اتاجۇرتقا ورالعان قانداستارىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, الدىمەن, وسىعان دەيىن وتكەن ءتورت قۇرىلتايعا قىسقاشا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. 1992 جىلى 28 قىركۇيەكتە الماتىدا باستالعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىنان قالعان ەستەلىكتەر حالىق جادىندا ماڭگىگە ساقتالدى. قادىرمەندى قانداسىمىزدىڭ ۇشاقتان تۇسە سالا, اۋەلى اتامەكەن توپىراعىن ەگىلە سۇيگەن ءساتى نەمەسە تەلەديدار ارقىلى كوز جاسىنا قوسىلا ءۇستى-ۇستىنە لىقسىپ توگىلگەن: «اللاعا شۇكىر, بۇل كۇندى دە كورەتىن كۇن بار ەكەن عوي», دەگەن ءتارىزدى ىستىق لەبىزدەر مىنا جاقتا جۇرگەن بايىرعى قازاقتاردىڭ ءوزىن قانشا ەلجىرەتتى, قانشاما تولقىتتى.
اتاجۇرتقا ورالعان قانداستارىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاماس بۇرىن, الدىمەن, وسىعان دەيىن وتكەن ءتورت قۇرىلتايعا قىسقاشا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. 1992 جىلى 28 قىركۇيەكتە الماتىدا باستالعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىنان قالعان ەستەلىكتەر حالىق جادىندا ماڭگىگە ساقتالدى. قادىرمەندى قانداسىمىزدىڭ ۇشاقتان تۇسە سالا, اۋەلى اتامەكەن توپىراعىن ەگىلە سۇيگەن ءساتى نەمەسە تەلەديدار ارقىلى كوز جاسىنا قوسىلا ءۇستى-ۇستىنە لىقسىپ توگىلگەن: «اللاعا شۇكىر, بۇل كۇندى دە كورەتىن كۇن بار ەكەن عوي», دەگەن ءتارىزدى ىستىق لەبىزدەر مىنا جاقتا جۇرگەن بايىرعى قازاقتاردىڭ ءوزىن قانشا ەلجىرەتتى, قانشاما تولقىتتى.
سول قۇرىلتايدا, اسىرەسە, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى بولىپ ءبىراۋىزدان سايلانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ەرەكشە تولقىپ ەدى. سولاي بولاتىن رەتى بار ەدى عوي. ەگەمەندىك العانىنا بار-جوعى ءبىر جىل عانا تولىپ جاتقان, تاۋەلسىزدىك تۋىن ەندى عانا جەلبىرەتكەن قازاقستان الدىندا قانشاما ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك پروبلەمالار تۇرعانىنا قاراماستان, ەڭ اۋەلى بارشا الەمنىڭ قازاقتارىن اتا-بابا جۇرتىنا شاقىرىپ ەدى. الىس جانە جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن, سونىڭ ىشىندە, تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, نورۆەگيا, موڭعوليا, قىتاي, اۆستريا جانە باسقا 33 ەلدەن 800-دەن استام وكىل قاتىسقان وسى قۇرىلتاي وتكەن شامادا اتامەكەنگە ەڭ اۋەلى موڭعوليا قازاقتارى لەك-لەك بولىپ كوشتى. 1991-1992 جىلدارى بايولكە مەن قوبدا ايماعىنا 1500-دەن استام «كاماز» اۆتوكولىگى بارىپ, كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ جۇگىن تيەدى. ادامدار ۇشاقپەن ءوسكەمەنگە جەتكىزىلدى. كەلىپ جاتقان قازاقتار: «ىزدەۋشىلەرىڭ بار, باقىتتى حالىق ەكەنسىڭدەر», دەپ ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن موڭعول اعايىنداردىڭ ءوزى كوز جاستارىن سىعىپ قالعانىن ايتا كەلدى.
قازاقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءىىى قۇرىلتايى استانادا 2005 جىلى 27-28 قىركۇيەكتە وتكىزىلدى. وسى جيىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «تاريحي وتانىنا ورالعان اعايىن, ەڭ الدىمەن, «قازاقستانىم ماعان نە بەرەدi?» دەپ ەمەس, «مەن قازاقستانىما نە بەرەمiن؟» دەپ ويلانعانى دۇرىس بولار ەدى», دەگەن تاعىلىمدى ءسوزىن ايتقانى ءمالىم.
2011 جىلعى ءىV قۇرىلتاي 25 مامىردا استانادا اشىلدى. بۇل باسقوسۋدا ەلباسىمىز مىناداي ءتورت ءمىندەتتى ەرەكشەلەپ ايتتى. ءبىرىنشى مىندەت – پارلامەنت قابىرعاسىندا قارالىپ جاتقان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ايتىلار ۇسىنىستار مەن ەنگىزىلەر وزگەرىستەردى بىرلەسىپ ازىرلەۋ; ەكىنشى مىندەت – «نۇرلى كوش» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الۋ; ءۇشىنشى مىندەت – شەتتەگى قانداستارىمىزدى جان-جاقتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ, قازاق تىلىندەگى باعدارلامالاردىڭ سانىن ارتتىرۋ, ساپاسىن جاقسارتۋ; ءتورتىنشى مىندەت – قانداستار تۇرىپ جاتقان ەلدەردە ۇلتتىق ونەردىڭ تارالۋىنا كەڭىنەن ناسيحات جاساۋ.
