ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «عىلىمي قازىنا» باعدارلاماسى اياسىندا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جارىققا شىعارعان «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سەرياسىنىڭ 12-23 تومدارىنىڭ جانە « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەرياسى بويىنشا «اباي» مەن «جامبىل» كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولىپ ءوتتى. ينستيتۋت بىلتىر «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سەرياسىنىڭ 11 تومىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرعان بولاتىن.
ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «عىلىمي قازىنا» باعدارلاماسى اياسىندا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى جارىققا شىعارعان «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سەرياسىنىڭ 12-23 تومدارىنىڭ جانە « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەرياسى بويىنشا «اباي» مەن «جامبىل» كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولىپ ءوتتى. ينستيتۋت بىلتىر «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سەرياسىنىڭ 11 تومىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرعان بولاتىن.
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان: «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سەرياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قازاق فولكلورتانۋ, ادەبيەتتانۋ جانە ونەرتانۋ سالالارى بويىنشا وتاندىق عالىمداردىڭ بۇرىن باسىلعان, بىراق قازىر قولجەتىمسىز تاڭداۋلى ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارىپ, ناسيحاتتاۋ» – دەي كەلىپ, شىعارىلىپ وتىرعان 12 توم مەن «اباي» جانە «جامبىل» كىتاپتارىنىڭ ءمان-مازمۇنىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى.
بۇل ەڭبەكتەردىڭ العاشقى تومى ش.ش.ءۋاليحانوۆ, ۆ.ۆ.رادلوۆ, گ.ن.پوتانين ەڭبەكتەرىنە ارنالسا, 13-تومعا 1900 جىلى قازاندا جارىق كورگەن ا.ە.الەكتوروۆتىڭ «ۋكازاتەل كنيگ, جۋرنالنىح ي گازەتنىح ستاتەي ي زامەتوك و كيرگيزاح» اتتى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى ەنگىزىلىپتى. كورسەتكىشتە قازاقتار تۋرالى XVIII-XIX عاسىرلاردا جارىق كورگەن ماقالالار, وچەركتەر, پىكىرلەردىڭ ناقتى قاشان, قايدا شىققانى كورسەتىلىپ, جەر-سۋ اتاۋلارى, كىسى ەسىمدەرى كەلتىرىلىپ, ولارعا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. الەكتوروۆتىڭ بۇل ەڭبەگى تولىق كۇيىندە قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت باسىلىپ وتىر ەكەن.
«راننيە پرەدپوسىلكي كازاحسكوگو مۋزىكوزنانيا» اتتى 14-تومعا ورىس جانە شەتەل عالىمدارىنىڭ, فولكلورتانۋشىلارىنىڭ, ەتنوگرافتارىنىڭ, جۋرناليستەرىنىڭ جانە جيھانگەزدەرىنىڭ وتكەن عاسىرلاردا قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسى تۋرالى باياندالعان العاشقى جازبالارى, ماقالالارى, وچەركتەرى جانە ەڭبەكتەرى ەنگىزىلسە, كەلەسى جيناق «ادەبيەت تەورياسى» دەپ اتالىپ, بۇعان كورنەكتى عالىمدار ق.جۇماليەۆتىڭ «ادەبيەت تەورياسى», ز.قابدولوۆتىڭ «احاڭنىڭ ادەبي قيسىندارى», «فەنومەن», «ءسوز ونەرى» جانە ز.احمەتوۆتىڭ «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق زەرتتەۋلەرى ەنگىزىلىپتى.
«فولكلور جانە ادەبيەت تۋرالى زەرتتەۋلەر» اتتى كەلەسى كىتاپقا كورنەكتى فولكلورتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ پەن اكادەميك راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ءار جىلدارى شىققان فولكلور جانە ادەبيەت تۋرالى ىرگەلى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ تاڭدامالى بولىكتەرى ەنگىزىلسە, «كونە تۇركى ادەبيەتى تۋرالى زەرتتەۋلەر» اتتى كەلەسى تومدا قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ەجەلگى ءداۋىرىن زەرتتەگەن ق.ومىراليەۆ, ن.كەلىمبەتوۆ, ا.ەگەۋباەۆ سىندى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى توپتاستىرىلىپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇركى ادەبيەتىنە قاتىستى حح عاسىردىڭ 80-90-جىلداردا جازىلعان عىلىمي جۇمىستارىندا ەجەلگى ادەبي مۇرالاردىڭ گەنەزيسى, دامۋ, تارالۋ ايماقتارى, سيۋجەتتىك-تيپولوگيالىق جانە كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى جەتكىلىكتى سارالانعان.
م.و.اۋەزوۆ تۋرالى زەرتتەۋلەردەن تۇراتىن «حۋدوجەستۆەننوە ماستەرستۆو م.و.اۋەزوۆا» اتتى 18-تومعا ز.احمەتوۆ پەن ە.ليزۋنوۆا سىندى كورنەكتى اۋەزوۆتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى ەنىپ, «ەۆرازيستۆو ي ديالوگ ليتەراتۋر» دەپ اتالاتىن كەلەسى جيناقتا ش.ق.ساتباەۆانىڭ «قازاق ادەبيەتى جانە شىعىس» دەگەن مونوگرافياسىندا شىعىستىق سيۋجەتتەردىڭ قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن اباي پوەمالارىندا كەزدەسەتىنى قاراستىرىلىپ, قازاق اۆتورلارىنىڭ شەتەلدىك شىعىس تۋرالى پروزالىق شىعارمالارى زەرتتەلگەن. «ادەبيەت – ءداۋىر ايناسى» اتتى 20-تومدا كورنەكتى عالىمدار, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى م.بازارباەۆ پەن ت.كاكىشەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ورىن السا, «تاۋەلسىزدىك جانە ادەبيەت» اتتى كەلەسى تومدا اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جازىلعان تاڭداۋلى زەرتتەۋلەرى توپتاستىرىلىپتى.
«يزبراننوە. يسكۋسستۆوزنانيە كازاحستانا» اتتى 22-توم ش.ءۋاليحانوۆ, م.عابيتوۆا, ر.كوپبوسىنوۆا, ح.ارعىنباەۆ, ب.بايجىگىتوۆ جانە ل.ورازبەكوۆا سىندى ونەرتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى نەگىزىندە دايىندالىپ, وندا ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى, ونىڭ سان قىرلىلىعى جان-جاقتى قاراستىرىلسا, «قازاق تەاترتانۋ عىلىمنىڭ دامۋى» اتتى سوڭعى 23-تومدا حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق تەاترتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحى مەن تەوريالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى تاڭدالىپ الىنىپتى.
سونداي-اق, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەرياسى بويىنشا «اباي» جانە «جامبىل» اتتى كىتاپتارىن وقىرمانعا تارتۋ ەتىپتى. بۇلاردا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى مەن جىر الىبى جامبىلدىڭ شىعارماشىلىعىمەن قاتار اقىندىق اينالاسى مەن ءومىر وتكەلدەرى جان-جاقتى قاراستىرىلىپتى. «اباي» كىتابى – بەلگىلى ابايتانۋشى عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى نەگىزىندە دايىندالسا, «جامبىل» اتتى عىلىمي-تانىمدىق كىتاپتىڭ اۆتورى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا مۇشە-كوررەسپوندەنتى – ءۋاليحان قاليجان.
باسقوسۋدا بەلگىلى عالىمدار مەن جازۋشىلار سەرىك قيراباەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, سۇلتان ورازالين, ءادىل احمەتوۆ, عاريفوللا ەسىم, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, شاكىر ىبىراەۆ, ءالىبەك اسقار مەن كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەكقىزى تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان تومدار مەن كىتاپتاردىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇرالار ەكەنىنە توقتالىپ, يگىلىكتى ءىس-شارانى جۇزەگە اسىرعان مەكەمەلەرگە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. پىكىرلەسۋ بارىسىندا وسى ءبىر اسا قۇندى دۇنيەلەردىڭ تارالىمىنىڭ تىم از ەكەندىگى تىلگە تيەك ەتىلىپ, ونىڭ قالىڭ وقىرمان تۇگىلى ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى كىتاپحانالارعا دا جەتپەيتىندىگى, مۇنىڭ ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا اسا قاجەت دۇنيە ەكەندىگى, سوندىقتان بۇل باسىلىمداردى جۇيەلى تۇردە كومپيۋتەرگە ەنگىزۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.ابدراحمانوۆ: «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعىنىڭ سوڭعى كىتاپتارىنىڭ باسپاعا تاپسىرىلۋىن الەم فولكلوريستيكاسى ءۇشىن اسا ەلەۋلى, ەرەن ءىستىڭ تۇيىندەلۋى دەپ سانايمىن. وسى جوبانى باستاپ, جەرىنە جەتكىزۋشى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ سوزىنە بايلانىستى مىنانداي جاي ەسكە ءتۇسىپ وتىر. 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاڭا قولعا الىپ جاتقان شاقتا اقپارات ءمينيسترى رەتىندە اقش-تىڭ سول كەزدەگى ەلشىسى ەليزاۆەت دجونس حانىممەن كەزدەسۋىم كەزىندە مينيسترلىك جۇمىسىن اڭگىمەلەي كەلىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 100 تومدىق قازاق فولكلورى شىعارىلاتىنىن ايتقان ەدىم. ءسوزىمدى ەلشىلىك قىزمەتكەرى اۋدارىپ بولىسىمەن مينيسترلىكتىڭ ادامى: «دۇرىس اۋدارعان جوق», دەپ قالدى. ءسويتتى دە, ءوزى ءبىر تۇسىن قايتا اۋدارىپ بەردى. سويتسەك, ەلشىلىك قىزمەتكەرى مەنىڭ «ءجۇز تومدىق» دەگەنىمدى مينيستر جاڭىلىس كەتكەن بولار دەپ ويلاپ, وزىنشە «تۇزەتىپ» «ون تومدىق» دەپ اۋدارعان ەكەن... سوندا باتىس ادامىنىڭ ۇعىمىندا بىزدە ءجۇز تومدىق فولكلور بولۋى مۇمكىن, ونىڭ ءبارىنىڭ باسى قوسىلىپ, سونداي كولەمدە شىعارىلۋى مۇمكىن دەگەن ويدىڭ ءوزى بولماي تۇرعانى عوي. قادىرىنە جەتە بىلسەك, «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعىنىڭ شىعۋى – الەمدىك ءمانى بار وقيعا, ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە ماقتانىش ەتەر جايىمىز. ءبىز ول وقيعاعا وسى باستان تىڭعىلىقتى دايىندالۋىمىز كەرەك. ماينداعى فرانكفۋرت قالاسىندا الەمدىك كىتاپ جارمەڭكەسىندە كەڭىنەن جاريا ەتۋ, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, يسپان, اراب, ورىس سياقتى الەمدىك تىلدەردەگى باسىلىمدارعا عىلىمي ماقالالار دايىنداۋ قاجەت. دۇنيە ديدارىندا فولكلورى ءجۇز تومدى قۇرايتىن باسقا ۇلت بار بولسا بار دا شىعار, بىراق فولكلورىن ءجۇز تومعا جيناپ, باستىرىپ شىعارعان الەمدەگى جالعىز ۇلت – قازاق», دەدى.
بەرىك سادىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
____________________
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.