سۋبسيديالاۋ: اشىق جانە ءادىل جۇيە قاجەت

تالداۋ – تۇيىندى شەشۋ ءتاسىلى

«اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس». بۇل – مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوز جولدا­ۋىندا ايتقان ءسوزى. باعدارلامالىق قۇجاتتا پرەزيدەنت بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى پروبلەمالارعا جەكە-جەكە توقتالعان ەدى. الايدا بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە بار. ول – وسى سالاعا بولىنەتىن سۋبسيديا مەن باسقا دا مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ كەزىندە جاسالاتىن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس.

وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە ەلى­مىزدەگى اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دەگى سۋبسيديالاۋ ىسىنە اۋقىمدى تال­داۋ جۇرگىزۋدى تاپسىر­عان بولا­تىن. جاقىندا انتي­كور وسى با­عىتتاعى جۇمىس­تاردى ناقتى قولعا العانىن مالىم­دەدى. اگەنتتىك توراعاسى مارات احمەت­جانوۆ اۋىل شارۋا­شىلى­عى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى ايداربەك ساپا­روۆ جانە قوعام بەلسەندىلەرى قا­تىسقان كەڭەي­تىلگەن اپپارات جيىنىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ون­دىرۋشىلەرىن سۋبسيديالاۋ سالاسىنا قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرىنىڭ ءجيى تىركەلەتىنىن اشىق ايتتى.

«سۋبسيديا بەرۋدە مەملەكەتتىڭ وزىن­دىك ۇستانعان ساياساتى, كەشەندى تۇ­جىرىمداماسى بار. اۋىل شارۋاشى­لىعىن قولداۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات ءبولىنىپ, قا­­جەتتى جەڭىلدىكتەر جاسالىپ وتىر. وسى­­نىڭ بارلىعىن ۇيلەستىرەتىن ءتيىستى مينيستر­لىكتەر, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى سۋب­سيديالاۋ ءىسىن قانشالىقتى ايقىن ءارى اشىق جۇرگىزىپ كەلەدى؟ مەملەكەت بەر­گەن قارجىنى كىمدەر, قالاي يگەرىپ جا­تىر؟ سۋبسيديا مەن جەڭىلدىكتەر قارا­پايىم شارۋالار ءۇشىن قولجەتىمدى مە؟ وسى تەكتەس سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا قاتىستى ءوتىنىش-ارىزدار كوپتەپ تۇسۋدە. وكىنىشكە قاراي, بۇل سالادا قاراجاتتى جىمقىرۋ فاكتىلەرى ءجيى تىر­كەلەدى. سۋبسيديالاۋدا كەمشىلىك كوپ. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – سۋبسيديالاۋ بارىسىندا جۇيەلى تۇردە جاسالاتىن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ, وسى قىلمىستارعا قارسى تۇرۋ», دەگەن مارات احمەتجانوۆ كەيىنگى بەس جىل­دا سۋبسيديالاۋعا 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەنىن دە ەسكە سالدى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ جارتىسىنان كوبى, ياعني 54 پايىزى سۋبسيديانى جىمقىرۋعا قاتىستى ەكەن. ول بۇل باعىتتا ناقتى قانداي ءىس-شارالاردىڭ ىسكە قوسىلعانىن دا حابارلادى.

الداعى ۋاقىتتا انتيكور اۋىل شارۋا­شىلىعىن سۋبسيديالاۋعا بايلانىس­تى جۇيەلى تۇردە جاسالاتىن سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى تالداۋ جۇمىستارىن باس­تاماق. «مۇنداعى باستى ماقسات – سۋب­سيديا­لاردى الۋ ءۇشىن وتىنىمدەردى تاپسىرۋ ساتىنەن باستاپ, ونى بەرۋدىڭ اشىق ءارى ءادىل جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ, سىبايلاس جەمقورلىق پەن بيۋروكراتيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ, بيزنەس جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەل­تىرەتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ بولىپ تابىلادى», دەدى اگەنتتىك باسشىسى. ول ءۇشىن كۇزگە دەيىن بارلىق نورماتيۆتىك قۇ­جاتتار, وڭىرلەردە سۋبسيديالار بەرۋ­دىڭ تاجىريبەسى, قىلمىستىق ىستەر مەن سوت شەشىمدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى وندى­رۋشىلەرىنىڭ شاعىمدارى مەن وتىنىشتەرى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, تالداناتىن بولا­دى. سونداي-اق وسى باعىتتا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆا­تسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيستر­لىكتەرى جانە باسقا قۇزىرلى ورگان وكىل­دەرى ەنگەن ارنايى توپ وڭىرلەردەگى, اۋىل-ايماقتارداعى جاعدايدى زەردەلەۋ ءۇشىن تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر دە ۇيىم­داستىرماق. انتيكور وسى ماسەلەگە قاتىس­تى ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جي­ناق­تاۋ ءۇشىن ارنايى taldau@antikor.gov.kz ەلەكتروندى پوشتاسىن اشىپ, +7 778 668 99 20 WhatsApp ءنومىرىن ىسكە قوسقان.

جۇمىس توبىنىڭ وكىلدەرىنە «اتامە­كەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ فيليالدارى مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭى­رىندەگى اگەنتتىك دەپارتامەنتتەرىنىڭ Antikor ورتالىقتارى ارقىلى جۇگىنۋ مۇم­كىندىگى دە جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ەندى كەز كەلگەن ازامات, ونىڭ ىشىندە شارۋالار, اۋىل فەرمەرلەرى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى بارلىق وزەكتى سۇراقتارى مەن قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ ناقتى فاكتىلەرى بويىنشا جو­عارىدا كورسەتىلگەن بايلانىس ارنالارى ارقىلى حابارلاسا الادى.

انتيكور قولعا العان بۇل اۋقىمدى تالداۋ ءىس-شارالارى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى قانشالىقتى شەشە الادى؟ جالپى, سۋبسيديا الۋدىڭ اشىق ءارى ءادىل جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى قانداي بولۋى كەرەك؟ سۋبسيديا مەن باسقا دا مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋدى بولۋدە كەتەتىن جۇيەلى قاتەلىكتەر قانداي؟ بۇل سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىق قايتسە جويىلادى؟ اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋب­­سيديا الۋعا قاتىستى كەدەرگىلەر نەدەن تۋىندايدى؟ نەلىكتەن بۇل سالادا جەم­قورلىق فاكتىلەرى جيىلەپ كەتتى؟ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى وسى تەكتەس سۇراقتاردى ءبىز اۋىلداعى شا­رۋا قوجالىقتارى مەن وسى سالانىڭ ماسە­لەسىن جاقسى بىلەتىن ساراپشىلارعا قويعان ەدىك.

«سۋبسيديالاۋمەن مەملەكەتتىك ورگان اينالىسپاۋى كەرەك»

«مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزى­رەتىنەن سۋبسيديا بەرۋدى الىپ تاستاما­يىنشا, بۇل سالاداعى سىبايلاس جەم­قورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويامىز دەۋ – بوس ءسوز». بۇل – قازاقستان ۇلتتىق مال وسىرۋ­شىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆتىڭ پىكىرى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردەن بۇل مىن­دەتتى الىپ, تاۋەلسىز قوعامدىق سەكتورگا بەرۋ كەرەك دەگەن ويىن اشىق ءبىلدىردى. 

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋبسيديا­لاۋ سالاسىنا اۋقىمدى تالداۋ جۇر­گىزۋگە قاتىستى تاپسىرماسىن ءبارىمىز قول­دايمىز. بۇل – دۇرىس شەشىم. بىراق الدىمەن, بۇل ماسەلەنىڭ تۇپكى سەبەپ-سالدارىن ىزدەپ, ەڭ ءبىرىنشى سونىڭ كوزىن جويۋىمىز قاجەت», دەگەن ساراپشى «اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋداعى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى نەدەن باستالادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا «بۇل ماسەلە وسى قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قولىنا بەرگەننەن باستالادى», دەپ نىق سەنىممەن جاۋاپ قاتتى.

«قازىرگى تاڭدا دامىعان ەلدەردىڭ بار­لىعى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شە­شىپ تاستادى. جانە ونى شەشۋ جولى اناۋ ايتقانداي قيىن دا ەمەس. دۇنيە­جۇزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسي­ديا بەرۋدىڭ بارلىق تۇرىمەن ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدار, ياعني قاۋىمداس­تىقتار, بىرلەستىكتەر, قوعامدىق ۇيىم­دار اينالىسادى. مىسالى, ەلىمىزدە قوي, قۇس شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءوز قاۋىم­داستىقتارى بار. ولار قانداي زاڭعا نەندەي وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت, شارۋاشىلىقتى قا­لاي, قاي باعىتتا دامىتقان دۇرىس – وسى­نىڭ بارلىعىن جاقسى بىلەدى. سول سەبەپتى مەملەكەت سۋبسيديا بەرۋ­دى مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەردىڭ قۇزىرىنان مۇلدە الىپ تاس­تاۋ قاجەت. سول كەزدە عانا وسى سالاداعى سى­بايلاس جەمقورلىقتان ارىلامىز. ايت­پەسە, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرەتىن دە مەملەكەتتىك قىزمەتشى, وسى سالاداعى جەمقورلىققا قارسى كۇرەسەتىن دە مەملەكەتتىك قىزمەتشى, باقىلايتىن دا, ەسەبىن جۇرگىزەتىن دە مەملەكەتتىك قىزمەتشى», دەگەن قاۋىمداستىق توراعاسى بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن باياعىدا-اق شەشىپ العان دامىعان ەلدەردىڭ سۋبسيديا بە­رۋدى قوعامدىق سەكتورعا سەنىپ تاپسىرۋ ارقىلى «ەكى جەپ, بيگە شىققانىن» دا قىزى­عۋشىلىقپەن جەتكىزدى. «سوندىقتان دا بۇل ماسەلەنى بىرجاقتى ەتپەي, اۋىلدا جەر وڭدەپ, مال باعىپ, ەگىن ورىپ جۇرگەن شارۋا­لاردىڭ ەسىل ەڭبەگى وسىلايشا جەلگە ۇشا بەرەدى», دەيدى ول.

«سۋبسيديالاۋعا جىلىنا 300 ملرد-تان استام, ءۇش جىلدا 1 ترلن تەڭگە قارجى ءبولىندى دەپ اۋىز تولتىرىپ كوپ ايتامىز. بيىك مىنبەرلەر مەن ۇلكەن جيىنداردا بۇل قارجى شارۋالاردىڭ توبەسىنەن قۇيىلىپ جاتقانداي قىلىپ ايتىلادى. ال شىنداپ كەلگەندە, بۇل قارجى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا. ءبىر عانا ماسەلەنى ايتايىن. ەلىمىزدە قوي شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن 4-5 قانا سۋبسيديا بار. ال تۇركيادا بۇل سالاعا 15 ءتۇرلى سۋبسيديا بەرىلەدى. كورشى رەسەيدە 20 شاقتى سۋبسيديا ءتۇرى قاراستىرىلعان. بۇل ەلدە مال شارۋاشىلىعىنا جالپى 54 ءتۇرلى سۋبسيديا بەرۋ مەملەكەت تاراپىنان وڭ شەشىمىن تاپقان. بۇل فەدەرالدىق سۋبسيديالار عانا, وعان قوسىمشا جەرگىلىكتى جەڭىلدىكتەر تاعى بار. وزگە ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاسالىپ جاتقان وسىن­داي يگى باستامالاردى ساراپتاپ قاراساق, ءبىزدىڭ ەلدە بولىنەتىن سۋبسيديالاردى ءۇش وراپ الادى ەكەن. سول سەبەپتى دە بىزدەگى سۋبسيديا كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەت», دەگەن ا.سادىرباەۆ شالعاي جات­قان كەي اۋىلدارعا بۇل كومەكتىڭ مۇلدە جەتپەيتىنىن دە مالىمدەدى.

ساراپشى سۋبسيديالاۋ كەزىندە جەم­قورلىقتىڭ ءجيى دە جۇيەلى تۇردە جاسالا­تىنىن اشىنا ايتتى. ول سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىنىڭ بارىنە بىردەي قولجەتىمدى ەمەس ەكەنىن دە مالىمدەدى. «بىزدە سۋبسيديانى الۋدىڭ ءتارتىپ-تالابىن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي الا المايتىنداي ەتىپ جاساعان. تەك اگرو­وليگارحتاردىڭ قولى جەتەتىندەي ەتىپ جاسالعان دۇنيەلەر بار. ال وسى قۇجات­تاردى جاساپ, باي-ماناپتاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ جۇرگەندەر كىمدەر؟ قولدارى تازا ەمەس, جەمقورلىققا بەلشەسىنەن بات­قان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر. سول سەبەپتى دە مۇنداي مەملەكەتتىك كومەك قارا­پايىم جۇرتقا جەتە بەرمەيدى. بىزدە شارۋاشىلىقتىڭ تەك 10 پايىزى عانا سۋبسيديا الا الادى. وندا دا ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءىرى شارۋاشىلىقتار», دەگەن ول پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتقان كووپەراتسيانىڭ الەۋەتىن ارت­تىرۋعا قاتىستى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ار­قىلى دا اۋىلداعى قاراپايىم قازاق شا­رۋاسىنىڭ مەملەكەتتىك سۋبسيدياعا قولىن جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتتى.

سۋبسيديا زاڭنامالارى, ەرەجەلەرى مەن تالاپتارىنىڭ ءجيى وزگەرۋى – جۇيەلىك قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى. تالاپتار جىلىنا جوق دەگەندە ەكى رەت, ءتىپتى بەس رەتكە دەيىن وزگەر­گەن كەزدەر بولعان. مۇنى ماماندار دا جوققا شىعارمايدى. «قازىرگى سۋبسيديا­لار اگرووليگارحتاردىڭ سۋبسيدياسىنا اينالىپ كەتكەن», دەگەن ا.سادىرباەۆ كوپ جاعدايدا قاراپايىم شارۋانىڭ قۇقىعى قورعالا بەرمەيتىنىن دە ايتىپ قالدى. «مەملەكەتتەن ءبىر رەت جەڭىلدىك العان شارۋانى تەكسەرەتىندەر دە, جان-جاقتان جاعادان الاتىندار دا جەتىپ ارتىلادى. سول سەبەپتى كوپ شارۋا ءتىپتى سۋبسيديا الۋعا قورقادى. قانشا شارۋانىڭ اۋزى كۇيدى. كەي قاتەلىكتەرىن ادەيى جاساماسا دا, ونىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءبارىن شارۋادان كورە بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى جەمقورلىق قاراپايىم شارۋالاردان باس­تالمايدى. جەمقورلىق – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ورتاسىنان باستالاتىن ىندەت. قىلمىس زاڭداعى شيكىلىكتەن, شارۋالار قۇقىعىنىڭ قورعالماۋىنان, تالاپتاردىڭ وتە كوپتىگىنەن باستالادى. ال وسىنداي ماسەلەنىڭ بارلىعىنا قارا شارۋانى ارالاستىرا بەرۋ دۇرىس ەمەس», دەگەن سالا مامانى ءسوزىنىڭ سوڭىندا «سۋبسيديالاۋ قولجەتىمدى, ال ونىڭ تالاپتارى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. سوڭعى جازىلعان سۋبسيديا الۋ ەرەجەلەرىن وقىپ كورسەڭىز, ءتۇسىنۋ وتە قيىن. ءتىپتى وعان ءمۇيىزى قاراعايداي زاڭگەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيدى», دەپ تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ شەتىن شىعاردى.

«تسيفرلى ساۋاتسىزدىق تا جەمقورلىققا جول اشىپ تۇر»

الماتى وبلىسىنداعى «سانيازوۆ» جەكە شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سەرىك سانيازوۆ: «سۋبسيديالاۋدى تولىق­تاي اۆتوماتتاندىرۋ تاعى ماسەلە تۋىن­داتىپ وتىر», دەيدى. «مەملەكەت باس­شىسى اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدا قا­لاي دا جەمقورلىققا جول بەرمەۋدىڭ بارلىق امال-ءتاسىلىن قاراستىرىپ كەلەدى. بۇل سالانى بارىنشا اشىق جاساپ, تسيفر­لاندىرۋ قولعا الىندى. قازىرگى تاڭدا سۋبسيدياعا ءوتىنىم بەرۋ, ءتيىستى قۇجات­تاردى تىركەۋ سەكىلدى ماڭىزدى پرو­تسەستەردىڭ بارلىعى حقكو مەن ە-gov پور­تالى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. الايدا وسى تۇستا دا ەبىن تاۋىپ, ەكى اساپ جۇرگەن دەلدالدار جەتەدى. سەبەبى اۋىل-ايماقتارداعى شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ بارلىعى تسيفرلى ساۋاتتى ەمەس, بارلىعى كومپيۋتەردىڭ ءتىلىن, ينتەرنەتتىڭ قىر-سىرىن بىلە بەرمەيدى. كوپ شارۋا قو­جالىقتارى ە-gov پورتالى ارقىلى ءوتى­نىم بەرۋدىڭ قاراپايىم قاعيداسىن بىل­مەيدى. سونىڭ سالدارىنان اۋىل فەر­مەرلەرىنىڭ دەنى قۇجاتتارىن تاپسىرا الماي, سۋبسيديادان قاعىلىپ قالىپ جاتادى. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ وتكىزگەن كۇننىڭ وزىندە ء«بىر جەرىنەن قاتە جىبەرىپسىز», «قۇجاتتارىڭىز تولىق ەمەس», نە بولماسا ء«وتىنىم قابىلداۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى» دەپ, سان سىلتاۋ ايتىپ شىعارىپ سالادى. ال شارۋاعا جۇمىسىنىڭ جۇرگەنى كەرەك. بارماق باستىلىق تا وسىنداي جەر­دەن باستالادى», دەگەن قوجالىق يەسى وسىن­داي قاتەلىكتەر قايتالانا بەرمەس ءۇشىن اۋىل­داعى قاراپايىم شارۋالارعا ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.

«شاعىن كۋرستار اشىپ, وقىتسا دا ارتىقتىق ەتپەيدى. سول كەزدە عانا اۋىل فەر­مەرلەرى ەكى ورتادا پايدا تاۋىپ جۇر­گەن دەلدالدارعا جەم بولمايدى. سۋبسيديا بەرۋدىڭ اشىق ءارى ءادىل جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ءار اۋداننان اۋىل شارۋا­شىلىعىن جەتە بىلەتىن بىلىكتى مامان­دار­دان ارنايى كوميسسيا قۇرۋ كەرەك. كو­ميسسيا شارۋالاردىڭ وتىنىشتەرىن ءجىتى زەر­دەلەپ, كوزبەن كورىپ, راسىمەن مالدارى بار ما, بولسا قانشا مالى بار, سۋبسيديا تولەۋگە بولا ما, بولماي ما – مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, اق-قاراسىن اجىراتقاننان كەيىن عانا جەڭىلدىك الۋعا رۇقسات بەرۋلەرى كەرەك. مۇمكىن, سول كەزدە از دا بولسا ادىلەتتىلىك ورنايتىن بولار», دەيدى اۋىلداعى شا­رۋالاردىڭ شاراسىز كۇيىن بۇكپەسىز بايانداپ بەرگەن سەرىك سانسىزباي ۇلى.

مەملەكەتتىك سۋبسيديالار مەن باس­قا دا قولداۋدىڭ دەنى قاراپايىم شارۋا­لاردىڭ قولىنا تيە بەرمەيتىنىن شارۋا شىرىلداپ ايتىپ وتىر. «ماسەلەن, مەملەكەت مال شارۋاشىلىعىنا بولگەن ماردىمسىز سۋبسيديانى الدىمەن وبلىس جىبەرەدى. وبلىس ءار اۋدانعا, اۋدان اۋىلدارعا ءبو­لىپ, تاراتامىن دەگەنشە قاراپايىم شا­رۋانىڭ قولىنا تيىن-تەبەنى عانا تۇ­سەدى. ءتىپتى كوبىنە جەتپەي دە جاتادى. شىندىعىنا كەلگەندە, جەمقورلىق تا وسى مەملەكەت قارجىسىن بەرۋمەن اي­نالىساتىنداردىڭ اراسىندا باستالادى. جوعارى جاقتا وتىرعانداردىڭ تانىس-تامىرلارى, ەت جاقىندارى مەملەكەت بەرگەن قارجىدان ءوز ۇلەسىن الىپ بو­لام دەگەنشە, اۋىلداعى قاراپايىم حالىققا تۇك تە قالمايدى. وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ اتىنا تىركەپ قويعان شارۋا قوجالىقتارى بار. ءوزى ءاۋ باستا از بولىنگەن سۋبسيديا مەن جەڭىلدىكتەردى ءبىرىنشى بولىپ سولار الادى. سولاردان قالسا عانا وزگە شارۋالارعا ءبولىپ بەرەدى. ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ كەيدە تولەمەۋگە دە تىرىسادى. كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى ويدان شىعارىلعان مال سانىن كورسەتىپ, جەتپەي تۇرعان مالدارىن جەتكىزىپ, جالعان قۇجاتتار تولتىرىپ, اقشا الىپ جاتادى. اۋىلدىق جەرلەردەگى مال دارىگەرلەرىمەن, باسقا دا ماماندارمەن كەلىسىپ, زاڭسىز سۋبسيديا الاتىن فاكتىلەر دە جوق ەمەس. سۋبسيديالاۋ ءىسىن دەندەپ العان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن قاراپايىم قوجالىقتاردىڭ شارۋالارى شاتقاياقتاپ تۇر», دەيدى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشىپ بەرگەن اۋىل تۇرعىنى.

تالاي جىلدان بەرى مال ءوسىرىپ, ەگىنگە وراق سالىپ جۇرگەن اۋىل ازاماتى «اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديانى سانامالاپ بەرۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن ويىن ناقتى دالەلدەرمەن ايعاقتاپ بەردى «اق, ادال ەڭبەگىمەن مال باعىپ, ەگىنىن وراپ جۇرگەن شارۋالار جوق ەمەس, بار. جانە ولار اۋىلدا كوپ. ادال ەڭبەكتىڭ قايتارىمى دا بولادى. مەملەكەتتەن بولىنگەن قار­جىنى بيلىكتە تامىر-تانىسى بار ءىرى شارۋا­لار عانا الماۋى كەرەك. اۋىلداعى شاعىن قوجالىقتار دا بۇل يگىلىكتىڭ شارا­پا­تىن كورسە يگى. سوندا عانا ولاردا قىزى­عۋشىلىق پايدا بولادى, مال وسىرۋگە قۇل­شىنىسى ارتادى, ەگىن ەگەدى, جەرمەن اي­نالىسادى. اۋىلدىق جەردە وندىرىسپەن اينالىسىپ جۇرگەنىمەن, مۇلدە سۋبسيديا المايتىن شاعىن شارۋا قوجالىقتارى بار. مەملەكەت ناقتى قارجىلاي قولداۋ كورسەتسە, ولار دا شارۋالارىن ودان ءارى جۇرگىزۋگە ىنتالانىپ, جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرا تۇسەر ەدى», دەيدى ول.

