ادامدار نەگە جوعالادى؟

جىل باستالعان ءۇش ايدىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ايماقتىق بولىمشەلەرى 1422 ادامنىڭ جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى ءوتىنىش قابىلداعان. جەدەل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى ناتيجەسىندە ونىڭ 500-گە جۋىعى تابىلىپ, امان-ەسەن وتباسىلارىنا ورالعان. الايدا 900-دەن استام ادامنىڭ قايدا كەتكەنى ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالماعان.

بايلانىستىڭ الۋان ءتۇرى دامىعان بۇگىنگىدەي ۋاقىتتا ادامنىڭ جوعالىپ كەتۋى ميعا سىيمايتىن جايت بولسا دا, بۇل دەرەك – اقيقات. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇ­قىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, 2016 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار سانى 1551-دەن 934-كە دەيىن ازايعان. دەسەك تە, ەلىمىزدە حابار-وشارسىز كەتكەندەر ءتىزىمى ورتايعان ەمەس.

كۇنى كەشە شىمكەنتتە 3 جاستاعى ءسابيدىڭ جوعالىپ, اتا-اناسى, اجەسىمەن قايتا تابىسقان بەي­نەجازباسى ەشكىمدى بەيجاي قال­دىر­مادى. تۇسكى بىرلەردە ۇيدەن شىعىپ, بەلگىسىز جاققا كەتىپ قالعان بالانى ىزدەۋگە 500-گە جۋىق پوليتسيا قىزمەتكەرى, كينولوگيالىق قىزمەتتىڭ يتتەرى قاتىسىپ, ءال-فارابي اۋدانىنىڭ بۇل جايىندا ەستىگەن تۇرعىنىنىڭ بارلىعى جۇمىلا كىرىسكەن بولاتىن. جەدەل ءارى جان-جاقتى جۇرگىزىلگەن ىزدەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 10 ساعاتتان كەيىن ۇيىنەن تىم الىسقا ۇزاپ كەتكەن بالدىرعاندى امان-ەسەن تاۋىپ, كوز الدىندا جۇرگەن سابيىنەن قاس قاعىم ساتتە كوز جازىپ قالىپ, ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي جۇرگەن اناسىنا تابىستادى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»

ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرىندە اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە 6 جاسار ءالتايردىڭ جوعالىپ كەتكەنى تۋرالى مالىمەت تارادى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تيتوۆ اۋىلىندا تۇراتىن ويىن بالاسى ۇيىنەن تاڭەرتەڭ شىعىپ كەتىپ, سول كۇيى ورالماعان. العاشىندا اكە-شەشەسى بالالارىن وزدەرى ىزدەپ كورگەن, ال پوليتسياعا تەك 9 ساعات وتكەننەن كەيىن حابار بەرگەن. ءوڭىردىڭ بۇكىل كۇش قۇرىلىمى مەن اۋىل تۇرعىندارى بالانى ادام اياعى جەتەر بارلىق جەردەن ىزدەستىردى. كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ جەرتولەلەرى مەن تۇرالاپ قالعان قۇرىلىس الاڭدارى, ءتىپتى سىرداريا وزەنىنىڭ جاعالاۋىن دا ءسۇزىپ شىققان ىزدەستىرۋ توبى ەكى كۇن بويى ۇشتى-كۇيلى جوق بولىپ كەتكەن ءالتايردىڭ امان-ەسەن تابىلۋىنان ۇمىتتەرىن ۇزبەي كەلگەن ەدى. الايدا ەكى كۇن وتكەننەن كەيىن بالانىڭ جانسىز دەنەسى جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ كارىز قۇدىعىنان تابىلدى...

ءبىر اپتا بۇرىن جامبىل پوليتسەيلەرى جوعالىپ كەتكەن 9 جانە 11 جاستاعى ەكى بالانى كەلەسى كوشەدە تۇراتىن تۋىستارىنىڭ ۇيىنەن تاپقان. قوس نەمەرەسىنەن كوز جازىپ قالعان اجەسى بۇل كەزدە مويىنقۇم اۋدانىنىڭ بۇكىل پوليتسيا قىزمەتكەرىن دابىلمەن كوتەرىپ, قۇموزەك اۋىلىنىڭ حالقىن اۋرە-سارساڭعا سالعان ەدى. سويتسە, بالالار ويىننىڭ قىزىعىنا بەرىلىپ, كەش قارايا تۋىستارىنىڭ ۇيىندە تەلەديدار كورىپ, سول جاقتا قونىپ قالعان كورىنەدى. ال تۋىستارى ۇيلەرىندە الاڭسىز پىسىلداپ ۇيىقتاپ جاتقان قوس جەتكىنشەكتى بۇكىل اۋىل بولىپ ىزدەپ جۇرگەنىن پوليتسيا كەلىپ ەسىكتەرىن قاققاندا ءبىر-اق بىلگەن.

ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتا­مەنتى قىلمىسكەرلەردى ىزدەستىرۋدى ۇيىم­داستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اباي ەرعاليەۆ: «ادام جوعالعانى تۋرالى پولي­تسياعا تۇسكەن ءوتىنىش بىردەن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىنە تىر­كەۋگە الىنادى. وسى ساتتەن باستاپ ىزدەستىرۋ جۇمىستارى دەرەۋ قولعا الىنادى», دەيدى.

كەشەندى جەدەل شارا بارىسىندا ەڭ ءبىرىنشى ادامنىڭ ۇيدەن كەتۋ سەبەپتەرى, جوعالعان اداممەن سوڭعى بايلانىستا بولعاندار انىقتالادى. سونداي-اق ىزدەۋ جاريالانعان ادامنىڭ سوڭعى بولعان جەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. كوبىنە جەدەل-ىزدەستىرۋ وپەراتسيالارىنا قىزمەتتىك ىزدەستىرۋ يتتەرى, قاجەت دەپ تابىلسا, تجم قىزمەتكەرلەرى, قۇتقارۋشىلار دا جۇمىلدىرىلادى. قالىڭ ورمان, تاۋلى جەرلەرگە, سۋ ايدىندارى مەن ادام اياعى جەتۋى قيىن ورىندارعا ارنايى تىكۇشاق تارتىلادى. باسقارما باسشىسى جوعالعان ادامدى تابۋ ءۇشىن كوبىنە ۇيلەردىڭ شاتىرىنا شىعىپ, كارىز قۇدىعىنا تۇسۋگە دە تۋرا كەلەتىنىن ايتىپ, ادام ءومىرىن امان ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان جەدەل شارا كەزىندە ءار مينۋتتىڭ قۇندى ەكەنىن ەسكەرتىپ ءوتتى.

«اسىرەسە, وڭ-سولىن اجىراتىپ ۇلگەرمە­گەن بالالاردىڭ جوعالىپ كەتۋى وتە قيىن. مۇن­داي كەزدەرى جەتكىنشەكتەردىڭ اتا-اناسىنا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قولداۋ كورسەتۋ ءبىر بولەك تە, بۋىنى قاتپاعان بالانى امان-ەسەن تاپقانشا جەدەل ءارى ساۋاتتى ىزدەۋ جۇرگىزۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مۇلدە بولەك», دەگەن اباي وڭعار ۇلى تۋعان ۇياسىنان بەزىپ, ۇيىنەن قاشىپ كەتەتىن جەتكىنشەكتەردىڭ دەنى تۇرمىسى تومەن وتباسىندا ءومىر سۇرەتىنىن دە جاسىرمادى. «كۇن سايىن ىشىمدىك ءىشىپ, ۇيىنەن ايقاي-شۋ مەن ۇرىس-كەرىس ارىلماعان جەردە كىمنىڭ تۇرعىسى كەلسىن, ارينە؟! اتا-اناسىنىڭ داۋ-جانجالى مەن باسپاناسىنداعى بەرە­كەتسىزدىكتەن قاجىعان بالا ەت جاقىن­دارى­مەن بىرگە تۇرعىسى كەلمەيدى. سول سەبەپتى دە الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار, تۇرمىسى قيىن وتباسىلاردان شىققان بالالار ءجيى جوعالىپ كەتەدى. ولاردىڭ كوبى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرگىسى كەلەدى», دەگەن باسقارما باسشىسى ەرەسەكتەردەن گورى جەتكىنشەكتەردى ىزدەپ تابۋدىڭ قيىن ەكەنىن دە ايتىپ قالدى. «قازىر ءجاسوسپىرىم بالالاردى ىزدەۋدى قيىنداتىپ وتىرعان فاكتوردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جەلىدەگى وڭدى-سولدى, باقىلاۋسىز تانىستىق. ءتۇرلى جەلىگە تىركەلىپ العان بالا سول جەردە بىرەۋلەرمەن تانىسىپ, ۆيرتۋالدى الەمدەگى تانىستىعىن شىنايى ومىردە جالعاستىرعىسى كەلىپ كەزدەسۋ بەلگىلەيدى. اتا-انالارى مەن تۋىس­تارىنىڭ رۇقساتىنسىز بىرنەشە كۇن بويى جاڭا تانىسقان ادامىمەن بىرگە جوق بولىپ كەتەتىن جەتكىنشەكتەر از ەمەس. سول سەبەپتى ءار اتا-انا بالاسىنىڭ قانداي جەلىدە, كىم­مەن سويلەسىپ, بايلانىسىپ جۇرگەنىنەن حابار­دار بولىپ وتىرۋى قاجەت», دەيدى ول.

مەكتەپ-ينتەرنات پەن بالالار ۇي­لەرىنەن كەتىپ قالىپ, حابارسىز جوعالعان, كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعى مەن كامەلەتكە تولماعاندارعا ارنالعان مامان­دان­دىرىلعان مەكتەپتەردەن قاشىپ شىعىپ, ء«ىزىن سۋىتقان» جەتكىنشەكتەردىڭ تاعدىرى دا كوبىنە بەلگىسىز بولىپ جاتادى.

ءبىزدىڭ «حابارسىز كەتەتىندەردىڭ اراسىندا كىمدەر كوپ؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ا.ەرعاليەۆ: «كوبىنەسە ىسساپارعا, ماۋ­سىمدىق جۇمىستارعا شىعاتىن نەمەسە ۆاحتالىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن, سودان كەيىن ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن, قاڭ­عىباستىققا بەيىم جانە پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققان ەرەسەكتەر جوعالىپ كەتەدى. سوڭعى ەكى فاكتور ايەلدەرگە دە قاتىستى, بىراق ولار ەرلەرگە قاراعاندا از جوعالادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

«بۇگىنگى كۇنى حابار-وشارسىز جوعالعان ادامداردى ىزدەۋگە پوليتسيانىڭ رەسۋرس­تارى جەتكىلىكتى. الايدا  ءبىز ەرىكتىلەر مەن باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كومەگىنەن ەشقاشان باس تارتپايمىز. ويتكەنى, جوعالعان ادامدى ىزدەۋگە نەعۇرلىم كوپ ادام جۇمىلدىرىلسا, ونىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋ, كومەك قولىن سوزۋ مۇمكىندىگىمىز ارتادى», دەيدى دەپارتامەنت وكىلى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 200-دەن استام ۆولونتەرلىك ۇيىم تىركەلگەن بولسا, ولاردىڭ 30-دان استامى حابار-وشارسىز كەتكەن ادامداردى ىزدەستىرۋ بويىنشا ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن تىزە قوسىپ, بەلسەندى كومەك كورسەتىپ ءجۇر. ىزدەستىرۋ وپەراتسياسى كەزىندە ۆولونتەرلەردىڭ تيگىزەر پايداسى مەن بەرەر كومەگى كوپ ەكەنىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە جوققا شىعارمايدى.

«ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس ۆولونتەرلەر سوڭعى جىلدارى ءاربىر ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋ بويىنشا ىزدەۋ وپەراتسياسىنا قاتىسىپ كەلەدى. ولار كوبىنەسە تەحنيكا بارا المايتىن, قيىن-قىستاۋ جەرلەردى تەكسەرىپ شىعۋ كەزىندە كوپ كومەكتەسەدى. وت­كەن جىلى ۆولونتەرلىك ۇيىمداردىڭ قاتى­سۋىمەن بارلىعى 290-نان استام ازا­مات­تىڭ ورنالاسقان جەرى انىقتالسا, بيىل 70-تەن استام حابار-وشارسىز كەتكەن ادام تابىلعان.

ماسەلەن, وتكەن جىلى الماتى قالا­سىندا جوعالىپ كەتكەن 9 جاستاعى جەتكىن­شەكتى ىزدەۋ جۇمىستارىنا ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ 300-گە جۋىق قىزمەتكەرى, 50 اس­كەري قىزمەتشى, سونداي-اق 30-دان استام ەرىكتى مەن مەكتەپ مۇعالىمى قاتىسقان بولاتىن. ءبىر كۇننەن كەيىن بالا سول قالا­داعى دوسىنىڭ ۇيىنەن تابىلعان. «بۇل – تاجىري­بەمىزدە ەڭ كوپ كەزدەسەتىن مىسالدىڭ ءبىرى. ءجيى قايتالاناتىن قاتەلىكتەر دە ورتاق. ول – اتا-انالاردىڭ پوليتسياعا كەش حابار بەرۋى. ءوز بەتتەرىنشە ىزدەيمىز دەپ كوپ ادام ۋاقىت­تى ءولتىرىپ الادى», دەيدى باسقارما قىزمەتكەرى.

ءساتتى  اياقتالعان ىزدەستىرۋ جۇمىس­تارى­نىڭ ءبىرى – قوستاناي وب­لىسىنىڭ امانگەلدى اۋدا­­نىن­دا اقتۇتەك بوراندا اداسىپ كەتكەن مالشى­نىڭ وقيعاسى. جەتى كۇن بويى جاپان دالادا كۇنەلتىپ جۇرگەن قاراسۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنىن تابۋعا تىكۇشاقتىڭ كومەگى كوپ بولعان. اپتا بويى ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ, ءنار تاتپاي السىرەپ قالعان مالشىنى تجد قىزمەتكەرلەرى «قازاۆياقۇتقارۋ» مم-مەن بىرلەسىپ, قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانى باعىتىندا ورنالاسقان ءبىرالى قىستاعىنان 32 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قامىس قوپاسىنىڭ قاسىنان تاۋىپ, بىردەن اۋرۋحانا جەتكىزگەن ەدى. كورەر جارىعى بار جىگىت اعاسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن دارىگەرلەر جاقسى دەپ باعالاپ وتىر.

حابار-وشارسىز جوعالعان ادام تابىلماسا دا ىزدەستىرۋ جۇمىستارى توقتاتىلمايدى. «سەبەبى, حابارسىز كەتكەندەردى ىزدەستىرۋدىڭ مەر­زىمى جوق», دەگەن ا.ەرعاليەۆ ەگەر جوعال­عان ادام ۇيىنە ورالسا, بۇل تۋرالى بىر­دەن پوليتسياعا حابار بەرۋ كەرەكتىگىن دە ەس­كەرتتى. ەگەر بۇلاي جاسالماسا, ىزدەۋ رەسمي تۇردە توقتاتىلماي, ادام ىزدەۋدە جۇرە بەرەدى.

ەلىمىزدە جوعالعان ادامداردى ىزدەۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ۇيىمنىڭ ءبىرى – LIDER.KZ ەرىكتىلەر قوزعالىسى. قازىرگى تاڭدا بۇل ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى قازاقستاننىڭ 17 قالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. LIDER.KZ كورشى وزبەكستان مەن رەسەي ۆولونتەرلەرىمەن ءوزارا بايلانىستى نىعايتىپ, Birgemiz: Umit باعىتى بو­يىنشا توتەنشە جاعدايلاردىڭ زاردابىن جويۋعا دا بەلسەندى اتسالىسىپ ءجۇر.

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ «ۆولونتەرلەر فرونت-ءوفيسى» جەتەكشىسى بولاتبەك ايتبەن­بەتوۆ بۇرىندارى جوعالعانداردى ىزدەۋگە جەكە ادامدار ءوز ەرىكتەرىمەن قاتىسقان بول­سا, قازىر ەلىمىز بويىنشا جاساقتالعان ارنايى ەرىكتىلەر قوزعالىسى بارىن جەت­كىزدى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, تاجىريبەدە ەڭ كوپ ىزدەلەتىندەر – ەرەسەك ادامدار ەكەن. «ەل-جۇرت كوبىنە بۋىنى قاتپاعان ويىن بالالارى ءجيى جوعالىپ كەتەدى دەپ ويلايدى. الايدا تاجىريبەدە باسقاشا. كوبىنە كامەلەتتىك جاسقا تولعان, ەرەسەك ادامدار جوعالىپ كەتىپ جاتادى. ال ولاردىڭ جوعالۋ سەبەپتەرى ءارتۇرلى. بالدىرعانداردىڭ باسىم بولىگى ويىننىڭ قىزىعىنا باتىپ, ۇيلە­رىنەن الىستاپ كەتىپ, اداسىپ قالادى. ال ۇلكەندەر وتباسىنداعى جانجالدان «قاشىپ», باس ساۋعالاعىسى كەلەدى. ەستە ساقتاۋ قابىلەتتەرى ناشار قارتتار دا تۇرعان ءۇيىن تاپپاي قالىپ جاتادى», دەيدى ول.

«ادامدى ىزدەۋدىڭ وڭايى بولمايدى. سەبەبى, ىزدەۋ جۇمىستارى ادەتتە ءبىر الگو­ريتممەن جۇرگىزىلسە دە ءار ادامنىڭ ءومىرى, تاعدىرى مەن دەنساۋلىعىنا جا­ۋاپتى بولۋ – اۋىر مىندەت» دەگەن ەرىكتىلەر جەتەكشىسى جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن التى جاسار ءالتايردى ىزدەۋ وپەراتسياسىنا دا قاتىسقان. «شىنىمدى ايتسام, 2-3 كۇن بويى بالانىڭ فوتوسىن قولىمىزدا ۇستاپ ءجۇرىپ-اق وعان قاتتى باۋىر باسىپ كەتىپ ەدىك. ءالتايردى امان-ەسەن تابامىز دەگەن ءۇمىتىمىزدى سوڭعى سەكۋندقا دەيىن ۇزگەن جوقپىز. ىزدەۋ جۇمىستارىن تاڭعى 5-تەن باس­­تاپ تۇنگى 3-كە دەيىن توقتاۋسىز جالعاستىرا بەردىك. الايدا پەرىشتەنىڭ قازاسى تۋرالى قارالى حابار ىزدەستىرۋ جۇمىسىنا قاتىسقان بارشا جۇرتتىڭ, سونىڭ ىشىندە ەرىكتىلەردىڭ دە قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتتى. بەيكۇنا ءسابيدىڭ توتەلەپ كەلگەن اجالى ءبارىمىزدىڭ جانىمىزعا باتتى, كوزىمىزگە جاس الدىرتتى. «بالا ءتىرى, تابامىز» دەگەن سەنىمىمىز مول ەدى...», دەگەن ول ەگەر ايماقتا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى كوپ ورناتىلعان بولسا, قايعىلى وقيعانىڭ الدىن الۋعا بولار ما ەدى دەگەن وكىنىشىن دە جەتكىزدى.

ءتۇيىن: ادامدار نەگە جوعالادى؟ ءىز-ءتۇزسىز كەتۋدىڭ جولى دا, سەبەبى دە سان ءتۇرلى. ءبىرى قارتتىق جەڭىپ, اۋرۋىنا قارسى تۇرا الماي, باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتەدى. ەندى ءبىرى ۇيىنەن بەرەكە تاپپاي, ەت جاقىنىنان باز كەشىپ كەتەدى. ۇشىنشىلەرى ىشىمدىككە سالىنعانى سونشالىق, «باستارىن جازۋ ءۇشىن» قاڭعىرىپ كەتەدى. ءتىپتى نەسيەسىن جابا الماي, قارىزىنان قۇتىلا الماي قاڭعىباستىققا سالىنىپ كەتكەندەر دە بار. اكەسىنىڭ سوققىسىنان قاشىپ, وتباسىنداعى ۇرىستان زارەزاپ بولعان بالا دا ۇياسىنان بەزىنەدى. ال ۇيدە ۇلگى كورمەگەن تۇزدە قانداي تۇرەن سالماق؟ بۇل, ارينە, باسقا ماسەلە.