ەرەن ەرلىك, وشپەس داڭق: وتان ءۇشىن, ەل اماندىعى ءۇشىن قازا تاپقان قازاق باتىر­لارىنىڭ ءبىرى – نۇركەن ءابدىروۆ

ال 1935 جىلى جامبىل اتىن­­داعى 7 جىلدىق مەك­تەپتى بىتىر­گەننەن كەيىن 18-شاحتانىڭ كى­تاپحا­ناسىنا قىز­مەتكە ورنالا­سادى. سوندا قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, 1937 جىلى ماسكەۋدىڭ كىتاپحا­نا قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن تەح­ني­كۋمىن بىتىرەدى. ودان كە­يىن­گى جىلدارى «قازاق كىتاپ ساۋ­دا­سى» مەكەمەسىنىڭ قاراعاندى بولىم­شەسىندە ەسەپشى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە, زاڭ ورىندارىنىڭ شا­قى­رۋىمەن, 1938-1939 جىلدارى اۋداندىق, وبلىستىق پروكۋراتۋرادا تەرگەۋشى بولىپ قىزمەت ات­قارادى. 1939 جىلى قا­راعاندى ۇشقىش­تار كلۋبىنىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ, زاپاستاعى ۇشقىش اتانادى.

1940 جىلى نۇركەن ءاب­دى­­­روۆ اسكەر قاتارىنا شاقى­رى­لىپ, ورىنبورداعى ۇش­قىش­تار ۋچي­­ليششەسىنە وقۋعا جىبە­رىلەدى. ول ۇشقىشتار دايارلاي­تىن وقۋ ورنىندا اسكەري ۇشاق­تاردى باس­قارۋدى ۇيرەندى.

سوعىس باستالعاندا نۇركەن تاش­­كەنت­تەگى اۋە اتقىشتارى كۋر­سىنا جىبەرىلەدى دە, ونى بىتىر­گەننەن كەيىن سىبىردەگى قالالار­دىڭ بىرىنە شابۋىلشى-ۇشقىش ماماندى­عىن مەڭگەرۋگە اتتاندى. ءسويتىپ ول 267-ۇش­قىشتار دي­ۆيزياسىنىڭ 808-شابۋىلشى پول­كىنە قوسىلىپ, مايدانعا اتتا­نادى. نۇر­كەن «يل-2» شابۋىلداۋشى ۇشاعىمەن ايقاس­قا كىرەدى. 16 رەت اسپانعا كوتەرىلگەن نۇركەن ءابدىروۆ جاۋدىڭ 12 تان­كىسىن, 28 جۇك ماشيناسىن, وق-ءدارى تيەگەن 18 ماشيناسىن, 3 جانارماي تسيس­تەرناسىن, ءۇش قارۋ ۇياسىن تال­قاندايدى. 1942 جىلى 19 جەل­توق­ساندا ءوزىنىڭ سەرىگى اتقىش, باي­لانىسشى ا.كوميسساروۆپەن سوعىس اسپانىنا 17-رەت, ياعني سوڭعى رەت سامعاپ شىققان ەدى. ولار بو­كوۆ-پونومارەۆكا اۋدانىندا­عى جاۋدىڭ شوعىرلانعان كۇشىن جويۋ­عا تاپسىرما الادى. ءوزىنىڭ وسى سوڭعى شايقاسىندا ون التى تانكتى, زەنيت ارتيللەرياسىنىڭ ەكى ۇياسىن, كوپتەگەن جاۋ ساربازىن جويادى. جاۋ زەڭبىرەك­تەرى دە نۇر­كەندى ۇزدىكسىز اتقىلاۋمەن بولادى. اقىرىندا نۇركەننىڭ ۇشاعى لاۋلاپ جانا باستايدى. سە­كىرىپ-اق كەتۋگە بولاتىن ەدى, بىراق نۇركەن بۇل ويدان اۋلاق بول­دى. «جارالى قىرانىن» نەمىس تەح­نيكاسىنىڭ شوعىرلانعان جەرىنە قا­راي با­عىتتادى. ۇشاقتاعى ءوزىنىڭ ەكيپا­جىمەن, لاپىلداعان جالىن قۇ­شاعىنا, جاۋ تانكتەرىنىڭ قالىڭ ورتاسىنا سۇڭگىپ كەتە باردى. ءوزى دە مەرت بولدى, دۇشپاندى دا زور شى­عىنعا ۇشىراتتى.