«قازىر اۋىلدا شارۋامەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى – كارى-قۇرتاڭ, شال-شاۋقان. جاستاردىڭ بارلىعى قالاعا قاراي قاشادى. اۋىلدا قالعان ساناۋلى جاستىڭ ءوزىن ارەڭ ۇستاپ وتىرمىز. ەرتەڭ ۇل­كەندەردىڭ كوزى تايعاندا مالعا كىم يە بولىپ قالادى, جەرمەن كىم اينالىسادى؟ بۇل شارۋانىڭ ءبارى كىمگە كەرەك؟ شىنداپ كەلگەندە, سۋبسيديا بەرۋ, مەملەكەتتەن ناقتى قولداۋ كورۋ سول جاستارعا كەرەك. جالپى, مەملەكەت اۋىلعا نەسيە ءبولىپ, كومەك بەرۋدەن ايانباۋى كەرەك. كەيبىر شارۋا قو­جالىقتارى, ماسەلەن, نەسيە الۋى ءۇشىن كەپىل­گە قوياتىن دۇنيە تاپپاي قينالادى. ساۋىن سيىر الىپ, شارۋاسىن باستاپ كەتەيىن دەسە, شاعىن شارۋاعا دا جاتپاي, ەكى ورتادا بوسقا سەندەلىپ ءجۇر. ولار ءتىپتى تومەنگى پايىزداعى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى دە الا المايدى. سوڭعى جىلدارى ارپا-بيداي ەگىپ, كوپجىلدىق ءشوپ وسىرگەندەرگە بەرەتىن سۋبسيديانى دا توقتاتىپ تاستادى. شارۋالار ودان پايداعا كەنەلىپ جاتقان جوق, كەرىسىنشە «شىعىنى كوپ» دەپ ءبىرازى شارۋالارىن امالسىزدان توقتاتتى. ءوز بەتتەرىنشە ەگىن ەگەيىن دەسە, قاراجاتتارى جەتپەيدى. ناقتى كومەك بولسا, قولداۋ جاسالسا, اۋىل شارۋاشىلىعى داميتىن ەدى. بار­لىق ءونىمدى ءوزىمىز وندىرەر ەدىك. وعان ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگى مول. وزگە ەلدەن ەشنارسە ساتىپ الماس ەدىك. بۇگىنگىدەي قىم­بات­شىلىق تا قىسپاس ەدى», دەيدى اعىنان جارىلعان اۋىل شارۋاسى.

«قاعازباستىلىقتى قۇرتپاي, جۇمىس تا ونبەيدى»

«رۋسلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعا­سى ورازباي بەكباتىروۆ تا سۋبسيديا­لاۋدىڭ قيتۇرقىلىعى كوپ ەكەنىن راستاپ وتىر. «بۇل جەردەگى قاعازباستىلىق, سان ءتۇرلى قۇجاتتاردى دەر كەزىندە دا­يىن­داۋدىڭ قيىندىعى, توقسان سايىن بەرەتىن ەسەبىڭ – وسىنداي بىتپەيتىن بيۋرو­كراتيانىڭ بارلىعى بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسالعان باستى كەدەرگىلەر. «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن بالەن­باي قارجى ءبولىندى, وسىنشاما باع­دارلاما ىسكە قوسىلدى», دەپ جىل سايىن­ ايتىپ تا, جازىپ تا جاتادى. الايدا اۋىل شارۋالارى سول جاقسىلىقتىڭ ۇش­تەن ءبىرىن دە كورىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانىنداعى بولەكساز اۋىلىندا 230-داي شارۋا قوجا­لىعى بار. سوڭعى 10 جىلدا سولاردىڭ بار-جوعى 2-3-ءى عانا مەملەكەتتەن سۋبسيديا ال­دى. نەگە؟ سەبەبى سۋبسيديا الۋدىڭ اكىم­شىلىك كەدەرگىلەرى كوپ, جەمقورلىق جان-جاقتان توسقاۋىل قويىپ تاستاعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاراپايىم شارۋا قوجا­لىقتارىنا مەملەكەتتىك سۋبسيديا الۋ قولجەتىمسىز», دەگەن قوجالىق باسشىسى اۋىل-ايماقتارداعى شارۋالار مەن مەملەكەت اراسىندا دەلدال بولىپ جۇرگەن پىسىقايلاردىڭ جەمقورلىق ماسەلەسىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنىن جاسىرمادى.

