«...ارتىڭنان جاۋ, الدىڭنان سۋ شىققاندا, ەر جىگىتتىڭ سىنالماعى وسىندايدا» دەپ اتاقتى تاتىقارا جىراۋ جىرعا قوسقانداي, ەل باسىنا قيىن كۇن تۋعان كەزدە ەر-ازاماتتىڭ ەرلىگى مەن ادامگەرشىلىگى سىنعا تۇسەدى. سونداي تار جول, تايعاق كەشۋ كەزەڭدە ءوزىنىڭ باسىنا ءولىم قۇرىعى ىلىنەتىندىگىن انىق بىلە تۇرا ارىنا داق تۇسىرمەگەن ازاماتتىڭ ءبىرى – سەرىكقالي جاقىپوۆ. «ساكەن سەيفۋلليندى جاۋ دەيتىن بولساق, سوندا ءبىزدىڭ دوسىمىز كىم بولعانى؟» دەپ, اقيىق اقىندى ۇستاۋدان باس تارتقانى ءۇشىن ونىڭ ءوزى دە تۇرمەدە شەيىت كەتكەن ەدى.
ول كىسى تۋرالى العاش ۇقك ارداگەرى, گەنەرال ميحايل داۋەنوۆتەن ەستىپ-بىلگەن ەدىم. «قوستاناي» تەلەارناسىندا وتكەن سۇحبات بارىسىندا ماكەڭ اعاي: «ستاليندىك ساياسي زوبالاڭ جىلدارىندا قۇربان بولعانداردىڭ ءبىرى سەرىكقالي جاقىپوۆ دەگەن ازامات. ول ساكەن سەيفۋلليندى ۇستاۋ تۋرالى «وردەرگە» قول قويۋدان باس تارتقان. سول ءۇشىن ءوزى دە نكۆد تۇرمەسىنە قامالىپ, تار قاپاستا شەيىت بولدى» دەگەن بولاتىن. كەيىن ماعان ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن وسى اسىل ازامات تۋرالى ءبىراز تاريحي دەرەكتى كەزدەستىرۋدىڭ دە ءساتى ءتۇستى.
مۇراعاتتاردا ساقتالعان ءتۇرلى دەرەكتەن سەرىكقالي جاقىپوۆتىڭ «1892 جىلى رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى اۋماعىنداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ بىرىندە دۇنيەگە كەلگەنى» بەلگىلى بولىپ وتىر. ول ءوز قولىمەن تولتىرىلعان عۇمىرنامالىق قۇجاتىندا «الدىمەن اۋىل مولداسىنان مۇسىلمانشا حات تانىعانىن» جازعان. وسى قۇجاتتا «ورىسشا مەكتەپتە وقىعانىن» جازىپتى. بىراق قانداي ءبىلىم وشاعىندا ورىسشا ساۋاتىن اشقانىن ناقتىلاماعان.
سەرىكقالي جاقىپوۆ مۇنان سوڭ جوعارى باستاۋىش ۋچيليششەدە دە وقىپتى. كەيىن مۇعالىمدەر دايارلايتىن ارنايى پەداگوگيكالىق كۋرستى ءبىتىرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن. جاستايىنان شىعارماشىلىققا بەيىم بولىپ وسكەن ول «قازاق تىلىندەگى گازەتتەردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىپ, تانىسقانىن» جازادى. سونىمەن قاتار ونىڭ ءوزى دە قولىنا قالام الىپ, ادەبيەت الەمىنە قادام جاساپتى. بۇعان سەرىكقالي جاقىپوۆتىڭ 1914 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنا لەرمونتوۆتىڭ ء«ۇش پالما» اتتى داستانىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ باستىرعانى ناقتى دالەل بولادى. ونىڭ ورىس ادەبيەتىمەن جاقسى تانىس بولۋىمەن قاتار, ءوزىنىڭ بويىندا دا شىعارماشىلىق قاسيەتتىڭ ۇشقىنى بولعانىن ايقىن اڭعارامىز. جاستايىنان مۇسىلمانشا, ورىسشا وقىپ, جان-جاقتى ءبىلىم العان سەرىكقالي وتارشىل جۇيەنىڭ وزبىر ساياساتىنا قارسى شىعىپ, وعان نارازىلىعىن ءجيى تانىتقان كورىنەدى. جازبالارىنان سول كەزەڭدە سامودەرجاۆيەگە قارسى ء«تۇرلى ساياسي پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىمەن جاقسى تانىس بولعانىن» بايقاۋ قيىن ەمەس. تۋعان ەلىنىڭ ازاتتىعىن اڭساعان ونىڭ باتىس قازاقستانداعى قازاقتىڭ كوپتەگەن زيالى ازاماتىمەن ەتەنە جاقىن قارىم-قاتىناس جاساعانى دا اڭعارىلادى.
اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن رەسەيدەگى ءتۇرلى ساياسي وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن سەرىكقالي جاقىپوۆ ساراتوۆ گۋبەرنياسىنداعى ەسەر (سوتسياليست-رەۆوليۋتسيونەر) پارتياسى مۇشەلەرىمەن دە بايلانىس جاساپتى. سولاردىڭ ىقپالىمەن 1918 جىلدان باستاپ وسى پارتيانىڭ مۇشەلىگىنە وتكەن. ول: «مەنىڭ بۇل قادامىما وسى پارتيانىڭ بۇراتانا حالىقتارعا, ونىڭ ىشىندە مەنىڭ تۋعان ەلىمە دە ساياسي-ەكونوميكالىق جەڭىلدىكتەر جاساماق بولعاندىعى باستى اسەرىن تيگىزدى», دەپ جازعان ەكەن.
ال اق پەن قىزىل ايقاسقان وسى قيىن كەزەڭدە اۋىلدا ءتورت ت ۇلىگىن تىرشىلىگىنە تىرەك ەتكەن قازاق اۋىلدارىنىڭ «بالعا مەن ءتوستىڭ اراسىنا تۇسكەن شەگەدەي» ەكى جاقتان دا قاتار قىسپاقتا قالعانى بەلگىلى. س.جاقىپوۆ وسى الاساپىراندا بوكەي گۋبەرنياسىنداعى قازاق اۋىلدارىن انتالاعان جاۋدان قورعاعان قارۋلى جاساقتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپتى. ول سول جىلدارى ورال قالاسىن قورشاعان گەنەرال تولستوۆ باسقارعان كازاكتارعا قارسى ايقاستاردا ەرلىكپەن سوعىسقان ەكەن. وسى شايقاستاردا س.جاقىپوۆتىڭ كورسەتكەن ەرەن ەرلىگىن كەيىن قارۋلاس دوستارى ءوز ەستەلىكتەرىندە ءسوز ەتەدى.
«بىلەكتى ءبىردى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعار» دەگەن حالىق دانالىعىن كوكەيىنە تۇيگەن س.جاقىپوۆ 1919 جىلى ماسكەۋگە وقۋعا بارادى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقي ءجۇرىپ, رسفسر ۇلتتار ءىسى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ قاراماعىنداعى ءتۇرلى قوعامدىق جۇمىستى اتقارۋعا دا بەلسەنە اتسالىسىپتى.
سەرىكقالي 1921 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەسىنە الەك سالعان اتامان سەروۆتىڭ باندالارىن تالقانداۋعا دا قاتىسادى. وزىنە تاپسىرىلعان ءىستى اتقارۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن جاس جىگىت 1923 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەسىندەگى جەرگىلىكتى باسشىلىق جۇمىسىنا ارالاسادى. سول جىلدارى گۋرەۆ ۋەزدىك پارتيا كوميتەتىن دە باسقارىپتى. الايدا, جاستايىنان جانىنا جاقىن شىعارماشىلىق جۇمىستان قول ءۇزىپ كورمەگەن ول سول جىلدارى گۋرەۆ ۋەزىندە شىعىپ تۇرعان «ترۋدوۆايا پراۆدا» مەن «ەرىك» گازەتتەرىندە قوسىمشا رەداكتور دا بولىپ ىستەپتى. قالامى توسەلگەن تاجىريبەلى كوسەمسوزشى بۇل باسىلىمداردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا بەلسەنە اتسالىسقان ەكەن. ونىڭ وسى سالادا اتقارعان جۇمىسىن بيلىك تە جوعارى باعالاعان. رەسپۋبليكا باسشىلارىنا ورال گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جەرگىلىكتى ءباسپاسوزدىڭ دامۋى تۋرالى 1924 جىلى قازاندا جولداعان ەسەبىندە: «گۋرەۆتەگى «جۇمىسكەر ءتىلى» گازەتى قازىر اپتاسىنا ءبىر رەت 600 دانامەن جارىق كورۋدە. ونىڭ رەداكتورى س.جاقىپوۆ», دەپ جازىلعان بولاتىن...
كوپ ۇزاماي قازاق ولكەلىك پارتيا ۇيىمىنىڭ بۇيرىعىمەن ول مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنا قىزمەت اۋىستىرادى. 1937 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاق كسر نكۆد باسشىلىعى «ساكەن سەيفۋلليندى تۇتقىنداۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدايدى. وسى بۇيرىققا سايكەس سەرىكقاليعا «س.سەيفۋلليندى تۇتقىنداۋعا بەرىلەتىن رۇقسات قاعازعا (وردەرگە) قول قويۋ» تاپسىرىلادى. «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن اتادان بالاعا ميراس ءداستۇردى بەرىك ۇستانعان س.جاقىپوۆ نكۆد باسشىسىنىڭ بۇل بۇيرىعىن «ادىلەتسىز» دەپ ساناپ, ول قۇجاتتى جىرتىپ تاستاپتى. «باسشىلىقتىڭ حالىق جاۋى س.سەيفۋلليندى ۇستاۋ تۋرالى بۇيرىعىن ورىنداۋدان باس تارتقانى ءۇشىن» س.جاقىپوۆتىڭ ءوزى دە 1937 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگى كۇنى ساكەن سەيفۋللينمەن بىرگە تۇتقىنعا الىنعان. ساكەندى تۇتقىنداۋعا سانالى تۇردە قارسى شىققان سەرىكقالي جاقىپوۆتىڭ ءوزى دە 1938 جىلعى 9 اقپاندا الماتىدا, نكۆد تۇرمەسىندە اتىلعان. ال ونىڭ قىلمىستىق ىسىندە: «ايىپتالۋشى سەرىكقالي جاقىپوۆ تۇرمەدە «جۇرەك تالماسىنان» قازا بولدى», دەپ جازىلىپتى... وسىلايشا, ارىن اجالدان ارتىق ساناپ, حالقىنىڭ اتاقتى ازاماتىن قاماۋعا الۋدان باس تارتقان ازاماتتىڭ ءوزى دە ستاليندىك ساياسي زوبالاڭنىڭ جازىقسىز قۇربانىنا اينالعان ەدى.
قابىلاحات سەيداحمەت,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى