ۇلبوسىن ەسەنبەكوۆا: «اقىلدى» ماشينالار جىلدام دامىعان سايىن ادامدارعا جاقىنداي تۇسەدى

– سوڭعى جىلدارى جاساندى ينتەللەكت ادامزات وركەنيەتىنىڭ ەڭ كۇردەلى فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, «اقىلدى ماشينالاردىڭ» پايدا بولۋى ادام مەن سانانىڭ تابيعاتى تۋرالى بۇرىنعى تۇسىنىكتەردى قالاي وزگەرتتى؟

– ادامزات بالاسى پايدا بولعاننان بەرى ءوزىن تانۋمەن, عالامداعى ورنىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. «عىلىم جولى – جاراتۋشىنى تانۋ جولى» دەگەن سوزدەر ءدال ايتىلعان. اقپاراتتىق ءداۋىردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – ادامداردىڭ «اقىلدى, سانالى» ماشينالارمەن ەرەكشە قارىم-قاتىناستارعا ءتۇسۋى بولىپ وتىر. ادامدارعا عانا ءتان بولىپ كەلگەن سيپاتتاردىڭ ءبىرازىنا يە بولعان (سويلەۋ, جاۋاپ بەرۋ, تالداۋ, شەشىم قابىلداۋ) جاساندى جۇيەلەرمەن «قاۋىمداسۋ مودەلدەرىن» جاساۋ ادامزاتتىڭ بولاشاق دامۋىنىڭ باعىتىن انىقتايتىن پروبلەما تۇرىندە تالدانىپ كەلەدى. بۇل ادامزات وركەنيەتىندەگى «جانسىز دەنەنىڭ» ورنىن ايشىقتايتىن تۇجىرىمدامانىڭ اسا كۇردەلىسى بولۋى مۇمكىن. ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىنە بايلانىستى فيلوسوفيالىق پىكىرتالاستار ءالى دە اياقتالماعان تۇستا «جانسىز ينتەللەكت» كاتەگورياسىنىڭ قوسىلۋى ماسەلەنى ودان سايىن كۇردەلەندىرە تۇسەدى.

ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى نەيروبيولوگيا عىلىمى سانا مەن مي قاتپارلارىنداعى پروتسەستەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن فيلوسوفياعا جۇگىنسە, ءدال سونداي دارەجەدەگى مۇقتاجدىق فيلوسوفتار دا بار. ولار سانانىڭ تابيعاتىنىڭ قۇپياسىن نەيروبيولوگتاردىڭ ىزدەنىستەرىنەن تاپقىسى كەلەدى. وسىنداي سان قاتپارلى ماسەلەنىڭ فيلوسوفيالىق, ەتيكالىق تۇجىرىمدارىن جاساۋدىڭ قيىندىعى, جاساندى ينتەللەكت ديسكۋسسياسى ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردىڭ قوعامداعى ورنىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن ءوسىردى. الدىمەن مىنانداي سۇراقتارعا قىزىعۋشىلىق ەرەكشە كۇشەيدى. بىرىنشىدەن, ماشينانىڭ ينتەللەكت دەڭگەيىن ادامنىڭ اقىل-وي دارەجەسىمەن سالىستىرۋعا بولا ما؟ ولاردى باسەكەلەستەر دەپ ايتا الامىز با؟ ەكىنشىدەن, ماشينا ناقتى ومىردە ادامدارمەن بەيبىت قاتار ءومىر سۇرە الا ما؟ ۇشىنشىدەن, «سانالى» ماشينالاردىڭ بويىندا ەرىك-جىگەرگە, ەرىك بوستاندىعىنا (liberum arbitrium) ورىن بار ما؟ ەتيكالىق تۇرعىدا ولار ءوز ءىس-ارەكەتتەرىنە جاۋاپتى ەكەنىن تۇسىنە مە؟

قازاقستان مەن وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى جاساندى ينتەللەكت حاكاتونىنا باردى

عاسىرلار بويى فيلوسوفتار عالامدا ادامزاتتان باسقا ەشقانداي ماتەريالدىق فورماداعى جاراتىلىس يەسىندە سانانىڭ جوقتىعىن دالەلدەۋگە كۇش سالدى. جاساندى ينتەللەكت بۇل تارتىستى مۇلدەم شاتاستىردى. ادام مەن جانۋارلار الەمىن سالىستىرا وتىرىپ, ويلاۋ مەن اقىل-سانا كاتەگورياسىنىڭ سوتسيۋمعا عانا ءتان ەكەندىگىن عىلىمي زەرتتەۋلەر دالەلدەپ بەردى. ازىرگە, ادام مەن «اقىلدى» ماشينالار اراسىندا دا وسى ايىرماشىلىقتار ساقتالىپ وتىر. ادام وڭدەي المايتىن زور ءماسسيۆتى مالىمەتتەردى بىرنەشە سەكۋندتا وڭدەي الاتىن, اۋا رايى مەن قارجىلىق ينديكاتورلاردىڭ وزگەرۋىن ءدال بولجاي الاتىن جانە باسقا كوپتەگەن تاڭعالارلىق قابىلەتتەرىنە قاراماستان, ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردىڭ قىزمەتى مەن مۇمكىندىكتەرى وزدەرىنە جۇكتەلگەن باعدارلامالىق الگوريتمدەرمەن شەكتەلگەن. ماماندار بۇل جاعداي ەندى 5-10 جىلدا جىلدام وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر.

– جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىنىڭ دامۋ قارقىنى وتە جوعارى. ماشينالاردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيرەتەتىن الگوريتمدەرى ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتكىزىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا ادام مەن ماشينا اراسىنداعى شەكارا قانشالىقتى ساقتالادى دەپ ويلايسىز؟

– بۇل كۇردەلى ماسەلە. بۇگىنگى اقىلدى ماشينالار «ويلاۋدى» ۇيرەندى, ءوزىن-ءوزى وقىتاتىن تەرەڭ ۇيرەنۋ الگوريتمدەردىڭ كومەگىمەن «اقىلدىلىق» دەڭگەيىن وسىرە باستادى. باسقاشا ايتقاندا, «ويلاۋ قابىلەتى» ارتقان سايىن ماشينالاردىڭ پروبلەمالاردى انىقتاۋ, ولاردى شەشۋ, ءوزىن قورشاعان قوعامدى زەرتتەۋ مەن ۇلكەن مالىمەتتەر مەن لوگيكالىق پروتسەستەردەن قورىتىندى شىعارۋ قابىلەتى كۇشەيەدى. وسىنداي دامۋ جولىنا تۇسكەن ماشينالار ادامعا قاۋىپتە ەمەس دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. «اقىلدى» ماشينالار جىلدام دامىپ, ادامدارعا جاقىن بولعان سايىن, ادامي قاسيەتتەرگە بىرتىندەپ يە بولىپ, ءبىزدىڭ وسال تۇستارىمىزدى بىلگەن سوڭ ولاردىڭ ءوزىن جاساعان ادامعا دەگەن كوزقاراسى, ءىس-ارەكەتتەرى قانداي بولادى دەگەن سۇراق ساراپشىلاردى دا, عالىمداردى دا ۇرەيلەندىرەدى.

عالىمدار بولاشاقتا ماشينانىڭ ءوزىن جاساعان ادامدارعا ۇقسايتىنى سونشالىق, تەك ينتەللەكتۋالدىق قانا ەمەس, ءتىپتى فيزيكالىق ايىرماشىلىقتارى دا بىلىنبەيتىن بولادى دەيدى. جاساندى ينتەللەكت ادامدارمەن كوممۋنيكاتسياعا تۇسكەن سايىن ماشىقتانىپ, شەبەر بولا باستاسا, ادامدار مەن ماشينا اراسىنداعى بايلانىستى اجىراتۋ قيىنداي تۇسپەك. ياعني, ماشينالار ادامنان ايىرا الماستاي جەتىلىپ, تيۋرينگ سىناعىنان ءوتۋ جاساندى ينتەللەكتكە قيىن بولمايدى. كوپشىلىككە بەلگىلى تيۋرينگ تەستى قاراپايىم: ادام وزىنە كورىنبەيتىن ماشينامەن ماتىندىك حابارلاما الماسۋ ارقىلى سويلەسە وتىرىپ, ونىمەن سويلەسكەن كومپيۋتەر ەمەس ادام دەپ سەنسە, وندا سىناق توقتاتىلادى. ماشينا ويلاۋعا قابىلەتتى دەپ سانالادى.

– ادامدى العا جەتەلەيتىن كۇش – ىنتا مەن ۋاجدەمە ەكەنى بەلگىلى. ەرىك بوستاندىعى مەن تاڭداۋ قابىلەتى دە ادامعا عانا ءتان. ال جاساندى ينتەللەكتىدە وسىنداي «ىشكى قوزعاۋشى كۇش» بولۋى مۇمكىن بە؟

– ءسىز ەڭ باستى ماسەلەنى قوزعادىڭىز. ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردىڭ اقىل-وي قابىلەتى قويىلعان ماسەلەلەردى شەشۋ جىلدامدىعىمەن ولشەنبەۋى ءتيىس. ەگەر جاراتۋشى بەرگەن ينتەللەكت ادام بالاسىن ءوزارا كوممۋنيكاتسياعا, شىعارماشىلىققا جانە جاڭاشىلدىققا جەتەلەسە, بۇنىڭ ءبارىن ينتەللەكتۋالدى تەحنولوگيالار دا قايتالاي باستادى. دالىرەك ايتقاندا, اقىلدى ماشينالار ادامدارعا ەلىكتەي (يميتاتسيالاي) باستايدى. وسىنىڭ بارىمەن اينالىسۋدا, ادامعا ءوزىن-ءوزى دامىتۋدا ىنتالاندىرۋ (ستيمۋل) مەن ۋاجدەمەنىڭ (موتيۆاتسيا) ماڭىزى زور بولسا, جي ءۇشىن ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا جەتەلەيتىن, ىنتالاندىراتىن كۇش قايدان بولماق؟ زەرتتەلۋى ءتيىس ەڭ باستى پروبلەما دا وسىندا.

ءبىر-بىرىمەن ابستراكتىلى يدەيالارمەن الماسۋ – ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدى قابىلەتىنىڭ ەرەكشە سيپاتى. ماشينالار ادامنىڭ وسى ەرەكشە قابىلەتىنە قول جەتكىزسە, قورشاعان الەمدى ادام سياقتى سەزىنۋ مۇشەلەرى مەن ەموتسياسى پايدا بولسا نەمەسە ادامدار ماشينالارعا وسى ەرەكشەلىكتەردىڭ جۇمباعىن اشىپ ۇيرەتكەن بولسا ماشينا مەن ادامنىڭ اراسىنداعى شەكارالار تۇبەگەيلى بۇزىلادى. ازىرگە بۇل بولجامدار تەوريالىق جاعىنان عانا قىزىقتى بولعانىمەن ولاردىڭ ىرگەسىن قالايتىن فۋندامەنتالدى تۇجىرىم مىنانداي: ادامزاتتىڭ بۇگىنگى بىرەگەي جاراتىلىسى تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ اسەرىمەن «شەگرەن تەرىگە» ۇقساپ رۋحانيات تۇرعىسىنان تارتىلىپ, جوعالىپ بارادى. ەندى 1-2 ونجىلدىقتا ءبىزدىڭ وسى تۇجىرىمنىڭ دالەلدەرىن ءومىردىڭ وزىنەن بايقايتىن بولارمىز.

ەندى ۇلتتىق ۇلان ساربازدارىنىڭ ەموتسيالىق جاعدايىن جاساندى ينتەللەكت باقىلايدى

ەركىندىككە ۇمتىلۋ مەن ەرىك-جىگەر يەسى بولۋ – ادامنىڭ جاراتىلىسىنداعى مىقتى قوزعاۋشى كۇش. تاريحتىڭ دامۋ بارىسى دا ادامنىڭ وسى قاسيەتتەرىنىڭ ىنتا مەن ۋاجدەمەمەن قوسىلۋىنان شىعاتىن ماڭىزىن كورسەتىپ وتىر. فيلوسوفتاردىڭ اراسىندا ەرىك-جىگەر بوستاندىعى دەگەن قۇر ەلەس قانا, ادامنىڭ تاڭداۋى سىرتقى جانە ىشكى كۇشتەردىڭ ىقپالىنىڭ ناتيجەسى, قۇدىرەتتى كۇشتىڭ, زاڭدار مەن قورشاعان ورتا, قوعامنىڭ ىقپالى دەگەن تۇجىرىم بار.  مىسالى, اعارتۋ ءداۋىرىنىڭ فيلوسوفى, فرانتسۋز جازۋشىسى شارل لۋي دە مونتەسكە (1689-1755) «زاڭداردى بەلگىلى قۇبىلىستار اراسىنداعى تۇراقتى قاتىناستار» دەپ تۇسىندىرەدى.

زاڭداردىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن كورسەتەدى:

جاراتۋشى مەن ادامدار اراسىنداعى تۇراقتى قاتىناستاردى كورسەتەتىن قۇدايدىڭ زاڭدارى;

دۇنيەدەگى قۇبىلىستاردىڭ تۇراقتى قاتىناستارىن انىقتايتىن الەمدىك زاڭدار;

ادامداردىڭ تابيعاتىنا سايكەس, ادامدار اراسىندا ءوزارا تۇراقتى قاتىناستار ورناتاتىن زاڭدار.

