كومپوزيتور ءوز شىعارمالارىنا تاقىرىپتى قالاي ىزدەيدى, قايتالانبايتىن اۋەندەر مەن بەينەلەردى, سيۋجەتتەردى قايدان تابادى؟ جۋىردا عانا ەلوردالىق جۋرناليستەردىڭ بىرىمەن وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەسىپ ەدىم. وعان جانە كلاسسيكالىق مۋزىكاعا شىنايى بەرىلگەن جاندارعا 60 جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن «شاتتىق وتانى» تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەلى وتىرمىن. الدىمەن ايتىپ قويايىن, بۇل شىعارمانىڭ اۆتورى كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اسا كورنەكتى كومپوزيتور, كەلەر جىلى 90 جىلدىعى تويلاناتىن مەنىڭ اكەم – سىدىق مۇحامەدجانوۆ.
كومپوزيتور ءوز شىعارمالارىنا تاقىرىپتى قالاي ىزدەيدى, قايتالانبايتىن اۋەندەر مەن بەينەلەردى, سيۋجەتتەردى قايدان تابادى؟ جۋىردا عانا ەلوردالىق جۋرناليستەردىڭ بىرىمەن وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەسىپ ەدىم. وعان جانە كلاسسيكالىق مۋزىكاعا شىنايى بەرىلگەن جاندارعا 60 جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن «شاتتىق وتانى» تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەلى وتىرمىن. الدىمەن ايتىپ قويايىن, بۇل شىعارمانىڭ اۆتورى كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اسا كورنەكتى كومپوزيتور, كەلەر جىلى 90 جىلدىعى تويلاناتىن مەنىڭ اكەم – سىدىق مۇحامەدجانوۆ.
...قيماس ءارى اياۋلى جاندى – انانى جوعالتۋدان اسقان قانداي قاسىرەت-قايعى بار؟ وسى ءبىر جايدىڭ اكەمە قاتتى سوققى بولىپ تيگەنىن, شىبىن جانىن قويارعا جەر تاپپاي قىستى كۇنى اياعى اۋىر انامدى جەتەكتەپ الىپ كوشەدە, بۇرىلىستاردا ەرسىلى-قارسىلى جۇرگەنىن, قاناتى قايىرىلعان قۇسقا ءتان شاراسىزدىقپەن «اپا-ا! اپا-ا!» دەپ بوتاداي بوزداعانىن انام ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ال انام وسى قايعىنى جۇبايىم كوتەرە الماي ما دەپ قورىققانىمەن, ءوزىنىڭ جانە بولاشاق ومىرگە كەلەر ءسابيدىڭ اكەمە سۇيەنىش بولاتىنىنا, ونى شاراسىزدىقتان, كۇيزەلىستەن الىپ شىعاتىنىنا سەنگەن سياقتى. اللانىڭ كەڭدىگىن كورمەيسىز بە, قۇتقارۋشىسىن جىبەرگەن. ياعني, ومىرگە تۇڭعىش بالاسى – مەن كەلدىم!
ال, اقىلدى جار اتانىپ, اكەمنىڭ شىعارماشىلىق مۋزاسىنا اينالا بىلگەن انام (اكەم «مەنىڭ قالدۋشكام» دەپ ەركەلەتەتىن) بىردە جۇبايىنىڭ قولىنا جامبىل جاباەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعىن ۇستاتادى. ونىڭ ىشىندە «شاتتىق وتانى» پوەماسى دا بولعان. سوناۋ ءبىر قيىن دا قاتال 1941 جىلى ءوزىنىڭ اتاقتى «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» اتتى ولەڭىن جازعان ۇلى اقىن «شاتتىق وتانى» پوەماسىنا وتانىمىزدىڭ سۇلۋلىعى مەن كۇشىن, حالقىنىڭ ەرلىگىن, الداعى كۇندەردە اتامەكەنىمىزدىڭ گۇلدەنەتىنىن, كەلەر ۇرپاقتىڭ باقىتتى ءومىر سۇرەتىنىن ارقاۋ ەتكەن.
جامبىل جىرلارىنان شابىت العان مەنىڭ اكەم قايعىنىڭ قۇنداعىنان جانە رۋحاني السىزدىكتەن ءبىر مەزەت بوساپ شىققانداي بولادى. ءسويتىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتى, پروفەسسور ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ شاكىرتى العاشقى ءىرى شىعارماسىن جازۋعا وتىرادى.