ەلىمىزدىڭ تاريح پاراعىنا جاڭا بەتتەر قوسقان قۇرىلتايلاردىڭ قىسقاشا مازمۇنى وسىنداي. ءبىز وسى جيىنداردان قانداي وي تۇيدىك, جۇزەگە اسىرعان ىستەرىمىزدىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى قانداي, ەندى قاي شارۋالارعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن ءجون؟! مىنە, ەندى وسى تاراپقا قاتىستى كوپتەن بەرى كوكەيىمىزدە جۇرگەن كەيبىر ويلاردى تاراتىپ ايتۋدى ماقۇل كوردىك.
2004 جىلعا دەيىن كوشى-قون ءماسەلەسى داڭعىل جولمەن كەلە جاتقان سەكىلدى ەدى. كەلگەن بويدا ورالماندار باسپانالى بولىپ, جاردەماقىلارى بەرىلدى. بۇل كەزدە كوشى-قون اگەنتتىگى ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىناتىن. ال سول 2004 جىلدان باستاپ اگەنتتىك قازىرگى اتاۋى بويىنشا ەڭبەك ءجانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا ءوتتى. ەندى جەر-سۋ اسىپ كەلگەن ورالماندارعا بەرىلەتىن باسپانانىڭ ورنىنا ءار كەلگەن ادامعا ەڭ تومەنگى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە اقشا بەرىلەتىن بولدى. راس, 2004 جىلى كوشىپ كەلگەندەر بۇل قارجىعا ءۇي ساتىپ الىپ ۇلگەرىپ قالدى. ال 2005 جىلدان باستاپ ۇيلەردىڭ باعاسى شارىقتاپ ءوسىپ كەتتى دە, الگى قارجىعا باسپانا الۋ مۇمكىن ەمەس جاعدايعا جەتتى.
قيىنشىلىق وسى تۇستان باستالدى. كەلگەن اعايىندار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءنارلى جەرلەردەن الىس كەتكىسى كەلمەي, قالا ىرگەسىندەگى ساياجايلارعا ورنالاسقان-دى. سول جەردەن ءۇي سالىپ العاندى ماقۇل كوردى دە, ماڭاي كورىكسىز باسپانالارعا تولىپ كەتتى. شاھارلىق ءسان-سالتاناتتىڭ كوركى بۇزىلدى. باستاپقى جىلدارى جەكە مەنشىك گاز فيرمالارى ساناۋلى ۇيلەرگە گاز قۇبىرىن تارتىپ بەردى. ەڭسەلى ۇيلەرگە ءۇي كىتابى بەرىلىپ, جەكە قۇرىلىسقا رۇقسات العاندار بولدى.
بىراق, 2011 جىلدان باستاپ شاھار اجارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن الگىندەي تىرلىكتەرگە بايلانىستى, ساۋلەت ورگاندارى تاراپىنان ساياجايلاردا جەكە ءۇي تۇرعىزۋعا, گاز قۇبىرىن تارتۋعا تىيىم سالىندى. دەگەنمەن, احۋال قازىر دە سولاي. حالىق اۋەلى ساياجايلاردان ءۇي تۇرعىزۋعا لايىقتاپ جەر ساتىپ الىپ, ءۇي تۇرعىزادى. ەڭ سوڭىندا عانا ءۇي سالۋعا رۇقسات سۇرايدى.
بارشامىزعا بەلگىلى, بۇگىندە ءۇي سالۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. ماسەلەن, اقتوبە قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى ساياجايلارعا 1 مىڭنان استام ورالمان ءۇي تۇرعىزىپ الىپتى. سولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قولىندا رۇقساتى جوق. راس, كەزىندە الدەقالاي رۇقسات الىپ قالعاندار دا بار. دەگەنمەن, نەگىزگى جۇرت ءجونسىز قازاقشىلىققا سالىنىپ, «ءوي, رۇقسات الامىز عوي, تۇبىندە بەرەدى عوي», دەگەن ويمەن قۇرىلىستى وركەندەتىپ-اق تاستاعان. ماسەلە وسىدان باستالىپ وتىر. رۇقسات بولماعان سوڭ تىركەۋگە تۇرا المايدى. تىركەۋدە بولماعان سوڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. بالالارعا تولەنەتىن جاردەماقىنىڭ دا جولى كەسىلىپ تۇر...
ۇستىمىزدەگى جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ 25-ءى كۇنى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى سالامات امانباەۆ, باسقارمانىڭ باس ساراپشىسى مارات توقسانباەۆ ءبىرىنشى ءىسساپارلارىن اقتوبەدەن باستادى.
وبلىس اكىمشىلىگىندە ورالماندار شوعىرلانعان اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىمەن, وكرۋگ اكىمدەرىمەن, دەپارتامەنت باسشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارا نۇرقاتوۆا جۇرگىزگەن ماجىلىستە ورالماندار جاعدايى, ولاردى قولداۋ جانە قوعامعا بەيىمدەۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرمىستىق احۋال تۋرالى ناقتى ماسەلەلەر ايتىلدى. سول جيىندا س.نۇرقاتوۆا اۋدان اكىمدەرىنە ناقتى ءىس-شارالار اتقارۋ جونىندە تاپسىرمالار جۇكتەگەن بولاتىن. ماجىلىسكە قاتىسۋشىلار مۇعالجار اۋدانىنا بارىپ, كاسىپكەر ورالمانداردىڭ تسەحتارىمەن تانىسىپ قايتتى. ورالماندارمەن كەزدەسىپ, پىكىر الىسىپ, ءتۇرلى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. كوكتاۋعا بارىپ, «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان ۇيلەردى, مەكتەپ پەن مەديتسينالىق پۋنكتتەردى كورىپ, قانداستارىمىزدىڭ ۇيلەرىنە كىرىپ, تىرشىلىكتەرىمەن تانىستى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى رەتىندە مەن دە سول بارلىق كەزدەسۋلەردىڭ باسى-قاسىندا بولعان ەدىم. ەرتەڭىنە استانادان كەلگەندەر مەنىڭ جۇمىس ورنىما كەلىپ, ىستەپ جاتقان شارۋالارىممەن تانىستى. وعان قوسا مەن «قازاق ي يا» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارعان ىستەرىن دە مالىمدەپ بەردىم. شىنىمدى ايتسام, كوشى-قون كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورالمانداردىڭ قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋىن جاقسىلىققا جورىدىم. سەبەبى, وبلىستىق كوشى-قون باسقارماسى ءتوراعالارىنىڭ تالايىن كوردىك. ەشقايسىسىنىڭ دا ورالماندار قوعامدىق بىرلەستىگىنە بۇيرەگى بۇرمايتىن. ال استانادان كەلگەن باسشىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارعا دەن قويۋى, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرۋى كوشى-قون ماسەلەسىنە كوزقاراستىڭ تۇزەلگەنىن كورسەتەتىن سىڭايلى.
ارينە, جەر شارىنداعى 5 ميلليونعا جۋىق قازاقتى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, وتانىنا كەلىپ قىزمەت ەتكىسى كەلەتىندەردى, ۇرپاقتارىن ءوز ۇيىرىنە قوسۋعا تالپىنعانداردى كوشىرىپ الۋ, جاعداي جاساۋ – ءاربىر قازاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. سونداي-اق, شەت جۇرتتا تۋىپ-وسكەنىمەن, ەلىنىڭ قوعامدىق ىستەرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, عىلىمىن, مادەنيەتىن, ادەبيەتىن ەركىن مەڭگەرىپ, قازاقتىڭ ابىرويىن اسپانداتىپ جۇرگەن قانداستارعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. جالپى, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ونەرى مەن ءتىلىن, ادەت-عۇرپىن جاس بۋىننىڭ بويىنا سىڭىرۋگە مەملەكەتتىك قولداۋ جاساپ, شەتەلدەرگە بارىپ وسى باعىتتاعى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەت. بۇل ماسەلەنى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن كوشى-قون كوميتەتى بىرىگىپ اتقارسا, ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەر ەدىك.
سونداي شارالاردىڭ ءبىرى اقتوبەدە بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا وتكەن ءىى حالىقارالىق « ۇلى مۇرا» بايقاۋ-فەستيۆالىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. وعان شەتتەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرى مەن كوپتەگەن ونەرپازدار قاتىستى. ال فەستيۆالعا كەلگەن دەلەگاتسيا باسشىلارى – شەتەلدەردەگى قازاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ جەتەكشىلەرى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى عيماراتىندا وتكەن «قازاق دياسپوراسى: ماسەلەلەرى مەن بولاشاعى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە باسقوستى. ءبىز سوندا كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى, ونىڭ ىشىندە, وسى ماقالادا ايتىلعان جايلاردى دا ورتاعا سالدىق.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزگە 2011 جىلى كەلىپ, بىراق كۆوتا الا الماي كەيىن كەتىپ قالعان ورالمانداردىڭ ماسەلەسى كوكەيدەن كەتپەۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ مينيسترلىك دەپۋتاتتارعا زاڭ جوباسى ۇسىنىلعانىن مالىمدەدى. بۇيىرسا, الداعى ۋاقىتتاردا قارالاتىن كوشى-قون تۋرالى زاڭ قاتەلىكتەرگە بوي الدىرماسا ەكەن دەيمىز. بۇل رەتتە, بارلىق وبلىستارداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلىپ, ورالماندارعا وڭتايلى ەرەجەلەر قابىلدانادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
بازارباي يمان,
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اقتوبە
وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
اقتوبە.