كىتاپ-ادامدار

الەم كىتاپ بەتتەرىنە جازىلۋ ءۇشىن جارالعان

ستەفان ماللارمە

قايبىر جىلدارى ارگەن­تينا­لىق مارتا مينۋحين ەسىمدى سۋ­رەتشى قىز گەرمانيانىڭ كاسسەل قالاسىن­دا ەجەلگى گرەكياداعى پار­فەنون عيباداتحاناسىنان اۋمايتىن ەرەكشە ساۋلەتتى قۇرىلىس تۇرعىزىپتى. الىپ عيماراتقا ارنايى بارىپ كورگەندەر ونىڭ ءبىر بۇرىشىن سەر­ۆانتەستىڭ «دون كيحوتى», ەندى ءبىر باعاناسىن ماركەستىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىعى» سياقتى مىڭ­داعان كلاسسيكتەر تىرەپ تۇر­عانىن ايتىپ تاڭداي قاعىسادى. 100 مىڭنان استام كىتاپتان قالان­عان قۇرىلىستىڭ ەرەكشەلىگى سول, اتالعان نىسانعا كورىك بەرىپ تۇر­­عان كونە كىتاپتار زامانىندا ور­تەل­گەن, سوتتالعان, جىرتىلعان, تى­­يىم سالىنعان تاعدىرلى تۋىن­دى­لار ەكەن. سۋرەتشىنىڭ ايتۋىن­شا, بۇل جۇمىستى ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇر­باندارىنىڭ ارۋاقتارى ال­دىنداعى بولاشاق ۇرپاق تاعزىمى دەۋگە بولادى. ەرەكشە ايتا كەتەر­لىگى, اتالعان ينستاللياتسيا 1933 جىل­دارى 2 مىڭنان استام كىتاپ ور­تەلگەن قايعىلى ورىندا بوي كوتەرىپتى.

قاراپ وتىرساق, ادامزات تا­ريحىندا كىتاپ ۇنەمى ورتەلىپ كە­لەدى. ارينە, ونىمەن جەر بەتى­نەن جازبالار جويىلىپ كەتكەن جوق, قايتا كۇن وتكەن سايىن دانا كىتاپتاردىڭ داڭقى اسقاق­تاي تۇسۋدە. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا اي­تىلعانداي, شىنىمەن الەم كى­تاپقا ۇمتىلىپ تۇراتىنداي. كى­تاپ­تىڭ دانالىعىنان اسىپ جا­ڭا تەحنولوگيا ءوزى جەكە-دارا شە­شىم قابىلداي المايتىنداي. كى­تاپ­تىڭ يىسىندەي ءاتىر جاسالدى دە­­گەن جاعىمدى جاڭالىقتى ەستى­گە­نىمىز بار. مىنە, مۇنىڭ ءوزى قالىڭ مۇقا­بالاردىڭ ىشىندە جاسىرىلعان جاۋ­ھار ماتىندەردىڭ ادامزات بالا­سى ءۇشىن التىننان دا باعالى ەڭ قىمبات قۇندىلىق ەكەنىن ايعاق­تايدى. ادام – كىتاپ. ادام قاي كەز­دە ولەدى دەگەنگە كەلسەك, جەكە تۇل­عا ءوزى دارا ويلاۋ قۇقىعىنان ايرىلعان كۇنى ولەدى. وعان تىرشىلىك جا­رالعالى بەرگى تاريحتان تاپتاۋىرىن ءتوتاليتاريزمنىڭ تالاي مىسالىن كەلتىرۋگە بولادى.