فيلوسوفتىڭ ويىنشا, وسى ءۇش ءتۇرلى زاڭداردا قارالاتىن تۇراقتى قاتىناستار ادامدار ءومىر سۇرەتىن ورتاعا – ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا, كليماتىنا, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا, جەرىنىڭ كولەمىنە, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, مەملەكەتتە رۇقسات ەتىلگەن بوستاندىق دارەجەسىنە, حالىقتىڭ ۇستاناتىن دىنىنە, ءال-اۋقاتى مەن بايلىعىنا, ساۋداسىنا, مورال مەن ادەت-عۇرىپتارىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى.

مونتەسكە ءوز گيپوتەزاسىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن, بولجاعان كريتەريلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن قاتىناسىن زەرتتەپ 31 ەڭبەك جازعان. جەكەلەگەن فاكتىلەر مەن ەمپيريكالىق مالىمەتتەردى ساراپتاعان فيلوسوف العاش رەت جالقىنى جالپىلاۋ, جيناقتاۋ, قورىتۋ ءادىسىن قولدانعان. مونتەسكەنى جاقتاۋشىلار ءدال وسى كۇشتەردىڭ اسەرىمەن ء«ومىردىڭ ءمانى پايدا بولادى, عالامدا بەلگىلەنگەن تابيعي ءتارتىپتى ەرىكسىز تۇردە ورىنداۋ ارقىلى ادامزات ءوز ماقساتىنا قىزمەت ەتەدى» دەيدى.

بۇل جەردە بىزگە مىنا ماسەلەنى ناقتىلاپ العان ءجون. جاراتۋشى بەلگىلەگەن زاڭداردا ادامنىڭ دەربەستىگى, تاڭداۋ ەركىندىگى بار ەكەنى ايتىلادى. يسلامدا ادامنىڭ ەركىندىگى جاراتۋشىنىڭ قالاۋىن ورىنداۋى مەن ول بەلگىلەگەن نورمالار مەن الەمدىك ءتارتىپتى ۇستانۋىندا. ادامعا ولاردان اۋىتقۋعا دا ەرىك بەرىلگەن. ادامعا جاقسى مەن جاماندى, دوستىق پەن جاۋىزدىقتى تاڭداۋ ەركىندىگى بەرىلگەن: «كەز-كەلگەن باقىتسىزدىق تەك اللانىڭ قالاۋىمەن بولادى. اللاعا سەنگەن ادامنىڭ جۇرەگىن ول تۋرا جولعا نۇسقايدى. اللاعا ءبارى ءمالىم» (قۇران كارىم, 64-سۇرە, 11-ايات).

ويلاۋ مەن اقىل-سانا – عىلىم مەن پروگرەستىڭ, ادامنىڭ قورشاعان الەمدى تانۋىنىڭ قۇرالى بولىپ كەلسە, ينتەللەكتۋالدى ماشينالارعا قوندىرىلعان قابىلەتتەر ادامزاتقا كومەكشى مە الدە باسەكەلەس پە؟ اقىل مەن ويلاۋ ءوزىن جانە الەمدى تانۋ ءۇشىن جاراتۋشىنىڭ ادامعا عانا بەرگەن سىيى بولسا, جاساندى ينتەللەكت تەك كومەكشىلىك ءرولدى اتقارۋعا ءتيىس قوي. 

ادامنىڭ دەربەستىك پەن بوستاندىققا ۇمتىلۋى, قانداي دا ءبىر وقيعانىڭ بولۋىن قالاۋى مەن تىلەۋى ادامزاتتى جانۋارلار مەن ماشينالاردان  ەرەكشەلەپ تۇرادى. جانۋارلاردىڭ قالاۋى ولاردىڭ تابيعي تۇيسىگىمەن (ينستينكتەرىمەن) شەكتەلەتىنى بەلگىلى: ازىعىن تاۋىپ جەۋ, ۇرپاق ءوربىتۋ مەن ونى قورعاۋ, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسى مەن مەكەندەيتىن ورىندارىن تابۋ.  ادام, ارينە, جانۋارلار الەمىندە كەزدەسپەيتىن عاجايىپ ەرىك-جىگەرگە يە, بوستاندىق ءۇشىن ءوز تاڭداۋىن جاساپ, تاعدىرى جولىندا كۇرەسە بىلەدى. تاڭداۋ ەركىندىگى مەن بوستاندىقپەن قاتار ادام ءوزىنىڭ ىستەرىنە جاۋاپتى ەكەنىن دە مويىندايدى. ادامعا ءوزىنىڭ ىسىنە جاۋاپتى بولۋ مەن وزىنە قاجەتتى ءىس-ارەكەتتى تاڭداۋ ەركىندىگى سىرتقى قۇدىرەتتى كۇشپەن بەرىلگەن بولسا, وندا ينجەنەر قوندىرعان تاڭداۋ ەركىندىگى مەن جاۋاپتىلىق فۋنكتسيالارى دا ماشيناعا سىرتتان بەرىلگەن بولىپ سانالادى. بۇل ولشەمدەر بويىنشا ماشينا مەن ادام اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق دەپ ايتا الامىز با؟

