ەلدىڭ ەڭسەلى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇعىرلى بولۋى ازاماتتىق بەلسەندىلىككە, ءوزارا ىنتىماق پەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىكپەن ەرە كەلگەن ەركىندىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ دامۋ بەلەستەرىنەن وتۋىنە العىشارت جاسادى. قازىر ازاماتتىق اليانس قۇرىلىمى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ وزىق دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ۇلەستەرىن قوسۋدا.
بۇگىن استانادا وتەتىن ءVى ازاماتتىق فورۋم قارساڭىندا ءبىز «اقتوبە وبلىستىق ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تاتيانا تالاەۆاعا جولىعىپ, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا بايلانىستى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىسۋىن سۇراعان ەدىك.
* بۇگىن استانادا ءVى ازاماتتىق فورۋم وتەدى
ەلدىڭ ەڭسەلى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇعىرلى بولۋى ازاماتتىق بەلسەندىلىككە, ءوزارا ىنتىماق پەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى. تاۋەلسىزدىكپەن ەرە كەلگەن ەركىندىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ دامۋ بەلەستەرىنەن وتۋىنە العىشارت جاسادى. قازىر ازاماتتىق اليانس قۇرىلىمى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ وزىق دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋىنە ۇلەستەرىن قوسۋدا.
بۇگىن استانادا وتەتىن ءVى ازاماتتىق فورۋم قارساڭىندا ءبىز «اقتوبە وبلىستىق ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تاتيانا تالاەۆاعا جولىعىپ, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا بايلانىستى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىسۋىن سۇراعان ەدىك.
– سىزگە جولىعۋىمىزدىڭ سەبەبى, ءوزىڭىز بىلەتىندەي, استانادا ءVى ازاماتتىق فورۋم وتەدى. وسى ورايدا ءبىر كەزەك وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قالىپتاسۋىنداعى وتپەلى كەزەڭدەردى ەسكە الساڭىز.
– ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار سەكتورىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى دامىپ كەلە جاتقان ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى دەۋ ورىندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بۋىنى بىردەن بەكىپ كەتە قويدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولار. بىرەۋلەر مۇنداي ىسكە ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ۇلەس قوسۋدىڭ جولى رەتىندە قارادى, ال, ەندى بىرەۋلەر كوپ دۇرمەكپەن ۇلكەن كوشكە ىلەسكىسى كەلدى. نە بولعاندا دا العاش قۇرىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ۇلكەن ىسكە ءىز سالدى, ازاماتتىق قوعامنىڭ قارلىعاشتارى ىسپەتتى بولدى.
ارينە, قاشاندا جاڭا ءىستىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بولادى. مۇنداي قيىندىقتاردى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا باستان وتكەردى. الايدا, مۇنداي ازاماتتىق ىستەردى باستاۋشىلار باستاماشىل, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتتارى بولاتىن. وبلىستا العاشقى قۇرىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اراسىنان ءوز كوشىن تەز تۇزەپ كەتكەن «اقتوبە قالاسى سال اۋرۋلارىنا شالدىققان ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ» قوعامى, «اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ» قوعامى جانە باسقالارىن اتاپ وتۋگە بولادى.
قازاقستان ۇكىمەتى 2000-جىلدارى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بۇرىنعىدان گورى كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى, ولاردى قوعامداعى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە قاۋقارلى قۇرىلىم رەتىندە باعالادى. 2003 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن تۇڭعىش ازاماتتىق فورۋم وتكىزىلدى. الەۋمەتتىك تاپسىرىس زاڭى قابىلداندى, اتا زاڭىمىزعا قوعامدىق ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى دە بۇل باعىتتاعى ىلگەرىلەۋشىلىك بولعانى راس. قازىر بارلىق وڭىرلەردەگى سياقتى ءبىزدىڭ وبلىستا دا ازاماتتىق اليانس ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى.
– جالپى, وسى كەزگە دەيىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قانداي ماسەلەلەرمەن اينالىستى؟ بۇل باعىتتا بيلىكپەن ءوزارا ورتاق ءتىل تابىسىلدى ما؟
– ازاماتتىق باستامانى قولداۋ, جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ولاردىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ, ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, جاستاردى ءدىني ساۋاتتىلىققا تاربيەلەۋ, ءدىني-قۇقىقتىق جانە ساياسي تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ سياقتى كوپتەگەن ماسەلەلەر قامتىلدى. شىنى كەرەك, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ارالاسپايتىن سالا بولماۋى ءتيىس. تەك ونىڭ جۇمىسى زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلۋى كەرەك.
– قول جەتكەن تابىستاردان مىسال كەلتىرە كەتسەڭىز.
– وزەكتى ماسەلەنى بيلىككە جەتكىزۋدىڭ ارقاسىندا اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى كوممۋنالدىق تولەمدەردەن بوساتىلدى. «اقتوبە قالاسى سال اۋرۋىنا شالدىققان ازاماتتاردى قورعاۋ» قوعامى دا وزىندىك ءىس-ارەكتتەرى ارقىلى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ وزدەرىن قوعامنىڭ تەڭ دارەجەلى ازاماتى سەزىنۋىنە جەتىسىپ كەلەدى. ولار ءۇشىن ارناۋلى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ بەرىلدى. ارناۋلى تاكسي جۇمىس ىستەيدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قانشاسى ءوز ءىسىن اشۋعا تالپىنىپ جاتىر. بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ كەتكەندەرى قانشاما؟
ءتيىستى ورىنداردىڭ شەشىم قابىلداۋىنا قاتىسۋعا ۇمتىلۋ, جەرگىلىكتى بيلىك پەن قۇزىرلى ورگاندارعا ۇسىنىستار بەرۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە بەلسەندى قاتىسۋ, جاستار اراسىنداعى قىلمىستى بولدىرماۋعا اتسالىسۋ, از قامتىلعاندارعا كومەك بەرۋ ەشقاشان دا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار نازارىنان تىس قالعان ەمەس.تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما ەكى جىلىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەگەمەن ەلىمىزبەن بىرگە ەسەيىپ, بۇگىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى بولىگىنە اينالدى.
– وبلىس بويىنشا قانشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار؟ ولاردىڭ جۇمىستارى قانشالىقتى قالىپتاسىپ وتىر؟
– مەنىڭ بىلۋىمشە, وبلىستا تىركەلگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بارلىعى تولىق قۋاتىندا وزدەرى ۇستانعان باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتپاعانى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن, جىل وتكەن سايىن بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىندەر قاتارى كوبەيە تۇسۋدە. قازىر 100-دەن استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ وكىلدەرى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بارلىق كەڭەس بەرۋشى-كونسۋلتاتيۆتىك ورگاندار قۇرامىنا ەنىپ, جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە بەلسەندى ۇلەس قوسۋدا. بۇعان دەيىن ءۇشىنشى سەكتوردىڭ وزەكتى ماسەلەسى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اۋىلدىق جەرلەردە دامىماۋى بولاتىن. وتكەن جىلدىڭ اياعىنا تامان اۋىلدىق جەرلەردە جاستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن 12 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم قۇرىلىپ, بيىل ولار مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىراز شارۋا جاسادى.
– جەرگىلىكتى بيلىكپەن قارىم-قاتىناستىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس. وبلىستا بۇل ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟
– شىنى كەرەك, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دامۋى مەملەكەتتىك قولداۋعا تاۋەلدى. بۇل باعىتتا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ ماڭىزى زور. سوڭعى ەكى جىلدا وبلىستىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى جالپى سوماسى 500 ميلليون تەڭگە بولاتىن 162 الەۋمەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىردى. تەك ۇستىمىزدەگى جىلى عانا جاس مامانداردى قولداۋ بويىنشا 60 ميلليون تەڭگەنىڭ الەۋمەتتىك جوبالارى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزىلدى. وبلىستىق جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارما ءبىر جىل ىشىندە الەۋمەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جاستاردىڭ 12 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى 111,0 ميلليون تەڭگە بولاتىن جوبالاردى ورىندادى. بيىل ءبىرىنشى رەت ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مۇگەدەك بالالارعا ارناۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە تارتۋعا 16,5 ميلليون تەڭگە قارالدى.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىستى سالالىق قاعيدات بويىنشا ورنالاستىرۋ بايقالعانىنا قاراماستان, بۇل جۇمىس وبلىستا دامىپ كەتە قويعان جوق. وبلىستاعى جەتى باسقارما عانا ۇەۇ-مەن تۇراقتى تۇردە ءوزارا ءىس-ارەكەت ەتەدى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرادى. قالعاندارى تۋرالى ولاي ايتۋعا ءالى ەرتە. سونداي-اق, وبلىستىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزدى ەكى وزەكتى جوبانى قارجىلاندىرعانىن ايتۋ ورىندى بولماق. ونىڭ ءبىرى – ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ, مەدياتسيانى دامىتۋ سالاسى بولسا, ەكىنشىسى – يپوتەكالىق نەسيەلەرىن وتەي الماي وتىرعان ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. ءبىر قۋانىشتىسى, بيىل ءبىرىنشى رەت مەملەكەتتىك تاپسىرىس اۋداندىق دەڭگەيدە ەنگىزىلدى.
– قاي جۇمىستىڭ دا ناتيجەلى بولعانى جاقسى. وسى رەتتە, قوعامدىق دامۋىمىز ءۇشىن وسىنداي ىرگەلى ىستەر اتقارىپ جۇرگەندەردى ىنتالاندىرۋ جولدارى قانداي؟
– ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار – بيلىك پەن بيزنەستەن كەيىنگى ءۇشىنشى سەكتور. بۇل – ءبىر يدەيا جولىنداعى ادامدار بىرلەستىگى. ولار ۇيىمدى كۇنكورىس كوزى, پايدا تابۋ جولى دەپ قارامايدى, بىرلەسىپ جالپى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمىلادى. ولاردىڭ باستى ماقساتى ءبىز بەن ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدى اناعۇرلىم جاقسىراق جانە ساپالى ەتۋ بولىپ تابىلادى.ءۇشىنشى سەكتور ءار ادامعا جەتۋگە, كومەكتەسۋگە تىرىسادى, قاجەت ەتكەندەرگە كومەك قولىن سوزۋعا دايىن. وزدەرىنىڭ ۋاقىتىن, قۋاتىن ەشتەڭە دامەتپەستەن باسقالارعا ۇسىنادى. مۇنى ولار جوعارىنىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, ءوز جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن جاسايدى. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەگى قانداي ىنتالاندىرۋعا دا لايىق.
ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت ءبىزدىڭ وبلىستا 2011 جىلى «ۇزدىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم» كونكۋرسى وتكىزىلدى. بەس نوميناتسيا بويىنشا وتكىزىلگەن كونكۋرسقا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى ۇلكەن شىعارماشىلىق بايقاۋ رەتىندە قاراپ, ءوز شىعارماشىلىعىن كورسەتتى. بۇل وزگە وڭىرلەرگە ۇلگى بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, ءسىرا. كۇنى كەشە وتكەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وبلىستىق فورۋمىندا 10 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم توراعالارىنا وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسقانى, قوعامدىق جانە ساياسي بەلسەندىلىگى ءۇشىن وبلىس اكىمىنىڭ العىس حاتى مەن 50 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىعى تاپسىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى بيلىك پەن ءۇشىنشى سەكتوردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ بۇرىنعىدان دا نىعايا تۇسكەنىن كورسەتەدى.
– تاتيانا جاقسىبايقىزى, ءۇشىنشى سەكتوردىڭ بۇدان گورى دە بەلسەندى ارەكەت ەتۋى, دامۋى ءۇشىن قانداي پروبلەمالار شەشىلسە دەگەن ويىڭىز بار؟
– جاستار ۇيىمدارىنا ۆولونتەرلىك قوزعالىستى دامىتۋعا ۇيىتقى بولۋ كەرەك دەر ەدىم. ەكىنشى ءبىر وزەكتى ماسەلە, نولدىك مولشەرلەمە بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس ءبولۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ باعاسىن قارجىلاي تۇرعىدا ءنول پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قابىلداۋ تاپسىرىسى بولعان ەدى. سول ۋاقىتتا كوپتەگەن ايماقتىق باق بەلسەندى قىزمەت جاساپ, ەڭبەكتەرى العا باسقان ەدى. الايدا, وكىنىشكە قاراي قازىرگى تاڭدا بۇل مولشەرلەمەنىڭ پايىزدىق دەڭگەيى وسۋىنە بايلانىستى كوپتەگەن وڭىرلىك باق-تارعا از-ماز قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم مەملەكەتتىك تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرۋعا كەلىسىم-شارت جاساسقاننان كەيىن جوبانى ءوز ەسەبىنەن ورىنداۋى قاجەت. قارجىلاي جانە ساراپتامالىق تالداۋ ەسەپتەرى قابىلدانعاننان كەيىن بارىپ ولار تولەمدەرىن الادى. مۇنداي كوزقاراس ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز اقشا تاپپايمىز, ءوز ميسسيامىزدى ورىندايمىز. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاپسىرىس بايقاۋى كەش جاريالانىپ جۇرگەنى دە قيىندىق كەلتىرۋدە. سول سەبەپتى ۇەۇ جىلدىڭ ورتاسى اۋعاندا بارىپ قارجىعا قول جەتكىزەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار اسىعىس جاسالادى, اتۇستىلىككە جول بەرىلەدى. بۇل, سايىپ كەلگەندە, ۇەۇ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان 2014 جىلعى الەۋمەتتىك تاپسىرىس جىلدىڭ باسىندا جاسالىپ, ءارى قاراي داستۇرگە اينالسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى دەپ ويلايمىن. جالپى, بۇل باعىتتا ورتاق ويلاسار ماسەلەلەر بارشىلىق. اتالعان ماسەلەلەر ءVى ازاماتتىق فورۋمدا جان-جاقتى ءسوز بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– ءسوز سوڭىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە تىندىرعان ىستەرىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– وبلىستا كوپ شارۋالار تىندىرىلۋدا, ءوڭىر ەكونوميكاسىندا ىلگەرىلەۋ بار. جىل سايىن جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تابۋدا. ءبىز, دەپۋتاتتار دا ءوز حال-قادەرىمىزشە وبلىستىڭ دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز. جەكە ءوز باسىما كەلسەم, وبلىس ورتالىعىندا بالالاردى بەيىمدەۋ ورتالىعىن سالۋعا كومەكتەستىم. مۇندا تاربيە الىپ جاتقان بالالار تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى. ىشتەرىندە بولاشاق دەپۋتاتتار, مينيسترلەر بار شىعار. جەردە جاتقان بالا جوق. مەن ارقاشان ولارعا كومەكتەسۋگە دايىنمىن.
سونىمەن بىرگە, جۋىردا مەديتسينالىق كوللەدجدىڭ جاتاقحاناسىنىڭ قايتا جاراقتاندىرىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋىنە ۇيىتقى بولدىم. وسى جۇمىستىڭ ارقاسىندا 280 ستۋدەنت تۇراتىن جەر تاۋىپ, قۋانىشقا كەنەلدى. جالپى, كۇندەلىكتى كومەك سۇراپ, جۇمىس سۇراپ ادامدار كوپ كەلەدى. ارالارىندا يپوتەكالىق ءماسەلەلەرىن شەشە الماي كەلەتىن تۇرعىندار دا بار. ەشكىمنىڭ كوڭىلىن جىقپاي, شاما كەلگەنشە ءماسەلەلەرىن شەشىپ جاتىرمىز. قىسقاسى, دەپۋتاتتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. بۇل ءىلگەرىلەۋ ءۇشىن قاجەت قاعيدا دەپ ويلايمىن. الدا دا بۇل باعىتتا ءبىرلەسە ءىس-قيمىل جاسايتىن بولامىز.
اڭگىمەلەسكەن
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.