كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلباسى «جاسىل ەكونوميكا» تۋرالى ايتپاس بۇرىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ بازالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. قازاقستاندا جىلۋ جەلىلەرىندەگى شىعىن 22,1 پايىز, ال ەۋرووداقتا ورتاشا 10 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستاندىق ەلەكتر جەلىلەرىندە شىعىن 14 پايىز بولسا, قىتاي, كورەيا, جاپونيادا ول نەبارى 5 پايىز.
«مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا ەسەپتەۋ ماسەلەلەرىنە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە كوڭىل بولىنەدى. ماسەلەن, جالپى ءۇيدىڭ جىلۋ ەسەپتەگىشتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاراعاندى وبلىسىندا 25,8 پايىزدى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 16 پايىزدى عانا قۇرايدى. تۇرعىندار اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن, جىلۋ مەن گازدى ۇنەمدەۋ جونىندە پارمەندى ناسيحات جۇرگىزىلمەيدى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسىنداي كەمشىلىكتەردىڭ ورال قالاسىنداعى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىنە ءتان ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى.
*پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلباسى «جاسىل ەكونوميكا» تۋرالى ايتپاس بۇرىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋدىڭ بازالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. قازاقستاندا جىلۋ جەلىلەرىندەگى شىعىن 22,1 پايىز, ال ەۋرووداقتا ورتاشا 10 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستاندىق ەلەكتر جەلىلەرىندە شىعىن 14 پايىز بولسا, قىتاي, كورەيا, جاپونيادا ول نەبارى 5 پايىز.
«مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا ەسەپتەۋ ماسەلەلەرىنە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە كوڭىل بولىنەدى. ماسەلەن, جالپى ءۇيدىڭ جىلۋ ەسەپتەگىشتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاراعاندى وبلىسىندا 25,8 پايىزدى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 16 پايىزدى عانا قۇرايدى. تۇرعىندار اراسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن, جىلۋ مەن گازدى ۇنەمدەۋ جونىندە پارمەندى ناسيحات جۇرگىزىلمەيدى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسىنداي كەمشىلىكتەردىڭ ورال قالاسىنداعى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىنە ءتان ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى.
كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مەنشىكتەگى جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كاسىپورىنداردى باسەكەلەستىك ورتاعا تارتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. بۇل جونىندە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى دا بار. ارينە, مۇنداي قادامدار ەڭ الدىمەن ينۆەستورلىق قاراجاتتاردىڭ ەسەبىنەن بەلگىلى ءبىر كاسىپورىننىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ, ونىڭ جۇمىسىنا جاڭاشا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن جاسالاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. باسەكەلەستىكتى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ كەلىسىمىنە سايكەس ورال قالالىق اكىمدىگىنىڭ 2012 جىلعى 14 ماۋسىمى مەن 12 شىلدەدەگى قاۋلىلارى ءدال وسىنداي ماقساتتا الىنعان دەسەك, شىندىقتان الشاق كەتپەيمىز.
سوعان سايكەس ورال قالاسىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناپ, تاسىمالداپ جويۋمەن اينالىسىپ كەلگەن ارنايى اۆتوكاسىپورىن تاراتىلىپ, ورنىنا «ورالتازاسەرۆيس» دەپ اتالاتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قۇرىلدى. بۇل جاڭا وندىرىستىك قۇرىلىم 2012 جىلدىڭ 3 قازانىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتىندە تىركەۋدەن وتكىزىلگەن. مۇندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 30 پايىزدى قۇراسا, جەكە تۇلعانىڭ ۇلەسىنە ونىڭ نەگىزگى بولىگى, ياعني 70 پايىزى جاتادى. بۇل ارادا جەكە تۇلعا, جەكە كاپيتال دەپ ۇكىلەپ, ەرەكشەلەپ ايتىپ وتىرعان ادامىمىز گەرمانيالىق ينۆەستور گرەگوري ۆايزەر مىرزا بولىپ وتىر.
سودان نە بولدى دەيسىز عوي؟ ءتۇيىپ ايتقاندا, شەتەلدىك ينۆەستور قالالىق كاسىپورىننىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋعا كوك تيىن قاراجات سالماعان. سونداي-اق, جاڭا تەحنيكالار ساتىپ الىپ, ەسكىرگەن اۆتوپاركتى جاڭارتۋعا دا باسىن ونشا قاتىرا قويماپتى. مۇندايدا ەسىل تەككە كەتكەن ۋاقىت-اي دەمەسكە لاجىڭ جوق. مۇنداي كوزقاراستىڭ سالقىنى قالا تازالىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. تۇرمىستىق قالدىق تا جينالماي, تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ قالاتىن كوڭىلسىز كورىنىستەر ورىن الا باستادى. ءسويتىپ, جەكە ينۆەستور سەنىمدى اقتاماعان سوڭ, تاعى دا سول باسەكەلەستىكتى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ رۇقساتىمەن «ورالتازاسەرۆيستى» بيىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا قايتادان كوممۋنالدىق مەنشىك قۇزىرىنا الۋعا تۋرا كەلگەنىن قايتەرسىز.
ارينە, كەتكەن كىسىنىڭ ارتىنان تاس اتۋ ادىلەتتىلىككە دە, ادامگەرشىلىككە دە جاتپايدى. گ.ۆايزەر ارناۋلى كاسىپورىن قىزمەتىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ءىسىنىڭ نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىگىن وزىنە الا وتىرىپ, نەلىكتەن ءىس-ارەكەتسىز, قيمىل-قارەكەتسىز قالدى؟ سوندا ونىڭ كوزدەگەنى نە؟ قازىرگى جاعدايدا شەتەلدىك ينۆەستورمەن بۇل ساۋالدار توڭىرەگىندە ءۇن قاتىسۋ ءمۇمكىندىگى بولماعاندىقتان, بۇل ساۋالدارعا تولىققاندى جاۋاپ قايتارۋ قيىن-اق. دەگەنمەن, قازاقى قارا اقىل مەن قازىرگى قيسىنعا ساي تەرەڭىرەك وي جۇگىرتىپ كورسەك, بار قيمىل-قوزعالىسى مەن ءىس-ارەكەتىن تازا ەۋروپالىق ستاندارتتارمەن ءولشەۋگە ارەكەتتەنگەن كاپيتال يەسى بىزدەگى كورسەتىلگەن قىزمەتكە اقى تولەۋدى قاجەت دەپ تابا بەرمەيتىن, ونى ساعىزشا سوزاتىن جاۋاپسىزدىقتان ءىشىن تارتىپ قالعان سياقتى كورىنەدى. تۇرعىندار مەن زاڭدى تۇلعالاردان جينالماي قالعان 71 ميلليون 210 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى شىعىندى جەكە كاپيتال ءوز ەسەبىنەن جابۋعا قۇلىقتى بولمايتىنى بەلگىلى ەمەس پە؟
ءجا, سونىمەن, بولار ءىس بولىپ, بوياۋى ءسىڭىپ قالعان ەكەن. بۇدان ءارى ارناۋلى كاسىپورىن قىزمەتىن جاقسارتۋدىڭ باستى جولى قانداي بولماق؟ ءبىز بۇل ساۋالدى ورال قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆكە قويعان ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان قۇرىلعان جاڭا قۇرىلىمعا جارعىلىق كاپيتال كولەمى, ياعني, م ۇلىكتىك ۇلەس رەتىندە انىقتالعان 41 بىرلىك تەحنيكا تاپسىرىلعان. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى قوقىستار مەن قالدىقتار جينايتىن ون ءۇش بىرلىك تەحنيكا پايدالانۋعا جارامسىز بولىپ وتىر. ءتىپتى, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جوندەۋ كورمەگەن, ءجۇرىپ كەلە جاتىپ ورتا جولدا سىنىپ تۇرىپ قالاتىن ەسكى تەحنيكالار بار ەكەنىنە قالا تۇرعىندارى كۋا بولىپ ءجۇر.
قالا باسشىسىنىڭ بىزگە بايانداپ بەرگەن دەرەگىمەن تاعى ءبىر كوڭىلگە تۇيگەن جايت – وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن 300 مىڭعا تارتا تۇرعىننىڭ 162 مىڭى جارعىلىق قورىن مەملەكەتتىڭ 100 پايىز ۇلەسى قۇرايتىن سەرىكتەستىكپەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان. سوڭعى ايلار مەن كۇندەردە وسى كورسەتكىشتى تاعى دا ون پايىزعا وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. بۇل وسىنشاما ادام, ياعني, شامامەن العاندا قالا تۇرعىندارىنىڭ جەتپىس پايىزعا جۋىعى كونتەينەرگە تۇسكەن تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ جينالىپ, تاسىمالدانعانى ءۇشىن ءتيىستى تولەماقىسىن تولەۋگە شەشىم قابىلدادى دەگەن ءسوز. سوندا قالعاندارى شە؟ قازىرگى كەزدە ءىستىڭ كەدەرگىگە تاپ بولۋىنىڭ, وڭ جولعا ءتۇسىپ كەتە الماۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا دەۋگە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا جشس-ءنىڭ قىزمەتى ءۇشىن تولەم كولەمى جەكە تۇلعالار ءۇشىن, ياعني, ءبىر ايعا ءبىر ادامعا 115 تەڭگە, ال, زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن ءبىر شارشى مەتر شىعارىلعان قوقىسقا شاققاندا 1100 تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ءسوز جوق, وتە ىڭعايلى, ءتيىمدى, قولجەتىمدى باعا. ونى بۇدان ءارى تومەندەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. كەلىسىمشارت بويىنشا جەكە كاسىپكەرلەر, بازارلار مەن مەيرامحانالار يەلەرى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناقتاپ تاسىمالدايتىن وزدەرىنىڭ كونتەينەرلەرىن ورناتۋعا مىندەتتى. سولاي بولا تۇرسا دا ولاردىڭ دەنى بۇل ءتارتىپتى بەلدەن باسىپ, تۇرعىن ءۇي سەكتورىنىڭ كونتەينەرلەرىن تولتىرىپ تاستاپ ءجۇر. بۇعان جەكە تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرى مەن پاتەرلەرىنەن شىققان كۇل-قوقىستار قوسىلعاندا ونىڭ ءبارى تاۋ-توبە بولماعاندا قايتەدى؟
وسىنداي كورىنىستىڭ ءبىرى ورال قالاسىنىڭ جوندەۋ زاۋىتى اۋدانىندا ورنالاسقان «ءونىم» بازارىندا انىقتالىپ, مۇنداي بەي-بەرەكەتسىزدىكتى دۇرىس جولعا قويۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. ءارى ونىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن مەنشىك نىساندارى جانىنا بەينەكامەرالار قويۋ قولعا الىنعان.
سونداي-اق, بۇگىندە قالا اۋماعىندا ەسكى ۇلگىدەگى كونتەينەرلەرگە قوسىمشا ەۋروستاندارتتاعى سۋ جاڭا كونتەينەرلەر دە پايدالانىلا باستادى. ونىڭ سىيىمدىلىعى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر ارتىق. سونىمەن بىرگە, جاڭا ۇلگىدەگى كونتەينەرلەر قولدانۋعا ىڭعايلى. قوقىس تاسيتىن قوندىرعىلاردى جاۋىپ تۇراتىن قاقپاعى مەن اينالىپ جۇرەتىن شاعىن دوڭگەلەكتەرى دە بار.
– ءبىزدىڭ بۇل ءىسىمىز ءبىر جاعىنان وتاندىق ءوندىرىس پەن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان. ايتالىق, تامىز ايىندا قالالىق اكىمدىكتىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى ارقىلى ساتىلىپ الىنعان ەۋروستاندارتتاعى مىڭ دانا كونتەينەردىڭ ءبارى – وتاندىق ءونىم. مۇنى ورال قالاسىنداعى «اگرورەمماش» اق ۇجىمى كونسترۋكتورلارى مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرى جانە بەساسپاپ جۇمىسشىلار شىعارعان, – دەدى گازەت تىلشىسىنە ورال قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ.
ارينە, جوعارىدا ايتىلعان بىرقاتار وڭ جايتتارعا قاراپ, «ورالتازاسەرۆيس» جشس-ءنىڭ قىزمەتى ءتورت اياعىنان تىك تۇرىپ كەتكەن ەكەن دەپ ەسەپتەۋگە مۇلدەم بولمايدى. ونىڭ كرەديتورلىق بەرەجاعىنىڭ ءوزى 88 ميلليون 694 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنى دا الدىڭعى تۇجىرىمنىڭ ايقىن ايعاعى. سوڭعى كەزدە وڭىردە ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ پايدا بولىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن بۇرىنعى كۇيىندە تۇساۋلاپ ۇستاۋ – الەۋمەتتىك تۇرعىدان كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەرگە اكەلىپ سوقتىرۋى عاجاپ ەمەس.
بۇگىنگى كۇندەرى سەرىكتەستىكتە جەكە ينۆەستور گرەگوري ۆايزەردىڭ قۇرىلتايشىلار قۇرامىنان شىعۋىنا بايلانىستى ونىڭ جارعىلىق قورىن مەملەكەتتىڭ ءجۇز پايىزدىق ۇلەسىمەن قايتا تىركەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. باسەكەلەستىكتى رەتتەۋ ينسپەكتسياسىنىڭ 2013 جىلعى 9 قازانداعى شەشىمىنە سايكەس «ورالتازاسەرۆيس» جشس-ىنە 2015 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋعا رۇقسات بەرىلگەن.
ءتۇيىپ ايتقاندا, ورال قالاسىندا ورىن العان جاعدايدان ءتيىستى ساباق پەن قورىتىندى الىنۋى قاجەت دەپ بىلەمىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
ورال.