كاسىپكەرلىكتىڭ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جوبالارىنىڭ قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاڭاشا باسقارۋشىلىق تالاپتاردى جەتە مەڭگەرۋدەن, تەرەڭ ويلاستىرۋدان, تاباندىلىقپەن شەشۋدەن گورى, بيۋروكراتتىق-الپاۋىتتىق قىلىقتارعا ءالى دە بوي الدىرۋدا.
كاسىپكەرلىكتىڭ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جوبالارىنىڭ قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاڭاشا باسقارۋشىلىق تالاپتاردى جەتە مەڭگەرۋدەن, تەرەڭ ويلاستىرۋدان, تاباندىلىقپەن شەشۋدەن گورى, بيۋروكراتتىق-الپاۋىتتىق قىلىقتارعا ءالى دە بوي الدىرۋدا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزدەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ۇنەمى باسىمدىق بەرىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى وسى سالاعا تىكەلەي قاتىستى شەتىن ماسەلەلەرگە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا نازار اۋدارىلۋى تەكتەن تەك ەمەس. وندا ءسويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت كاسىپكەرلىكتى قولداۋ تاقىرىبىنا ارنايى توقتالىپ, ونى ورىستەتۋدە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ءتيىمدى تەتىككە اينالعانىمەن, ءالى دە قاداۋ-قاداۋ پروبلەمالاردىڭ كەزىگىپ وتىرعانىن جاسىرمادى. ونىڭ ءىشىندە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جايىنا بولە-جارا توقتالدى. ومىرشەڭ ءتاسىلدى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعان ءوڭىرلەر اراسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى دا اتالىپ, 2008 جىلدان بەرى ساراپتاماعا ءبىردە-ءبىر كونتسەسسيالىق ۇسىنىستىڭ جاسالماعانى, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وسى باعىتتاعى جوبالارعا بەلسەنە قاتىسپايتىنى قاتتى سىنعا الىندى.
ءيا, قاراپ وتىرساق, بيزنەستى ءۇيلەسىمدى وركەندەتۋ قارقىندى قادامدار مەن ماڭىزدى ىنتالاندىرۋ شارالارىنان كەندە ەمەس. الايدا, وسىنداي قولايلى مۇمكىندىكتەر بولا تۇرا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنە تارتۋ ۇلەسى نەگە جەتكىلىكسىز دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە اڭگىمەلەيتىن بولساق, ءبىرىنشى كەزەكتە اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋدە جەرگىلىكتى باسقارۋ بۋىنىنداعى ءتۇرلى ورالىمسىزدىقتار اتويلاپ قويا بەرەدى. ءبىزدىڭ بۇلاي وي ءتۇيۋىمىزگە ايماق باسشىسى سامات ەسكەندىروۆتىڭ توراعالىعىمەن جۋىردا وتكەن اكىمدىك وتىرىسىندا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋى تامىزىق بولدى.
ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋدى باستى ارقاۋ ەتكەن القالى جيىندا حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ ءتومەندىگى, بيلىك تۇتقاسىنداعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءتيىستى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى كاسىبي ورالىمسىزدىعى, جوبالاردى بىلىكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورنىنا بيۋروكراتتىق پەن سوزبۇيدالىققا, ءتۇرلى زاڭسىزدىقتارعا سالىنىپ, كاسىپكەرلەردى ىعىر ەتەتىن جايتتار كولدەنەڭ تارتىلدى. اسىرەسە, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن ورىنداۋ قاناعاتتاندىرمايتىنى باسا ايتىلدى. ونىڭ اقىرى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى شەنەۋنىكتىڭ قىزمەتىنەن بوساتىلۋىنا اكەلدى.
دەمەك, ن.نازارباەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەس وڭىرلىك قۇرىلىمداردا جاپپاي دامىتۋدىڭ شەشۋشى ماڭىزعا يە بولعانىن بىرنەشە مارتە ەسكە سالعانىمەن, جەرگىلىكتى لاۋازىم يەلەرى كاسىپكەرلىك پەن مەملەكەت اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستى ورنىقتىرۋمەن جەتكىلىكسىز اينالىسىپ كەلگەن دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, وزگە سالا جەتەكشىلەرىنە تاعىلىم بولارلىق وبلىستىق جيىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن نەسيە الۋ كورسەتكىشىنىڭ ازايعانى, ونىڭ ءبىر ۇشىعى اۋىلداعى كاسىپكەرلەردى قارجىلاندىرۋ ق ۇلىقسىزدىعىندا جاتقانى ايتىلدى. مۇنىڭ مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىككە دە تىكەلەي قاتىسى بار. تۇتاستاي العاندا, وتكەن جىلعا قاراعاندا, نەسيە بەرۋ مولشەرى 18 پايىزعا ءوسكەنىمەن, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ 28 پايىزعا ءتومەندەگەن. وسىدان-اق وتاندىق بيزنەستىڭ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك ەكىتاراپتىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا سەرپىنىنە يە بولماي وتىرعانىن كورسەتسە كەرەك. وكىنىشتىسى سول, بانكتەردىڭ, ەڭ الدىمەن, ءوزىنە عانا پايدالى جاعىنا ۇمتىلاتىنى, سۇرانىستى جەلەۋ ەتىپ, پايىزدىق ءوسىم كولەمىن قولدان وسىرەتىنى جاسىرىن ەمەس. كوبىنە جەكە بيزنەستى دامىتۋ, قورعاۋ تەتىكتەرى كەيىنگە ىسىرىلىپ جاتادى. دەمەك, بانكتەردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمى ماقساتىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭداتاتىن مەزگىل جەتتى دەگەن ءسوز.
ءبىزدىڭ ويىمىزعا قازاقستان رىنوگىندا 20 جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «جىلدام تۇرعىزىلاتىن ماتەريالدار زاۋىتى» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ارىستانبەك بەكقوجينوۆتىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر مەن بانكتەرگە دەگەن قارا قازانداي وكپەسى ورالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جىلىنا 3,5-4 مىڭ توننا مەتالل قۇرىلعىلارىن جاساپ شىعارىپ, 1 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن يگەرەتىن كاسىپورىن تۇراقتى مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن قۇرىلىس جۇرگىزۋ تەندەرلەرىنە يە بولا الماي كەلەدى. الەۋەتى جوعارى, مۇمكىندىگى مول زاۋىت كونكۋرستارعا قانشا قاتىسسا دا, قوسالقى مەردىگەرلىكتەن اسا الماي قالادى. ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسى مەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىككە قوسىلۋ, جەكە تاپسىرىس ارقىلى جۇمىس اتقارۋ تالابى ەش نەگىزسىز قولداۋ تاپپاي, شەتقاقپاي قالىپ كەلەدى. وزدەرىنەن الدەقايدا ءالسىز ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جولدارىن كەسىپ كەتەتىنىنە كۇيىنەدى. «بانكتەن قاراجات الىپ, ينۆەستورلىق باعدارلامانى ورىستەتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىز دا اياقسىز قالدى. الپاۋىت-مونوپوليستەر بيزنەس-احۋالدى جاقسارتىپ, وتاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن قايراۋدىڭ ورنىنا, شىرماۋىقشا شىرماتىلعان تىرلىگى ابدەن دىڭكەلەتتى. جىلۋ, جارىق جۇيەلەرى كاسىپورىندارى مەن ءتۇرلى ۆەدومستۆولار باسقارىپ وتىرعان لاۋازىم يەلەرى تاراپىنان دا وسىنداي كەدەرگىلەر ءجيى كەزدەسەدى. ولاردى دا الپاۋىتتار تىزىمىنە ەنگىزىپ قويۋ ارتىقتىق ەتپەيدى», دەگەن ەدى ارىستانبەك يمانتاي ۇلى كۇيىنىشىن جاسىرا الماي.
بۇگىندە وبلىستا 14 بالاباقشا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك بويىنشا جۇمىس ىستەپ, 1218 ءبۇلدىرشىندى قامتىسا, 9 مەموراندۋم نەگىزىندە قولعا الىنعان جوبانىڭ 4-ءۋى عانا قارجىلاندىرىلعان. تەك اكىمدىكتىڭ وتىرىسىندا «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ اتقارىلۋ بارىسى قارالىپ, جەرگىلىكتى بيزنەس الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ تالاپتارىنان كەيىن سەڭ قوزعالعان سىقىلدى. قازىر بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەمەن قامتۋ 3 پەن 6 جاس ارالىعى بويىنشا 88,6 پايىزدى قۇرايدى. گەننادي زەنچەنكو, ەركەبۇلان مامبەتوۆ, اناتولي رافالسكي جەتەكشىلىك ەتەتىن اگروقۇرىلىمدار يەسىز قالعان عيماراتتاردى بالاباقشالارعا اينالدىرىپ, كوممۋنالدىق مەنشىككە وتكىزگەن. وبلىس ورتالىعىندا بۇرىنعى ءۇش بالاباقشا قايتارىلىپ, جەكەمەنشىك يەلەرىن تارتۋ كوزدەلگەن. دەسەك تە, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك شەڭبەرىندە 1 مىڭ ورىندىق 8 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن اشۋ جوسپارىنىڭ ۇلكەن قيىندىقتارعا كەزىگىپ وتىرعان جايى بار. باستى كەدەرگى – قاراجات تاپشىلىعى. جەكە كاسىپكەر بالدىرعان ءىلياسوۆ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا «بالارمان» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بانك ەسىگىن ابدەن توزدىرعان. ال باسقا كاسىپكەرلەر قولجەتىمدىلىك بولماعاننان كەيىن بيزنەس-جوسپارلارىن قايتارىپ الۋعا ءماجبۇر بولعان.
ۇشىنشىدەن, ەلباسىنىڭ سىنىنان كەيىن ارادا ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, وڭىردە ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىككە قاتىستى ورتاق جوسپار-تۇجىرىمنىڭ جاسالماعانىنا قاراپ, ءتيىستى باسقارمالار ناقتى پروبلەمالارعا جاقىنداي ءتۇسۋدىڭ ورنىنا جۇمىستىڭ كابينەتتىك ستيلىنەن ءالى ارىلماعان ەكەن-اۋ دەگەن توقتامعا كەلەسىڭ. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى ينۆەستيتسيالىق ساياسات جانە ينفراقۇرىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى تاتيانا دولگيحتان مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار بويىنشا ءبىر عانا فاكت تاپتىق. ول پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر اۋىسىمدا 500 ناۋقاستى قابىلداۋعا ارنالعان كەشەندى ەمحانانىڭ قۇرىلىسى بولدى. جالپى قۇنى 2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى جالپى تىزبەگە ەنگىزىلىپ, ۇسىنىس ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنەن قولداۋ تاۋىپتى. بىرلەسكەن جوبانىڭ ودان ارعى تاعدىرى بەلگىسىز. كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى جوقتىعىن ايتۋمەن شەكتەلدى.
سوندا دەيمىز-اۋ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جوبالارىن ۇسىنۋ, ساراپتامادان وتكىزۋ, ينۆەستورلار تابۋ ماسەلەلەرىنىڭ باسقارمالارداعى لاۋازىمدى تۇلعالارعا ەش قاتىسى بولماعانى ما؟
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
__________________________
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس.