ابجانمەن ءبىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اسەم الماتىدا تانىستىق. تانىستىق تا تابىستىق. كوڭىلىمىز جاراستى ما, الدە مىنەزىمىز ۇيلەستى مە, ايتەۋىر ارامىزدى جاقىنداتار, كەيىن كەلە ۇلكەن دوستىققا ۇلاسار ءبىر سىردىڭ بولعانى انىق. سودان بەرى قىرىق جىل ۋاقىت وتسە دە, شۇكىر, سىيلاستىق قارىم-قاتىناسىمىز ءالى دە سول باياعى قالپىندا. ابەكەڭ – وزىنە عانا ءتان تياناقتى كوزقاراسى, اناۋ-مىناۋعا ەلىگە قويمايتىن بەرىك ۇستانىمى بار ازامات. ەكىنىڭ بىرىنە يلىكپەيدى. مەن دە مىنەزسىز ەمەسپىن – ايتارىمدى ايتىپ تاستاپ قاراپ وتىراتىن ادەتىم بار. بىراق ول دا ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىزعا داق تۇسىرە العان جوق.
«كەۋدەمدى باسام دەدىڭ-اۋ...
وسىڭ ءجون بە ەندى؟
مازداعان وتتى كورىپ پە ەڭ كۇلمەن كومگەندى؟
كورىپ ەم راس, نامىستان كۇيىپ ولگەندى,
باستىرام قالاي باسىڭنان بيىك كەۋدەمدى؟!».
مىنە, ناعىز ءابجاننىڭ مىنەزى. ول شىنىمەن دە ەشقاشان ەشكىمگە كەۋدەسىن باستىرعان ەمەس, باستىرمايدى دا. كەيبىرەۋلەر سياقتى الدەكىمدەرگە جالتاقتامايدى, سىرت كوزگە جاقسى كورىنسەم دەپ تىرىسپايدى. ايتقانى – ايتقان, سول ايتقان جەرىندە تۇرادى. ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىعادى. ونى جاڭاعى ولەڭىندە ءوزى دە ايتادى. ءارى قاراي وقيىق:
«بۇل كەۋدەم مەنىڭ – الاقاي كوڭىل اق بۇلاق,
جانارتاۋ دەرسىڭ بوي بەرمەي قويار اتقىلاپ.
بۇلاقتىڭ كوزىن, جانارتاۋ كوزىن الەمدە
بۇعاۋلار كۇش تە, تۇساۋلار كۇش تە جوق بىراق.
سەن سونى ءتۇسىن –
مەن جاققا الاۋ وتتىراق,
مەن قاققان دابىل قاتتىراق...».
بۇل – ابەكەڭنىڭ الىپ-قوسپاسىز شىندىعى. ءوزىنىڭ جاراتىلىسى دا شىعارمالارى سياقتى, دالىرەك ايتقاندا شىعارمالارىنان جاراتىلىسى كورىنىپ تۇرادى. كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە مىنا ولەڭدى وقىپ كورىڭىز:
«شىندىقتىڭ قايسىڭ, كانە, ءتىلىن كەستىڭ؟
كەسكەن جوق, ەستىگەن جوق مۇنىڭدى ەشكىم.
جۇگىنسەم اقيقاتقا جۇگىنەرمىن,
مەن ودان ءتىرى جۇرسەم تۇڭىلمەسپىن.
شىندىقتى سونبەيتۇعىن شىراق تۇتام,
سول ماڭگى شۋاقتى تاڭ, مۇراتتى تاڭ.
اقيقاتتىڭ بۇيرىعى – باعىنارىم,
وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام!..».
ابەكەڭنىڭ ءمارت مىنەزى تابيعاتتى سۋرەتتەگەندە دە ەرەكشە كورىنىس بەرەدى. انشەيىن ادەمى سوزدەردى تەرمەلەپ ايتا سالمايدى, جەرىنە جەتكىزە بەينەلەيدى. ايشىقتى جولدار ايتار ويىمەن استاسىپ جاتادى. سوندىقتان دا بولار ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن دالا تۋرالى بايانداۋلار تابيعاتقا جان بىتىرگەندەي اسەر بەرىپ, وقىرمانىن جەتەلەي جونەلەدى.
«بويىنا بىتكەن باتىرلىق پەنەن سەرىلىك,
قازاقتىڭ زاڭعار اسپانى بيىك, جەرى قۇت.
وڭتايى كەلىپ, وڭ ساپار ءتۇسىپ, جول شەكسەڭ,
كەڭ دالا جاتار كەربەز سۇلۋداي كەرىلىپ.
قىزەمشەك تاۋلار سۇيگىزىپ كۇنگە كەۋدەسىن,
جالاڭاش قىرلار شەشىپ تاستاعان جەيدەسىن.
جۇرەكپەن ءسۇيىپ, كوڭىلگە ءتۇيىپ تىڭداشى,
شەجىرە دالام شەشىلىپ ءبىر ءسات سويلەسىن...».
مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ومىردە بولىپ جاتاتىن ءتۇرلى قۇبىلىستارعا, ادامداردىڭ مىنەز-ق ۇلىقتارى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى وزىندىك پىكىرى جوق ادامنان جاقسى اقىن شىقپايدى. بالكىم, سوندىقتان شىعار, كوپتەگەن اقىن جازعان ولەڭدەردىڭ سىرتى سۇلۋ بولا تۇرسا دا تۇششىندىرار تۇزدىعى, تەرىپ الار ءدانى بولماي جاتادى. بار بولعانى – سۇلۋ ۇيقاستار. ناعىز اقىن سوزدەردى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي تەكشەلەپ جيناي بەرمەي, ناقتى وي ايتۋى كەرەك. ال ول ءۇشىن سەنىڭ ءوز كوزقاراسىڭ بولۋى شارت.
«اسابا دەگەن بار. داڭعوي قازاقتىڭ تويىنان قالتاسىن تولتىرىپ الىپ قازاقتىڭ ادەبيەتىنە كەلىپ اقىن, جازۋشى بولىپ جاتقاندار دا سولار. جاتتاندى بولماۋ كەرەك. شىعارۋ كەرەك. «تۆوريت» دەگەن دە سول ءسوز. تاقىلداي بەرۋ سور. اۋرۋ. دەرت. اقىلدى ادام كوپ سويلەمەيدى. كوك مىلجىڭدى كورگەندە جانىڭ اشيدى. تىرلىكتىڭ ءتۇرى وسى...».
بۇل – كوپ سوزدىلىكتى ۇناتپايتىن ابەكەڭنىڭ بۇگىنگى زامانعا كوزقاراسى. اڭگىمە «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» بولىپ جۇرگەن «مالتاپقىشتار» جونىندە بولىپ وتىر. بۇگىندە نە كوپ, اقىن كوپ, ءانشى كوپ. تالابىڭ دا, تالعامىڭ دا تاعىنان تايعان زاماندا قايسىنىڭ شىن تالانت, قايسىنىڭ كوزبوياۋشى ەكەنىن ءبىلىپ بولمايسىڭ. شەتىمىزدەن تويشى بولىپ الدىق. دالباقتاعان دالباسا تىرلىك.
«مەن ايتىس دەگەن نارسەگە قارسىمىن. ولەڭدى توپەلەپ ەمەس, ويلاپ قانا شىعارۋ كەرەك. ولەڭ دەگەن وڭاشانى قالايدى. تۇككە تاتىمايتىن ولەڭگە قول سوعىپ, ءماز بولىپ وتىراتىن ەلگە قايران قالامىن. تورعايدان كەلدىم, قوردايدان كەلدىم دەگەندى باۋىرلار قويۋ كەرەك. مەن قازاقپىن, قازاق دالاسىنانمىن. ۇلى دالادانمىن...».
ءابجان وسىلاي ويلايدى. مەنىڭشە, دۇرىس ويلايدى. قازەكەڭدەر كەيدە قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق جەرىن جەكەمەنشىكتەپ ءبولىپ الىپ جاتادى مەن انا جاقتانمىن, مەن مىنا جاقتانمىن دەپ. جۇبان اقىنشا نەگە «مەن قازاقپىن» دەمەسكە؟ دەيدى ابەكەڭ.
«وپاسىزدىق دەگەن قاسيەتتى ءسوز. ءسوز. اتاۋ. وڭدى-سولدى قولدانا بەرۋگە بولمايدى. وپىرايعا وپاسىزدىق دەدىم ءبىر ولەڭىمدە. ول سولاي, ورنىن تولتىرا المايسىڭ. وپىرايادى دا تۇرادى. مەملەكەتكە, حالىققا جاساعان وپاسىزدىقتى مۇلدەم كەشىرۋگە بولمايدى. ءوزىڭ سياقتى قۇلدىڭ بالاسى ەسىرىپ, ساعان شەكەسىنەن قاراسا, تۇك كورمەگەندەي, ەلدىڭ نەسىبەسىن ءۇيىپ-توگىپ ۇيىنە تاسىسا, ۇيلەستىكتىڭ, تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلعانى. وپاسىزدىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى – وسى».
كەز كەلگەن اقىننىڭ بىرقاعارى بولادى. ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان ءابجان ءابىلتاي وندايعا دا كەندە ەمەس. سىپايىلاپ تۇرىپ-اق كوڭىلىندەگىسىن جەتكىزەدى. ابەكەڭ ءبىر جىلدارى ارقالىق قالالىق اكىمدىگىندە ءتىل ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن كىسىگە شەنەۋنىك بولۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قايتادان گازەتكە كەتەيىن دەسە سول كەزدەگى قالا اكىمى قىزمەتىنەن بوساتپايتىن كورىنەدى. اكىم قىپشاقتىڭ تورىسىنا, ال ءابجان ۇزىنىنا جاتادى ەكەن. سودان بىلاي دەپ ءبىر شۋماق ولەڭ جازىپتى:
«قىپشاقتىڭ ۇزىنى نە, تورىسى نە؟
كوكجالدىڭ كۇشىگى نە, ءبورىسى نە؟
شىدەرلەپ ۇستاي بەرمەي جىبەر مەنى
ءوزىمنىڭ وسكەن ورتام – ورىسىمە».
وسى ولەڭنەن سوڭ اكىم اقىندى ءتۇسىنىپ, ورىسىنە جىبەرىپتى.
ابەكەڭ وبلىستىق «تورعاي تاڭى» گازەتىندە ۇزاق جىلدار قىزمەت ىستەدى, مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. اقىندىعى ايتارلىقتاي ءابجاننىڭ جۋرناليستىگى دە ەشكىمنەن كەم تۇسكەن ەمەس. ونىڭ سول جىلداردا جازعان «يماندىمىز دەپ ايتا الامىز با؟», «وي قوستىم ورتاق ىسكە سەپ بولسىن دەپ», «تالونعا تيمەيدى, تالانعا تيەدى», «مەشىت مۇناراسى قۇبىلاعا قارايدى» دەپ اتالاتىن جانە باسقا دا وتكىر ءتىلدى ءارى ماعىنالى ماقالالارى كەزىندە وقىرماندار تاراپىنان وتە جىلى قابىلدانعان بولاتىن.
بۇگىندە ءابجان ءابىلتايدىڭ «جۇرەكجاردى», «دۇنيەجالعان», «جۇرەگىمنىڭ سۇزگىسى» جانە باسقا دا جىر جيناقتارى مەن «جەر باسىپ جۇرگەن سوڭ» دەگەن اتپەن ماقالالار مەن سۇحباتتار كىتابى جارىق كوردى. ول ءوز شىعارماشىلىعىمەن عانا اينالىسىپ قويماي اقىندىعى مەن شەشەندىگى قوستاناي-تورعاي وڭىرىنە كەڭىنەن ءمالىم بولعان باباسى سەيداحمەتتىڭ مۇرالارىن دا كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدىردى. بۇل جاعىنان العاندا ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇيدەي ءىس تىندىراتىننىڭ ناعىز ءوزى.
جالپى, اقىننىڭ جان دۇنيەسىن, ىشكى سەزىمىن, سونىڭ ىشىندە پوەزياعا دەگەن كوزقاراسىن وزىنەن اسىرىپ ەشكىم دە ايتىپ بەرە المايدى. سوندىقتان جىر الەمىنە ەركىن ەنىپ, بيىكتەن كورىنە بىلگەن جانە ءالى دە ايتارى بار اقىن تۋرالى وسى ءبىر ماقالامىزدى ءابجاننىڭ ءوز ولەڭىنەن شۋماقتار كەلتىرە وتىرىپ تياناقتاعان ءجون سياقتى.
«وڭمەنىمنەن وتسە-داعى جەل وكپەك,
سونىڭ ءبارىن جۇرگەنىم جوق ەلەپ كوپ.
كەي كەزدەرى ءازىل ايتام دوستارعا
ولەڭ دەگەن ولگەن سوڭ دا كەرەك دەپ.
ەركىندىكتىڭ ەرتتەپ ءمىنىپ قۇر اتىن,
ۇلان ەدىم ورگە قۇلاش ۇراتىن.
دارىنسىزدار داۋرىققانمەن قانشاما,
ورىنىمدى باسا الماپتى-اۋ ءبىر اقىن...
كونەرمەيتىن كوزى ەدى دەپ كونەنىڭ,
جىرىمدى وقىپ, اقىلعا ساپ كور, ەلىم.
ءوزىمدى ايتپان...
بولدى وگەيلىك كورمەسە
وزەگىمدى جارىپ شىققان ولەڭىم!».
ءبىز دە ادۋىن اقىن ءابجان ءابىلتايدىڭ وسى ايتقاندارىنا تولىقتاي قوسىلامىز جانە قازاق دەگەن حالقى امان تۇرعاندا ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ ەشۋاقىتتا وگەيلىك كورمەيتىنىنە بەك سەنەمىز.
قوستاناي