«شارۋا قوجالىقتارى ءوز ونىمدەرىن دەل­دالدار ارقىلى عانا وتكىزە الادى. ءونىم­نىڭ باعاسى تومەن بولعانىمەن, ەكى ورتادا پايدا كورەتىندەر – اراداعى الىپ­ساتارلار. وسىنى جويۋ ماقساتىندا مەم­لەكەت كوپتەگەن ءىرى جەم ازىق الاڭى مەن بورداقىلاۋ ورىندارىن اشقان بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدا دا ونداي الاڭدار بار. الايدا ولاردىڭ نەمەن اينالىسىپ جاتقانى, مەملەكەتكە, جەرگىلىكتى جەكە شارۋالارعا ناقتى قانداي پايدا كەلتى­رىپ جاتقانى بەلگىسىز. ءبىز قاراپايىم شا­رۋا قوجالىقتارى رەتىندە ولارعا مال وتكىزە المايمىز, ونداي مۇمكىندىك مۇل­دە قاراستىرىلماعان. وتكىزگەن كۇن­نىڭ وزىندە مال باعاسىن وتە تومەن قابىل­دايدى. ولار تەك جان-جاقتان قۇجاتتار دايىن­داپ, مەملەكەتتىك سۋبسيديا الىپ وتىر. شىن­دىعىنا كەلگەندە, مۇنداي مەكە­­مەلەردەن اۋىل فەرمەرلەرىنە ءبىر تيىن دا پايدا جوق. شارۋالاردىڭ ءوز ونىم­­دەرىن وتكىزۋ تەتىكتەرى, جولدارى دۇ­­رىس ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان دا دەل­دالدارعا, الىپساتارلارعا جەم بولىپ ءجۇر», دەيدى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن بايلانىستى ماسەلەنى تەرەڭىنەن قوزعاعان شارۋا.

تالاپتارى جىل سايىن وزگەرىپ, شارۋالاردى سەرگەلدەڭگە سالعان سۋبسيديا ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە ورازباي بەكباتى­روۆ تا توزىعى جەتكەن, جۇرگەنىنەن تۇر­عانى كوپ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى تۋرالى ءسوز ەتتى. «قازىر مىسالى اۋىل­دىق جەرلەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كالارى ەسكىرگەن, سوڭعى 20-30 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. كەيىنگى كەزدە بىرەن-ساران شارۋا سۋبسيديا الىپ, نەسيە راسىمدەپ, تەحنيكالارىن جاڭالاپ جاتقاندارى بار. ال ءبىر تەحنيكانىڭ ءوزى جوق دەگەندە 9-10 ميلليون تەڭگە تۇرادى. قوسىمشا تىركەمەلەرىنىڭ ءوزى قىمبات. بۇرىندارى مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن جاڭارتۋ ءۇشىن شارۋالارعا 50 پايىز سۋبسيديا بولەتىن. كەيىن 25 پايىزعا دەيىن ازايتتى. قازىر ونى دا قىسقارتىپ, ماردىمسىز ەتىپ تاستادى. قازىر العان جاڭا تەحنيكاسىنىڭ قۇنى 2 ملن تەڭگەگە جەتپەگەندەردىڭ بارلىعىنا سۋبسيديا تولەمەيتىندەي جاعدايعا جەتكىزدى. وسى ماسەلەنى دە دۇرىستاپ شەشۋ كەرەك. ال بۇرىنعىداي 50 پايىزدىق جەڭىلدىك بولسا, شارۋالار تەحنيكاسىن جاڭارتىپ, شارۋاسىن دا جۇرگىزەر ەدى, قارجىدان دا قىسىلماس ەدى. جەرمەن اينالىسىپ, مال وسىرۋگە بۇل دا بولسا كوپ كومەك», دەپ اۋىلدا شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالعان شارۋا شاعىن شارۋا يەلەرىنىڭ بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان مال باسىن كوبەيتۋ, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تارلىعى سەكىلدى سان كەدەرگىلەردى دە سانامالاپ ءوتتى.