مەن ساعان ريزامىن, «ەگەمەن قازاقستان»!

جۇمىس بەرگەن دەمەۋشىم

1986 جىلى الماتىدا جەلتوقسان وقيعاسى بولدى. سونان كەيىن-اق كەيبىر وڭىرلەردە بەدەلدى, لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ۇلتتىق كادرلاردىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلە باستادى. تال­دىقورعان وبلىسى (قازىرگى الماتى وبلىسى), قاراتال اۋدانىندا قارا تىزىمگە ءبىرىنشى بولىپ ىلىككەن مەن ەدىم. 1973 جىلدان باستاپ قازاق-ورىس تىلدەرىندە شىعاتىن اۋداندىق «كوممۋنيزم جولى» – «پۋت ك كوممۋنيزمۋ» گازەتىنىڭ رەداك­تورى قىزمەتىن 31 جاسىمنان باستاپ ۇزبەي اتقارىپ كەلە جاتقان ەدىم. 18 ادام ەڭبەك ەتەتىن رەداكتسيانىڭ ورىس بولى­مىندە تازا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەيتىن. قازاق بولىمىنە تالانتتى قازاق جاستارى قابىلدانعان. گازەت ماتەريالدارى قازاقشادان ورىسشاعا, ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىلىپ, 8000 تيراجبەن شىعاتىن. بەكىتىلگەن كولىگىمنىڭ جۇرگىزۋشىسى دە گەننادي لاۆرەنكو دەگەن ورىس ازاماتى-تۇعىن. مەن ناعىز ينتەرناتسيوناليست باسشى ەدىم. ءتىپتى ۇيىمدەگى كىشى ۇلىمدى باعاتىن, بىزبەن بىرگە تۇرا­تىن اننا انتاكوۆا ەسىمدى اجەي دە ورىس بولاتىن. ءبىر-بىرىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەنىمىز سونشالىق, جاقىن تۋىستاي ارالاساتىنبىز.

وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندى كولبين باسقارعان جىلداردا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «قازاق ۇلتشىلدىعىن» ايىپ­تاعان قاۋلىسى بارلىق باسپاسوزدە جاريالانعاننان كەيىن قاراتال اۋپارت­كومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يۋري يۆا­نوۆيچ كۋزنەتسوۆ بىردەن ماعان ءشۇيىلدى. اقيقاتى سول, ءبىزدىڭ اۋداندى قازاق ۇلتىنىڭ سانى از دەگەن جەلەۋمەن ۇزاق جىل­دار بويى وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى باسقارعان. العاشقى بيۋروسىنا كۇللى ۇجىم مۇشەلەرىن قاتىستىرىپ, ماعان اقىلعا سىيىمسىز جالالار جابىلدى.  مەنى «ۇلتشىل» دەپ تانىعان جالادان ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىمەن ورىسشا گازەت شىعارىپ وتىرعانىم دا قۇتقارا المادى. اقىرى ءۇش رەت بيۋروعا ءتۇسىپ, پارتيالىق قاتاڭ سوگىس الىپ, 1988 جىلى كوكتەمدە جۇمىستان قۋىلدىم. ونىمەن قويماي, ءۇش ايدا جۇمىسقا تۇرماساڭ «جاتىپىشەر» بولىپ سوتتالاسىڭ دەگەن ەسكەرتۋ جاسالدى.

مەن ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ جەرلەس ءىنىم جانات ەلشىبەكوۆ جاۋاپتى حاتشى قىز­مەتىن اتقاراتىن «سوتسياليستىك قازاق­ستانعا» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») ماقالالار جازا باستادىم (وعان اۋدان باسشىلارىنىڭ ۇكىمى جۇرمەيدى عوي).

گازەتتىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇر­تازا جازعان دۇنيەلەرىمدى توقتاۋسىز جاريالاپ وتىردى. شتاتتاعى ءتىلشى سياقتى قوماقتى قالاماقى دا تولەنىپ تۇردى. اۋداندىق گازەتتىڭ سوڭعى بەس جىلداعى قارجىلىق قۇجاتتارى تەكسەرىلىپ, تەكسەرۋ ءجۇرىپ جاتقاندا باس گازەت ماتەريالدارىمدى جاريالاپ, ەڭسەمدى كوتەرىپ, مارتەبەمدى ءوسىردى. مەنىڭ تىلشىلىگىم بىرنەشە جىلعا سوزىلدى.

ەل گازەتى قاراتالدا كەڭىنەن تاراعان. كۇللى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, مۇعا­لىمدەر, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى جازدىرىپ الىپ وقيدى. قازىر دە سولاي. ماقالامدى وقىعاندار تەلەفون سوعىپ, قۇتتىقتايدى-اي. ءسويتىپ مەن ءۇشىن جا­ڭا الەم اشىلدى. ماقالام ءجيى-ءجيى جاريالانعان سوڭ ماعان بيلىكتىڭ كوز­قاراسى جۇمساردى دا. ونىڭ مىسىن باسقان «سوتسياليستىك قازاقستان» (قا­زىرگى «ەگەمەن») ەدى. جەرگىلىكتى بي­شى­گەش يۋ.ي.كۋزنەتسوۆ مىرزا مەنى رەداك­تورلىقتان قۋسا دا ءوز ماقساتىن ورىن­داي المادى. اۋداندىق گازەتتىڭ باسشىلىعىنا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلىن وتكىزە المادى. كەيىن ءوزى دە ساياسي ساحنادان تايىپ تۇردى.

اينالايىن, «سق», مەنى سەكسەن التى­نىڭ سەرگەلدەڭىنەن وسىلاي قۇتقارعان ەدى. سونىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قۇردىمعا تۇس­پەي, دەنساۋلىعىمدى ساقتاپ, امان قالدىم.

وسىلايشا مەنى «قازاق ۇلتشىلدى­عىنىڭ» كەيىپكەرىنە اينالدىرماق بولعان ءبىرىنشى باسشىنىڭ جىمىسقى ارەكەتىن «ەگەمەنىم» تويتارىپ تاستاعانى ەسىم­نەن كەتپەيدى. دەمەۋشىمنىڭ جاناشىر­لىعى مۇنىمەن دە بىتپەدى.

كۇيزەلىستەن دە ايىقتىردى

 2005 جىلى ناۋرىز ايىندا ۇشتوبە قالاسىنداعى «شاڭىراق» كيىز ءۇي جاساۋ كومبيناتىنىڭ باس ينجەنەرى, جان-جارىم يماش بالابەكوۆ قاتتى اۋىردى. ءوندىرىس تە توقتاپ, 1500-گە جۋىق قازاق جۇمىسسىز قالدى. كيىز ءۇي شىعاراتىن ۇلتتىق كاسىپورىن مۇلدەم جويىلۋعا اينالدى. وتاعاسى كوپ ۇزاماي كوز جۇمدى. مەن سودان سۇرەڭسىز الەمگە ەندىم دە كەتتىم. جانارىم بۇلدىراپ, وقۋ قابىلەتىمنەن ايىرىلدىم. گازەتتىڭ ارىپتەرى سەكىرىپ, بيلەي باستايتىن سىرقاتقا شالدىعىپ, توسەكتەن تۇرا دا المادىم.

بۇل اۋرۋدان ايىقتىرعان دا «ەگەمەن» ەدى. ول كەزدەگى باسشى ساۋىتبەك ادراح­مانوۆ بولاتىن. قازىر عوي, بۇعان بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس. ۇزاق جىلدار ءوزىم دە بۇل باسىلىمنىڭ ەرەكشە قۋاتى بار ەكەنىن تۇسىنە المادىم. ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپادىم دا. قۇداي-اۋ, «ەگە­مەن قازاقستان» ەمدەيدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ وندا جاريالانعان كەيبىر ماقالالاردا ادامدى كۇيزەلىستەن ارىلتاتىن تىلسىمدىق كۇشتىڭ قۋاتى بار ەكەنىن كىم بولجاپتى؟

رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتى پسيحولوگ مىندەتىن دە اتقارا الادى ەكەن. وعان مەنىڭ باسىمنان وتكەن مىنا وقيعا كۋا. بىردە اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ «ەنشىلەر» دەگەن تۋىندىسى جاريالاندى. رەكەڭمەن ءبىز قازمۋ-دە بىرگە وقىعان ەدىك. ءبىر قىزىعى اتى-جونىندەگى ارىپتەرى سەكىرگەن دە جوق, بيلەمەدى دە. سىقيىپ تۇر. تاڭعالدىم. «ەنشىلەردى» قانشاما رەت وقىعانىمدى بىلمەيمىن. ايتەۋىر وقي بەردىم, وقي بەردىم. بىرنەشە كۇننەن سوڭ كوزىم اشىلىپ, بوزعىلت الەمنەن شىققانىمدى بايقادىم. كارى انام ارعىنتاي مەن بالالارىم قاتتى قۋاندى. سول گازەت نومىرلەرىن ءالى ساقتاپ ءجۇرمىن.

و, اللا! سودان بەرى وزىمە ۇناعان ماقالالاردى ساقتاپ قويىپ, قايتا-قايتا وقىپ جۇرەمىن. مۇنىڭ قانداي قۇبىلىس ەكەنىن بىلمەيمىن. بىلەتىنىم, رەكەڭنىڭ «ەنشىلەرىن» جاريالاپ, گازەت مەنى وزگە الەمنەن قايتارىپ الدى. سودان كەيىن اللانىڭ نۇرى جاۋىپ, ماۋسىم ايىنىڭ 6-سىندا مەنى سول كەزدەگى اۋداننىڭ جاس اكىمى قايرات دوساەۆ «قاراتال» گازەتىنە قايتادان رەداكتور ەتىپ تاعايىندادى. زەينەتكە 2012 جىلى قاڭتار ايىندا عانا شىقتىم.