بيلىك ەشكىمنەن ەمەس, كىتاپتان عانا قورقادى. ديكتاتۋرا ءوز ۇس­تەم­دىگىن ەڭ اۋەلى قوعامداعى يندي­ۆيد­تەردى بىردەي ادامدارعا اينال­دىرۋدان باستايدى. بۇنداي قاۋىپتى جۇيە تۋرالى كوپ ايتىلعان, ايتىلا بەرەدى دە, الايدا تانىمال امەريكالىق جازۋشى رەي برەدبە­ري­دىڭ «فارەنگەيت بويىنشا 451 گرادۋس» دەپ اتالاتىن اتاقتى رومانىندا تۋرا وسى قاسىرەتكە ەرەك­شە توقتالادى. اتالعان انتي­­ۋتوپيالىق شىعارمانى كوزى­قا­راقتى وقىرمان جاقسى بىلۋگە ءتيىس. ايتپاعىمىز, تىيىم سالعان كىتاپ­تاردى توتاليتارلىق قوعامنىڭ قورقاۋلارشا ۇيمەلەپ كەلىپ ور­تەي­تىنى جايلى سول روماندا ادام-كىتاپتار تۋرالى تاراۋ بار. قول­دارىنداعى كىتاپتى تارتىپ الىپ ورتەپ جىبەرەتىنىنەن قاۋىپتەنەتىن كىتاپ-ادامدار تۇتاس رومانداردى جاتتاپ الادى دا, بۇتىندەي كى­تاپقا اينالىپ كەتەدى. قوعامنان الاستالعاندار سياقتى قالادان جى­راقتا, جارىق, جىلۋى جوق وركە­نيەتتىڭ جارىق شامدارى جار­قىراعان قالا ىرگەسىندە كۇنەل­تەتىن ءتىرى كىتاپتار ءبىزدى كوپ وي­عا جەتەلەيدى. شىن مانىندە كىتاپ وقى­عانى ءۇشىن قوعامنان الاستالعاندار ولار ەمەس, قايتا كىتاپ وقىمايتىن, تەك تەلەديدارداعى پروپاگانداشىل توك-شوۋلارعا تەلمىرگەن توتا­ليتارلىق جۇيەنىڭ قۇرباندارى, كەيىن وزدەرى سانالى تۇردە كىتاپ­تان باس تارتقاندار ناعىز الاس­تالعاندار دەر ەدىك. ادامزات جا­رال­عالى بەرى دۇنيەگە كەلىپ, داۋىر­لەردەن داۋىرلەرگە كوشىپ كەلە جاتقان, ءتىپتى داۋىرلەردى وزدەرىنىڭ ءون بويىنا تۇتاس كوشىرىپ العان قاستەرلى سوزدەردەن, ماعىنالا­رى ماڭگىلىك ماتىندەردەن وزدەرىن الىپ قاشقاندار, مىنە ناعىز الاس­تالعاندار. روماندا كىتاپ وقى­مايتىن قوعامنىڭ قورقىنىشتى كەل­بەتى كەلىستىرىلىپ سۋرەتتەلەدى. اۋىر دەپرەسسياعا تۇسكەن ادامدار ءبىر-ءبىرىن, ءتىپتى وزدەرىن-وزدەرى ولتىرە باستايدى. «باقۋاتتى ادامداردا ۇلكەن كىتاپحانا, كەدەي ادامداردا ۇلكەن تەلەديدار بولادى» دەگەن ءسوز بار. فانتاست جازۋشى ر.برەدبەري ينتەراكتيۆتى تەلەديدارلار مەن قاعاز كىتاپتاردىڭ اراسىنداعى مايداندى تۋرا بۇگىنگىدەي ءدال بولجاپ جازادى. رەي برەدبەريدىڭ ءوز ءسوزى دە بار عوي, كىتاپتى ورتەۋدەن دە اۋىر قىلمىس, ونى وقىماۋ. تۇتىنۋشىلىق ويدان ءارى اتتاي المايتىن برەدبەري كەيىپكەرلەرى بۇگىندە دە ارامىزدا كوپ. فار­رەن­گەيت بويىنشا 451 گرادۋس – بۇل قاعازدىڭ وزدىگىنەن تۇتانىپ, جا­نىپ كەتەتىن تەمپەراتۋراسى. باس كەيىپكەر گاي مونتەگ – كىتاپ ورتەۋ قىزمەتىندەگى ءورت ءسوندىرۋشى. الايدا ول ءوز ءىسىن بىرتە-بىرتە جاتسىنا باستايدى. اقىرىندا ءوزى ورتەيتىن كىتاپتاردى تىعىلىپ وقي ءجۇرىپ, رومان سوڭىندا مونتەگ كىتاپ-ادامعا اينالادى.

روماندا ايتىلعانداي, ۇنەمى ۇشاقتاردا, اۆتوكولىكتەردە جۇرەتىن ادامدار گۇلدەردىڭ, كوگالداردىڭ ءيىسىن ۇمىتا باستايدى. سەبەبى, ادامدار الگى كولىكتەردە ولاردىڭ جانىنان وتە ۇلكەن جىلدامدىقتارمەن وتەدى. ادام تابيعاتتان الشاقتاپ قانا قويمايدى, ولار اقىل-وي­دان, ونىڭ باستى قاينار بۇلاعى – كى­تاپتاردان الىستايدى. بۇل, ال­بەتتە حاوس. شىعارماداعى نەگىز­گى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى فابەر ەسىم­دى اقساقال: «كىتاپتار – ءبىز ءوزى­مىز ۇمىتىپ قالۋدان قورقاتىن ويلارىمىزدى ساقتايتىن بىردەن-ءبىر ورىن» دەسە, جاعىمسىز كەيىپكەر­دىڭ ءبىرى, كىتاپ ورتەۋشىلەردىڭ كوماندي­رى بيتتي: «كىتاپ جاسىرىنعان ءۇي­­­دى كىتاپتارىمەن قوسا ورتەۋگە بول­­مايدى, كىتاپتى كوپشىلىكتىڭ كو­زىنشە جەكە ورتەۋ كەرەك, كىتاپ ور­تەۋدىڭ وزىندىك ءلاززاتى بار», دەيدى.

بۇل رومان سونداي-اق كىتاپ قۇن­­دىلىعى ارقىلى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمالدىعى ار­تاتىنىن, وتباسىلىق جاقىن قارىم-قاتىناستار ورنايتىنىن كور­سەتكىسى كەلەدى. الايدا باس كەيىپكەر مونتەگ وتباسىندا باق­ىتسىز وتەدى. قايتا كورشىسى, جاس قىز كلاريسسا وعان كوبىرەك جاقىن كورىنەدى. سەبەبى ولار تۇراتىن كو­شەدە سول كلاريسسانىڭ ءۇيىنىڭ عانا شا­تىرىندا تەلەديداردىڭ تول­قىن قابىلداعىشى جوق ەدى. بى­لايشا ايتقاندا كىتاپ وقىلاتىن وقشاۋ ءۇي. وقشاۋ ادام, وقشاۋ وي – كلاريسسا. الايدا سول قوعامداعى قورتىق ويلارعا وشارىلعان ونىڭ ازات تانىمى اقىرى ءوز-وزىنە قول جۇمساتادى.

كىتاپ ورتەۋشى مونتەگ وزەن جا­عا­لاپ كەلە جاتتى. ارعى بەتتە تىر­ناقشانىڭ ىشىندەگى «الاستالعان اقىل ساندىقتارى» بار. ول ءوز ىشىن­دە ءسوز ويانعانىن كىتاپ-مونتەگ سە­زەدى. ء«بارى ءوز ۋاقىتىمەن. ۋاقىت قي­­راتادى, ۋاقىت قۇراستىرادى. ۋاقىت قانا ۇندەمەيدى, ۋاقىت قانا سويلەيدى».

كىتاپ – ۋاقىتتىڭ ءوزى. مونتەگ – ۋاقىت-كىتاپ. جىرتىلعان, ورتەلگەن, فەنيكس قۇسى سياقتى ءوز ك ۇلىنەن قايتا قالپىنا كەلگەن كىتاپ.

رەي اقساقالشا ايتساق, ەسىك ال­دى­مىزداعى كوگالدى البەتتە قىر­قىپ وتىرۋ كەرەك دەگەن قاتاڭ زاڭ شىقسا ارينە, قىرقىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ال قىرىقپاۋ كەرەك دەگەن زاڭ شىقسا قايتەسىز؟ مونتەگ وعان البەتتە «كوگالدىڭ اسەم كەلبەتىن تامسانا تاماشالاۋىمىز كەرەك» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدى.

جالعاندا ەكى وت بار: كىتاپ ور­تەيتىن وت ءھام ادام جىلىناتىن وت. ءبىزدىڭ قوعام كىتاپ ورتەپ جى­لى­نۋدى دوعارۋىمىز كەرەك. وزەن­نىڭ ارعى بەتىنە ادام-كىتاپتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ەشقاشان ۇمىت­پاعانىمىز ءجون.