وسى ارادا «شاتتىق وتانى» شىعارماسىن جازۋعا اكەمە ءوزىمنىڭ دە «كومەكتەسكەنىمدى» ايتا كەتكىم كەلىپ وتىر. ەدەنى جەر, ۇستىنە كيىز بەن كورپەشە توسەلگەن جالعا العان كىشكەنە عانا ۇيدە تۇرامىز. ەندى عانا ەڭبەكتەپ جۇرگەن كەزىم بولسا كەرەك, اكەمدى (انام مەكتەپتە جۇمىستا) اينالشىقتاي بەرەمىن, مازاسىن الامىن. ول ءوزىنىڭ سيمفونيالىق كۇيىن ءبىتىرۋى جانە سونىمەن ءبىر مەزەتتە ءوزىنىڭ تۇڭعىشى مەنى دە كوزىنەن تاسا ەتپەۋى كەرەك. كەزەكتى 4-6 تاكتىنى جازار كەزدە اكەم بىلعارى كەبىستى بارىنشا ءارى قاراي لاقتىرىپ جىبەرىپ, «اكەلىپ بەرشى» دەيدى. مەن قۋانىپ تومپاڭداي جونەلەمىن. كەبىسكە تەز جەتىپ (ال اكەمە مەنىڭ ءجاي بارعانىم كەرەك), الگىندەگى بولماي الىپ كەلەمىن. اكەم مەنى ماقتايدى دا, ءالى بىتپەگەن نوتا قاعازدارىنا قايتا قاراپ, كەبىستى بار پارمەنىمەن ودان ءارى لاقتىرىپ جىبەرەدى. بىراق كەبىس ول جاقتا كوپ جاتپايدى. ويتكەنى, مەن دە كۇيدىڭ ىرعاعىمەن جۇمىس ىستەيمىن عوي. مىنە, وسىلاي, «اكەم ەكەۋمىز» ونىڭ كەرەمەت تۋىندىسى – «شاتتىق وتانى» كۇيىن ۋاقىتىلى بىتىرگەنبىز!
پرەمەراسى كونسەرۆاتوريانىڭ زالىندا 1953 جىلى كەرەمەت تابىسپەن وتكەن. سول ساتتەردى انام بىلايشا ەسكە الاتىن: «ءبارى «براۆو!!!», «بيس!!!» دەپ ايقايلاپ, دۋىلداتا قول سوقتى. شامعون قاجىعاليەۆ باس ديريجەرلىك جاسايتىن قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ مۋزىكانتتارى جارتى ساعات بويى تۇرەگەپ تۇردى...».
سول جىلى جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۋحارەستە وتكەن بۇكىلالەمدىك فەستيۆالىندە كسرو-دان شىققان حالىق اسپاپتارىمەن ونەر كورسەتەتىن جالعىز ۇجىم, ياعني, قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيىن, م.گلينكانىڭ «ۆالس-فانتازيا» شىعارماسىن جانە سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «شاتتىق وتانى» كۇيىن ورىنداپ, فەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسى مەن التىن مەدالىن قانجىعالارىنا بايلايدى.
اكەم فەستيۆالدەن كەلگەن بەتتە ونى جامبىل اتىنداعى رەسپۋبليكالىق سىيلىققا ۇسىنادى. ءسويتىپ, ەكىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى ورىسشا ايتقاندا, «تاڭ اتقاندا اتاقتى بولىپ ويانادى».
«شاتتىق وتانىنىڭ» كونتسەرتتىك تاعدىرى وتە باقىتتى. بۇل كۇي ەل ىشىندە جانە شەتەلدەردە وتە كوپ ورىندالدى. مۋزىكاتانۋشىلار كەزىندە ونى «رەسپۋبليكانىڭ مۋزىكالىق ەمبلەماسى», سونداي-اق, «قازاقستاننىڭ رەسمي ەمەس ءانۇرانى» دەپ اتادى. كۇندەلىكتى تاڭەرتەڭ راديودان قازكسر ءانۇرانىنان كەيىن تىڭدارمانداردى «شاتتىق وتانىنىڭ» سالتاناتتى ءارى جارقىن اۋەنى قۋانتىپ وتىراتىن.
كوزكورگەندەر مەن انام پرەمەرا بارىسىنان مىنا ءبىر جايتتى دا ۇدايى ەسكە الاتىن. كەشتىڭ قاھارمانىنا اقشاشتى, كەلبەتتى, يىعىنا ءشالى جامىلعان ايەل – الماتىلىق كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتتەرىن «مۋزىكالىق شىعارمالاردى تالداۋ» ءپانى بويىنشا وقىتىپ جاتقان لەنينگرادتىق پروفەسسور ۆارۆارا دەرنوۆا جاقىنداپ: «بۇل – ۇستاز ءوزىنىڭ شاكىرتى ءۇشىن ماقتاناتىن وقيعا. جارايسىڭ, سىدىق, قۇتتىقتايمىن! بۇل – ناعىز مۋزىكا. ونىڭ ءومىرى ۇزاق بولادى», – دەيدى.
ايتقانى كەلدى. «شاتتىق وتانى» ءومىر سۇرۋدە. قازاقستاندىقتاردىڭ كوپتەگەن بۋىنى ونى راديودان, تەلەديداردان, كونتسەرتتىك الاڭداردان تىڭداپ ءوستى.
سىدىق مۇحامەدجانوۆ ەلىمىزدىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت وپەرا ساحناسىنا «جۇمباق قىز» (ساكەن سەيفۋلليننىڭ «كوكشەتاۋ» پوەماسى بويىنشا) ارقىلى كورنەكتى تاريحي تۇلعا, بۇل كۇندەرى 300 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان ابىلاي حاننىڭ وبرازىن الىپ شىقتى. ول وسى ازاماتتىق ءارى شىعارماشىلىق قادامى ءۇشىن سول ۋاقىتتا «يدەولوگيالىق جاعىنان جەتىلمەگەن كومپوزيتور جانە ۇلتشىل» اتانعان. بۇل 1971 جىل ەدى. اكەمنىڭ ەكى رەت ينفاركت الۋى ابىلاي حاننىڭ وبرازى ءۇشىن بەرىلگەن «قالاماقى» سىندى بولدى. ال قازىر ابىلاي حان اتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن كوشەلەر مەن داڭعىلدار, ءىرى وقۋ ورنى, ەسكەرتكىشتەر بار. ادامدار شورا ۇمبەتاليەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ابىلاي حاننىڭ اريالارىن دا ۇمىتقان جوق. سوندىقتان سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ رۋحىن سىيلاي وتىرىپ, ءبىز ونىڭ مۋزىكاسىن «زاماناۋيلاندىرۋدى, كەلبەتىن وزگەرتۋدى» ەمەس, سول مۋزىكانىڭ ء(ماتىننىڭ دە) رۋحىنا ساي بولۋدى ويلاۋىمىز كەرەك.
«شاتتىق وتانى» ومىرگە قالاي كەلدى؟ كۇيدىڭ العاشقى اۋەندەرى سامان ءۇيدىڭ ىشىندەگى اكەمنىڭ دومبىراسىنان توگىلدى. بۇل اقبورىقتاي اناسىن جوعالتقان اكەمنىڭ جان كۇيزەلىسىن ەمدەۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ جان جارى مەن تۇڭعىش ءسابيىنە دەگەن ماحابباتىنان, تۋعان جەردىڭ ۇلىلىعىنا تاعزىم ەتۋدەن تۋعان ءۇمىت پەن شاتتىقتىڭ, جارىق ساۋلەنىڭ گيمنى ەدى. اكەمنىڭ 80 جىلدىعىندا بايانداما جاساعان اتاقتى مۋزىكاتانۋشى گۇلنار عيزاتوۆا «شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ جان الەمىندە قىزىقتى جايتتار ورىن الادى. ولاردىڭ ومىردەگى سەزىنىستەرى پارتيتۋرالارىنا وتەدى. مىنە, سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ اتاقتى قۇرداسى, قيىن كۇندەر مەن وقيعالاردى باسىنان از وتكەرمەگەن گرۋزين كومپوزيتورى گيا كانچەلي «اتامەكەن مۇڭى» سيمفونياسىن تۋدىردى... ال, سىدىق اعانىڭ قالامىنان (قايتپاس قايسار مىنەزى ءۇشىن ۇستازى «شاقپاقتاس» اتاعان) «شاتتىق وتانى» ومىرگە كەلدى», – دەگەن ەدى.
ءلايلا مۇحامەدجانوۆا,
مۋزىكاتانۋشى, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
سۋرەتتە: (سولدان وڭعا قاراي) قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ باسقارما ءمۇشەلەرى – ق.قوجامياروۆ, س.مۇحامەدجانوۆ ء(توراعاسى), ە.برۋسيلوۆسكي, ب.ەرزاكوۆيچ.