ۇستايمىن دەسەڭ, قارسى ەمەسپىن, ريزاشىلىعىمدى بەردىم», دەگەن ەكەن. بىراق اجەمىز قانشا قۋعىن-سۇرگىن كورسە دە, سىبىردە ايداۋدا بولسا دا, قوشكە اتامىزعا دەگەن ادالدىعىن ءومىر بويىنا ساقتاپ ءوتتى. ودان كەيىن ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىققان جوق. 1946 جىلى لاگەردەن قايتىپ كەلگەن سوڭ, بالالارىمەن قايتا قاۋىشىپ, ءوسىرىپ-جەتىلدىرىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى. اجەمىز 1988 جىلى 84 جاسىندا ومىردەن وزدى», دەيدى ق.كەمەڭگەر.
گۇلسىم جاميقىزىنىڭ كۇيەۋىنە دەگەن ادالدىعى مەن ماحابباتىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىسىن مىنا جايتتان كورەمىز. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى 1958 جىلى اقتالعاننان كەيىن ول الماتىعا بارىپ, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ءا.مارعۇلان, ف.كارىپجانوۆ, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن جولىعىپ, 1965 جىلى جولداسىنىڭ كوركەم شىعارمالارى توپتاستىرىلعان «التىن ساقينا» اتتى شاعىن كىتاپشاسىن جارىققا شىعارادى. الايدا كىتاپشا شىعا سالىسىمەن تاركىلەنىپ, ساتىلىمنان الىنعان. ونىڭ سەبەبى – قوشكە كەمەڭگەر ۇلى ازاماتتىق تۇرعىدان اقتالعانىمەن, الاش قوزعالىسىنا قاتىستى بولعان سوڭ, مۇراسى شىعارماشىلىق تۇرعىدان ءالى اقتالماعان ەدى.
«گۇلسىم اجەمىز 1988 جىلى ومىردەن وزدى. سول جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءرازيا رۇستەمبەكوۆانىڭ «قالامگەر كەمەڭگەروۆ» دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. ماقالا گازەتتە باسىلماي التى اي جاتتى. ونىڭ اۆتورى گۇلسىم اجەمىزدىڭ سىرقات ەكەنىن ايتتى. كوزى تىرىسىندە ول كىسى ماقالانىڭ شىققانىن, جۇبايىنىڭ تولىق اقتالعانىن كورىپ كەتسىن دەپ ءوتىنىش قىلدى. الايدا تاعدىر وعان جازبادى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى مۇراسىن زەرتتەۋگە جول اشقان بۇل ماقالا قولىمىزعا تيگەندە ءبىز اۋىلدا گۇلسىم اجەمىزدىڭ قىرقىن بەرىپ جاتتىق. وسىلايشا اجەمىز جولداسىنىڭ تولىق اقتالعانىن كورە الماي كەتتى», دەيدى شوبەرەسى.
ايتا كەتسەك, بيىل قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولادى. وسىعان وراي ءساۋىر ايىندا «الجير» مۋزەيىندە رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. 26 مامىردا سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ارحيۆىندە دوڭگەلەك ۇستەل, قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇقار جىراۋ اۋدانىنداعى سوفيەۆكا اۋىلىندا قايراتكەردىڭ ۇرپاقتارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. استانا قالاسىنداعى ق.كەمەڭگەر ۇلى اتىنداعى №49 مەكتەپ-گيمنازيا دا مەرەيتويدان تىس قالعان جوق.
«مەن 30-40 جىلداردا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق زيالىلارىنىڭ وزدەرى عانا ەمەس, ولاردىڭ اياۋلى جارلارىنىڭ دا تاعدىرى كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەمىن. ولار جۇبايلارىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىققا دا, تالاي تاعدىردى تالكەك قىلعان تاۋقىمەتكە دە شىداپ, تەمىردەي توزىمدىلىك تانىتىپ, شاڭىراقتارىن ساقتاپ قالدى. قازىر, وكىنىشكە قاراي, كىشىگىرىم كيكىلجىڭگە بولا ۇرىس-كەرىس شىعارىپ, اجىراسىپ, وتباسىن ويران قىلىپ جاتاتىندار از ەمەس. وسىندايدا ازالى جىلداردا ادالدىعى مەن ادامگەرشىلىگىنەن اينىماعان انالارىمىزدىڭ قايسارلىعى مەن ار-وجدانىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتكىڭ كەلەدى. ولار ءالى دە كوبىرەك ناسيحاتتالۋى كەرەك. جاستارىمىزعا سول انالاردىڭ باستان كەشكەن تاعدىرىن ەمەس, ومىرلىك تاعىلىمىن بەرسىن», دەيدى قايىربەك كەمەڭگەر.
«الجير» مەموريالدى مۋزەي كەشەنىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا اشىلعان كورمەدەن گۇلسىم جاميقىزىنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان جەكە زاتتارىن ارنايى بارىپ كورىپ قايتتىق. جامالىن جىلداردىڭ ءاجىمى باسقان ىدىستارى, قارا ءشالىسى, قول سومكەسى, دورباشاسى مەن ايناسى تەرەڭ تاريحتى بويىنا بۇككەنى بايقالادى. ءتۇرتىپ قالساڭ, ءتىل ءبىتىپ سايراي جونەلەردەي. ازاپتى جىلداردىڭ اۋىرپاشىلىعىن تارتسا دا, ارداقتى ازاماتىنا, وتباسىنا دەگەن ادالدىعى مەن ار-ابىرويىن ساقتاعان قازاق قىزىنىڭ جارالى تاعدىرى كوز الدىمىزدان كينولەنتاداي بولىپ كولبەڭدەپ ءوتىپ جاتتى...