جاساندى ينتەللەكت زاۋىتتارداعى اقاۋلاردى قالاي بولجايدى؟

بولاشاق ماشينالار الەمىندەگى ءىس-ارەكەتتىڭ مورالدىق ەركىندىگى پروبلەماسى زاڭدى تۇرعىدان دا, مورالدىق-ەتيكالىق تۇرعىدان دا وسىنداي ۇلكەن سۇراقتار تۋعىزادى. قۇقىقتىق تۇرعىدا ماشينانىڭ مورالدىق ارەكەتكە قابىلەتىن كورسەتەتىن شاكىل – بۇل ونىڭ ءوزىن جاساۋشىنىڭ ءىس-قيمىلىنا قاراماستان دەربەس ءىس-ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى. قازىر قيال-عاجايىپ بولىپ كورىنگەنمەن, بولاشاقتا ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەر تولىعىمەن دەربەس شەشىمدەر قابىلداۋعا, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە جانە ەركىن ءىس-ارەكەتكە قابىلەتتى بولا الا ما؟ جاساندى ينتەللەكتۋالدى ماشينانى جاساعان ينجەنەرلەر ءۇشىن ماشينا ءوزىنىڭ بالاسىنداي بولىپ, «اتا-اناسىنىڭ» تاربيەسىمەن, باعىتىمەن دامۋىن دا كوزگە ەلەستەتە الامىز با؟ مۇنداي «بالا-ماشينا» تەك ءوزىنىڭ قالاۋىمەن جاقسى ىستەرگە دە, زياندى قىلىقتارعا دا بەيىم بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇنىڭ بارلىعى ويلانتاتىن كۇردەلى ماسەلەلەر.

– ءسىز جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىن تالداعاندا ابايعا ءجيى جۇگىنەسىز. ۇلى ويشىلدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى بۇل ماسەلەگە قانداي جاڭا كوزقاراس بەرەدى؟

– جاڭا كوزقاراس بەرمەيدى, وسى جاساندى ينتەللەكت قۇبىلىسىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. اقىل-وي مەن پاراسات ماسەلەسى سياقتى, فيلوسوفتار تاعدىر تاقىرىبىن, ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن تالقىلاۋدى ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردىڭ تابيعاتىن زەرتتەگەندە تىرشىلىكتى ساندىق ولشەمدەرمەن عانا انىقتاۋعا بولمايتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ماشينالار قانشا تەرابايت (1000 گيگابايت) اقپارات جيناپ, ونى تالداۋعا, قورىتىپ تۇسىندىرە الاتىنىنا قاراماستان, شىنايى ءومىر, شىنايى تىرشىلىكتى ۇعىنۋ ءۇشىن اقىلدى عانا ەمەس جۇرەكتى دە قوسىپ, ەرىك-جىگەرمەن بىرگە قورىتۋ قاجەت. الەم فيلوسوفتارىن تولعانتقان بۇل سۇراقتى ۇلى قازاق ويشىلى يبراھيم (اباي) قۇنانباي ۇلى تەرەڭ زەرتتەگەن.

ۇلى قازاق ويشىلىنىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىندا ادامشىلىق پەن كىسىلىك سىندى كۇردەلى مورالدىق ۇعىمدار قامتىلعان. ادامشىلىق پەن كىسىلىك دەگەن بىردەي ەمەس, ماعىنالارى دا ءارتۇرلى. ەگەر ادامشىلىق دەپ ادامنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن اتاساق, كىسىلىكتىڭ مازمۇنىن بەكزاتتىقتان, تەكتىلىكتەن ىزدەگەن دۇرىس بولار.

يبراھيم قۇنانباي ۇلى «ادامشىلىقتىڭ تارازىسىن – ونەر جانە ءبىلىم», «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعانىنان بىلىنەدى, قالاي بىتىرگەندىگىنەن ەمەس» دەپ تۇسىنگەن. ۇلى اقىن ءوز ەڭبەكتەرىندە «ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ادامشىلىقتىڭ نەگىزى» دەگەن ويدان ەشقاشان اۋىتقىماعان.

جاراتۋشى ءوزى جاراتقان ادامعا سانا, اقىل-وي مەن ەرىك-جىگەر بەرگەن. بۇل جەردە نازار اۋدارارلىق نارسە جاراتۋشى ادامنىڭ وسى قاسيەتتەرىنە شەكتەۋ قويماعان. ەرىكتى جانە سانالى, اقىلدى ادامنىڭ ويى مەن قيالىندا شەك جوق. ولاردىڭ ىشىندە جاسامپازدىق تا, قيراتۋ دا بار. وڭى مەن سولى, جاقسىسى دا, جامانى دا كەزدەسەدى. ال كىسىلىككە كەلسەك, بەكزات, تەكتى ادام ءوزىن سىيلاتىپ, وزگەنى سىيلايدى. ءوزىن قۇرمەتتەتىپ, وزگەنى قۇرمەتتەي الادى. يبراھيم قۇنانباي ۇلىنىڭ فيلوسوفياسىندا «ادام بولۋ دەگەنىمىز كىسىلىكتى كىسى بولۋ, قارا باستى ەمەس, ەلدىڭ, حالىقتىڭ قامىن, ادامزاتتىڭ قامىن ويلاۋ» ەكەنى ايقىندالعان:

«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.

ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ,

جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.

وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل,

يماننىڭ اسىلى ءۇش دەپ سەن تاحقيق ءبىل».

ادامنىڭ جاقسى بولۋى ءۇشىن ۇلى ءيبراھيمنىڭ سوزىمەن ايتساق «جاراتۋشىنى تانىماق, ءوزىن-ءوزى تانىماق, دۇنيەنى تانىماق» قاجەت بولسا, جاساندى ينتەللەكت ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن «جاقسى» ماشينا بولۋى ءۇشىن وسى 3 شارتتىڭ ەشقايسىسىن دا سەزىممەن, جۇرەكپەن تاني الماسى انىق. جاراتۋشىنى دا, ءوزىن دە, دۇنيەنى دە تانىماققا «جىلى جۇرەك» قاجەت. يا, جۇرەكسىز جي ءدىني ىلىمدەردى تولىق مەڭگەرۋى مۇمكىن, ءوزىن تانۋعا دا قابىلەتى بار. بىراق بۇل ەكەۋىن دە ادامداي ىستىق جۇرەكپەن ەمەس, «سۋىق ماشينا جۇرەگىمەن» عانا قابىلداي الادى. ارينە, «سۋىق جۇرەكتىڭ» تاڭداۋىن, شەشىمىن ادامنىڭ ىستىق سەزىمىنەن شىققان تاڭداۋمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. مىنە, ناقتى وسى جەردە بولاشاق ينتەللەكتۋالدى ماشينالار ءۇشىن ەڭسەرە المايتىن اسۋ بار. جۇرەكپەن سەزىنۋ, ەموتسيا مەن ينتۋيتسياعا سۇيەنگەن شەشىمدەر ەش ۋاقىتتا ماشينالاردا بولمايدى. ينجەنەرلەر ماشيناعا ولاردى (جۇرەكپەن سەزىنۋ, ەموتسيا مەن ينتۋيتسيانى) ەلىكتەۋدى, يميتاتسيالاۋدى عانا ۇيرەتە الادى. ادامنىڭ ماشينادان ارتىقشىلىعى دا, ەرەكشەلىگى دە وسىندا.

ادام ومىردە جاڭىلماي, دۇرىس تۇرىپ-ءجۇرۋى ءۇشىن (جاراتۋشى بەلگىلەگەن ەرەجەگە سايكەس) قايتپەك كەرەك؟ تەولوگ عالىمدار بۇل ءۇشىن ادام جۇرەگىنە 2 سيپاتتى ءسىڭىرۋى قاجەت ەكەنىن ايتادى. ءبىرىنشى, ادامنىڭ ءوزىنىڭ جاراتۋشىسىنا دەگەن كامىل سەنىمى, ەكىنشى, سول جاراتۋشى بەلگىلەگەن شەكتەن شىقپاي, ءوزىنىڭ ءاربىر قادامىن جاراتۋشى بەكىتكەن (نورمالارعا) تارتىپكە باعىندىرىپ باسۋ. وسى 2 سيپاتى بويىنا تاراعان (ورناعان) ادامدى ناعىز ادامشىلىق قاسيەتى بار دەپ باعالايدى.

ال ەندى جاراتۋشىمىز تەك ادامعا سىيلاعان سانانى, تاڭداۋ ەركىندىگىن جاساندى ينتەللەكتكە ورناتۋعا بولا ما؟ ەگەر جاراتۋشى ادامعا ارناپ جىبەرگەن ءدىن ەرەجەلەرىن, ادامداردىڭ دۇرىس ءومىر ءسۇرۋىن, وزىنە دە, وزگەگە دە زيان شەكتىرمەي, زالال تيگىزبەي ادال ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىن جي بويىنا «قوندىرساق» ول ادامزات ءۇشىن سەنىمدى, پايدالى قۇرىلعى بولا الا ما؟ قازىرگى تالقىلانىپ جۇرگەن «روبوەتيكا» (قۇلتەمىر ەتيكاسى) ءوز باستاۋلارىن ءدىننىڭ نەگىزىنەن الماي ما؟! روبوتوتەحنيكانىڭ 3 زاڭىنا سايكەس روبوت ادامعا زيان كەلتىرمەيدى, ادامعا زياندىق جاساۋعا توسقاۋىل بولادى, روبوت ادامنىڭ ءبىرىنشى زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق بۇيرىقتارىنا باعىنۋى ءتيىس, روبوت ءوزىنىڭ ساقتالۋىن ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى زاڭعا قايشى كەلمەيتىن جاعدايدا عانا قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.

– ءسىز ءوزىڭىزدىڭ «جاساندى ينتەللەكت: گۋمانيتارلىق ولشەمدەر» اتتى مونوگرافياڭىزدا ابايدىڭ ادام توبىرىن باسقارۋعا بەرگەن باعاسىنا دا جۇگىنەسىز. ەگەر بولاشاقتا «جي قاۋىمداستىعىنىڭ» ارەكەتى ادامداردىڭ الەۋمەتتىك مىنەز-قۇلقىنا ۇقساس بولۋى مۇمكىن بە؟

– ءدال وسى سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاعى دا يبراھيم قۇنانباي ۇلىنا جۇگىنەيىك. حاكىم يبراھيم ومىردە نادانداردىڭ (اقىلسىز, نەۆەجدا) كوپتىگىنە ناليدى. سوندىقتان دا, «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم, مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما» دەيدى. قارا سوزدەرىندە ناداندار مەن توبىردى تەڭەستىرىپ سويلەيدى. ادامنىڭ ءبىر كەمشىلىگى تۋرالى ۇلى يبراھيم ءجيى ايتادى: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ, ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ. سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن, يواننا اركتى وتقا ورتەگەن, عايسانى دارعا اسقان, پايعامبارىمىزدى تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟ ول – كوپ, ەندەشە كوپتە اقىل جوق. ەبىن تاپ تا, جونگە سال». مىنە, ۇلى ويشىلدىڭ كوپ, توبىر تۋرالى ايتقان كەسىمى وسى. «توبىردا اقىل بولمايتىنىن, بىراق ونى ەبىن تاۋىپ, باسقارۋعا بولاتىنىن» ايتادى.

ويتكەن ۇلكەن توپقا كىرگەن جەكە تۇلعا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن تولىعىمەن جوعالتادى, توبىردىڭ ءبىر بولىگى بولا وتىرىپ, جەكە ادام زورلىق-زومبىلىققا, قاتىگەزدىككە دە بەيىم بولۋى مۇمكىن. كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسى تومەندەيدى, اينالاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى قابىلداۋدا ەموتسيالىق بوياۋلار كۇشەيەدى. بۇل پسيحولوگيادان بەلگىلى زاڭدىلىقتار.

سانالى ادام توبىرىنىڭ سيپاتى, ونى باسقارۋ وسىنشاما قيىن بولسا, جي «توبىرىن» باسقارۋ ەرەكشەلىگى قانداي؟ «جي توبىرى» بۇلاردى ە-توبىر دەپ اتايىق, وتە ءبىلىمدى, اداممەن سالىستىرعاندا اقپاراتتى وڭدەۋ, ءسىڭىرۋ قابىلەتى 1000 ەسە جوعارى. ە-توبىردىڭ جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمدەرى دە ادامدار توبىرىنا ۇقساس پا, قايتالاي ما؟ ە-توبىردى, ونىڭ مۇشەلەرىن «نادان» دەۋگە بولا ما؟ مۇمكىن جي ەموتسيا, ينتۋيتسيا, سەزىم تۇرعىسىنان ادامدارعا جەتە الماس. بىراق, ول ادامنىڭ كوپ قىزمەتىن ورىندايدى, ءبىز شەشە المايتىن پروبلەمالاردى, ەسەپتەردى تەز, ساپالى جانە ءتيىمدى جولدارمەن شەشەدى, قۇندى كەڭەستەر مەن ۇسىنىستار بەرەدى. ءومىرىمىزدى ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. وسىنداي «اقىلدى» مۇشەلەردەن قۇرىلعان ە-توبىردىڭ قاۋىمداسۋى, بىرىگۋى, ءبىر-بىرىنە باعىنۋى, ءبىر-بىرىنە دەگەن قارىم-قاتىناسىندا تەك ادامدارعا ءتان باسەكە, جارىسۋ, ءبىرىن-ءبىرى كورە الماۋ سياقتى قاسيەتتەر بولۋى مۇمكىن بە؟ ولارعا وسىنداي «ادامي» قاسيەتتەردى قوندىرعان دۇرىس پا؟

جي-لەردە ۇجىمداسۋعا, قاۋىمداسۋعا, بىرىگۋگە دەگەن قاجەتتىلىك پەن قابىلەتتەر بولۋى نەمەسە پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟ مىسالى, ادامزات قوعامىن زەرتتەۋ ارقىلى ولار قوسىمشا, وزدەرىنە جۇكتەلمەگەن (نەمەسە قاسكوي ادامدار جاسىرىن جۇكتەگەن) مىندەتتەردى ورىنداۋى مۇمكىن بە؟ «وسى ادامدارعا پايدالى» دەپ, زياندى, قاۋىپتى ارەكەتتەر جاساۋ ىقتيمالدىعى قانشالىقتى جوعارى؟ ونى قالاي بولجاپ ەسەپتەۋگە, الدىن الۋعا بولار ەكەن؟

قازىرگى ادامدار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ارازدىق, جاۋلىق, توزبەۋشىلىك, كۇش كورسەتۋ, كۇش قولدانۋ سياقتى قاۋىپتى قاتىناستار, دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيالار ماشينالارعا بەرىلمەيدى دەپ كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ ەشكىم. ەكسترەميستىك, تەرروريستىك سانامەن ۋلانعان كۇشتەر (ادامزاتتى تۇتاستاي جويىپ جىبەرەتىن سالدارىن باعالاي الماي, كەرىسىنشە, جامان نيەتپەن جاماندىققا بارىپ) جي الەۋەتىن بۇكىل ادامزات وركەنيەتىن جويىپ جىبەرۋگە قولدانۋى دا ابدەن مۇمكىن. بەيبىت كۇندەرى ءوزىن-ءوزى جارىپ جىبەرۋگە ءازىر ادامدار (جانسىز تەمىر ماشينانى) اياۋشى ما ەدى؟

بۇل جەردە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ الەۋەتىن باقىلاۋ, ولاردى قولدانۋ قازىر اتوم قارۋىنان قالاي قورعانساق, ودان دا كۇشتى ساقتىق شارالارىن قابىلداۋ جي جاساۋشى مەملەكەتتەرگە جۇكتەلۋى ءتيىس. اتوم تەحنولوگياسىن, جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋلاردى تاراتپاۋ مەحانيزمدەرى جي تەحنولوگيالارىن قورعاۋعا قولدانىلۋى مىندەتتى بولعانى دۇرىس. ارنايى بەكىتىلگەن قۇجاتتى بۇۇ دەڭگەيىندە قابىلداۋدى, ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ بارلىق مەملەكەتتەرگە جۇكتەلىپ, بۇل قۇجاتتىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ توتەنشە ماڭىزدى دەپ جاريالانۋى قاجەت. بۇنداي قۇجاتتى ىسكە اسىرۋ فورماسى دا, ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ دا وتە ماڭىزدى دەپ بەكىتىلۋى ءتيىس. باستاپقىدا يگىلىك جولىنا قىزمەت ەتۋگە ارنالعان ماشينا ءوزىن-ءوزى دامىتا كەلە وزگەرىپ شىعا كەلمەي مە؟ سوندا ۇلى يبراھيم قۇنانباي ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «بەت بەرگەندە شىرايىڭ سونداي جاقسى, قايدان عانا بۇزىلدى سارتشا سىرتىڭ...» دەپ كەشىگىپ قالمايمىز با؟ بۇنىڭ دا الدىن الىپ, ساقتىق شارالارىن قابىلداۋ ارتىق بولمايدى.

− اڭگىمەڭىزگە راقمەت!