بىراق «ەگەمەننەن» ەشقاشان قول ۇزگەن ەمەسپىن. بايىرعى وقىرمانىنا بۇل باسىلىم تاعى دا سىي جاسايدى-اۋ دەپ ويلاماپپىن. قازىرگى دارحان قىدىرالى توراعا بولىپ وتىرعان تورە گازەت تاعى دا توسىن قىرىن تانىتتى.

جالعىزدىقتان قۇتقاردى

ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاندى» ۇيگە جازدىرىپ الىپ, ۇزبەي وقىپ كەلە جاتقانىمنىڭ جەمىسى مە, الدە وزىنە ادالدىعىمنىڭ جەڭىسى مە, بيىل 2020 جىلى الپىس جاستان اسقانداردىڭ ءبارى ۇيدەن شىقپاسىن دەگەن باس سانيتار دارىگەردىڭ نۇسقاۋى كەلگەندە پەرىشتە بولىپ تاعى سۇيرەدى-اي.

بيىل شىلدە ايىندا گازەتتى الا الماي قالدىم. ونسىز ەڭ قىمباتىمدى جوعالتقانداي بولىپ, قينالعانىم-اي. قاراپ وتىرسام گازەتسىز ءبىر كۇن دە ءومىر سۇرە المايدى ەكەنمىن. دەرەۋ جاعدايدى تۇزەدىم. «ەگەمەن قازاقستان» ۇيدەن شىق­پاي جاپادان جالعىز وتىرعان مەنى رۋحاني ازىقپەن قامتاماسىز ەتىپ, كوڭىلىمدى كوتەرىپ, جالعىزدىقتان قۇتقاردى.

ءباسپاسوزدىڭ كوبى بۇگىندە اپتالىققا اينالعانى بەلگىلى. تەك «ەگەمەن» عانا اپتاسىنا بەس مارتە شىعىپ, ۇيىمە بۇرقىراپ كەلەدى-اي. كوك قاقپامنىڭ جوعارعى تەسىكتەرىنە سىيماي, قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعانىن كورگەندە قۋانىپ, قۇسقا اينالىپ ۇشا جونەلەتىندەي كۇي كەشەمىن. قاشانعى تەلەديدارعا تەلمىرەسىڭ. ۇيالى تەلەفونعا دا ءۇيىر ەمەسپىن. ال «ەگەمەن» بەتتەرىندە رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ جۇرەگى سوعىپ تۇرا­دى, قوزعايتىن تاقىرىبى دا ءار الۋان, مازمۇنى تەرەڭ, وقىرمانعا ۇنايتىن ماتەريالدار وتە كوپ. ءبىر باعان­عا بەرىلەتىن جۋرناليستەر دارحان قى­دىر­الىنىڭ, ميراس اساننىڭ, قاراشاش توقسان­بايدىڭ, باسقا دا قالامگەرلەردىڭ سۇحباتتارى مەن پايىمدى پىكىرلەرى ءارى سۇي­سىندىرەدى, ءارى ساناڭدى جامان پيعىل­دان, ۇرەي مەن قورقىنىشتان تازارتادى.

ماعان ۇناعان ماتەريالداردىڭ ءبارىن تىزبەكتەپ جازا المايمىن, ماقالا اياسى كوتەرمەيدى.

ەندەشە بۇل گازەت ءوزىنىڭ مىڭداعان وقىرماندارىنىڭ ىشكى الەمىنە كۇن بولىپ شۇعىلا شاشىپ, اي بولىپ نۇرىن توگىپ تۇر. ادام جانى ءۇشىن كۇرەس دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟

ءيا, ءوز ومىرىمدەگى وقىس وقيعالاردان تۇيگەنىم: «ەگەمەن» جەكە ادامنىڭ تاعدى­رىنا ىقپال جاسايدى ەكەن. ءۇش باسشى: شەرحان مۇرتازا, ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ, دارحان قىدىرالى تۇسىنداعى ءۇش توسىن وقيعا گازەتتىڭ وتە ساپالى, ماز­مۇندى, اسا قۋاتتى بولىپ شىققانىن ايعاقتايدى. ونىڭ تۇراقتى وقىرمانى بولۋ دا ءبىر باقىت!

ءبىز – اعا ۇرپاقپىز. كەڭەس زامانىندا تۋىپ, مەكتەپتە – ورتا, ۋنيۆەرسيتەتتە جوعارى ءبىلىم الىپ, كىتاپپەن تاربيەلەنىپ, گازەت-جۋرنالمەن رۋحتانىپ, ارمانىمىزعا جەتتىك. مەن گازەتسىز ءومىرىمدى ەلەستەتە دە المايمىن. سوندىقتان دا ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاندى» كەلەر 2021 جىلعا دا جازدىرىپ الىپ, ءار ءنومىرىن ساعىنا كۇتەتىن بولامىن, ينشاللا! مەن ساعان ريزامىن, «ەگەمەن قازاقستان»!

ماكەن وسەرباەۆا,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى

الماتى وبلىسى,

قاراتال اۋدانى