باتىردىڭ اقتىق ءسوزىن ەكىنشى ۇشقىشى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزدى. ول الماتىلىق جەرلەسى الەكسەي پيسانكو ەدى. اقتىق ءسوزى: «قوش بول, لەشا, وتانعا دە­گەن مە­نىڭ جالىندى سالەمىمدى جەتكىز. قا­راعاندىعا حات جازىپ جىبەر. قوش بول, دوسىم!». مىنە, ناعىز باتىر وسىلاي دەپتى.

باتىر روس­توۆ وبلىسىنداعى بوكوۆ ستانساسى ماڭىن­داعى كون­كي دە­گەن حۋتوردىڭ ىرگەسىنە, با­ۋىرلاستار ز­يراتىنا جەرلەنگەن. الپىسىنشى جىلداردىڭ مۇع­دا­رىندا باۋىرلاستار زيرا­تى­نىڭ باسىنا قى­زىل گرانيتتەن ەس­كەرتكىش قويىلعان. ەس­كەرت­كىش­­تىڭ قابىرعاسىنداعى تاقتادا مى­­نان­داي جازۋ جازىلعان: «بۇل جەر­دە كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ پەن اتقىش-راديست الەك­ساندر كوميسساروۆ جەرلەنگەن».

نۇركەن ابدىروۆكە نەمىس باس­قىنشى­لا­رىنا قارسى سوعىستا كور­سەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى اتاعى بە­رىلدى. 1958 جىلى قاراعاندىنىڭ جاس­تا­رى قا­راجات جيناپ, نۇركەن اب­دى­روۆكە ەسكەرتكىش تۇرعىزدى. كەن­شى­لەر اس­تاناسىندا كەڭ دە كور­كەم كوشەنىڭ ءبىرى, سپورت كومبي­ناتى داڭقتى جەر­لەسىمىز نۇر­كەن­نىڭ اتىن الدى. ۇشقىش­تىڭ تەڭ­دەسى جوق ەر­لىگى زاپاستاعى پودپول­كوۆنيك, ءبىر كەزدە نۇركەن­نىڭ سۇيىك­تى ۇستازى بولعان گ.ياكي­موۆ­تىڭ كىتابىنا ارقاۋ بولدى. وسى كى­تاپ­تىڭ جەلىسىمەن «قا­زاق تەلە­فيلم» ستۋديا­سى دەرەكتى كينو ءتۇسىردى.

اقتوعاي سەلوسى ورتا­لىعىندا ءبىر كوشە باتىر ەسىمىمەن اتالسا, نۇر­كەن سەلوسى ورتالىعىنداعى مەك­تەپكە باتىردىڭ اتى بەرىلگەن, مەك­تەپتە مۇراجاي ءۇيى اشىلعان. 2019 جىلى باتىردىڭ 100 جىل­دىعى قاراعاندى وب­لىسى كولە­مىندە اتالىپ ءوتىلىپ, اق­توعاي سەلو­سىنداعى با­تىرلار ساياباعىندا قى­زىل گرانيتتەن ەسكەرتكىش ور­نا­تىل­دى. ءار جىل سايىن باتىردى ەسكە ءتۇسىرۋ ماق­ساتىندا ءارتۇرلى سپورت­تىق جانە مادەني شارالار وتكىزۋ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.

سەرىك اياۋلىم,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى