يتاكا. اكادەميالىق سالالار اراسىنداعى شەكارا ادەتتە قولدان جاسالادى, ونىڭ سەبەبى ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزدىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى. بىراق ەكونوميست البەرت حيرشمان ايتقانداي, ءبىز ونى بۇزۋعا ءماجبۇر بولاتىن ۋاقىت كەلەدى. قازىرگىدەي COVID-19 ىندەتىنە قارسى كۇرەس پەن ەكونوميكالىق داعدارىس – ءدال سول داۋىرگە ساي.
پاندەميا جاھاندىق ەكونوميكاعا كولەڭكەسىن ءتۇسىردى. بۇگىندە 2020 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا ء(ساۋىر-ماۋسىم) ەكونوميكاسى ەڭ قاتتى سوققى العان ەكى مەملەكەت – پەرۋ مەن ءۇندىستان. بۇل بىلتىرعى وسى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى تيىسىنشە 30,2 جانە 23,9 پايىزعا كەم. ەكونوميكانىڭ بۇلاي قۇلدىراۋى پاندەمياعا دا, سونداي-اق ونىمەن كۇرەسكە دە تىكەلەي قاتىستى.
ماسەلەن, پەرۋدە COVID-19 ىندەتىنەن قايتىس بولعانداردىڭ ميلليون ادامعا شاققانداعى جالپى ءولىم كوەففيتسەنتى 939-عا تەڭ. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قۇلدىراۋى دا وسىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق.
جالپى, ءولىم كوەففيتسەنتى جوعارى بىرقاتار ەۋروپالىق مەملەكەت, مىسالى يسپانيا (647) جانە ۇلىبريتانيا (613) ەكونوميكالىق قيىندىققا تاپ كەلگەنىن مالىمدەدى. ۇندىستانداعى جالپى ءولىم كوەففيتسەنتى 60-قا تەڭ. ايتسە دە, بۇل افريكا مەن ازياداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. وسىعان قاراماستان, ەكىنشى توقسانداعى ەكونوميكانىڭ كۇرت قۇلدىراۋىن ءتۇسىندىرۋ قيىن (الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە قاراعاندا اناعۇرلىم ارتىق). ونىڭ ۇستىنە, كەيىنگى بەس جىلدا ءۇندىستان ەكونوميكاسى تەز دامىعان 3-4 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىن.
مۇنداي ەرەكشەلىكتى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ونىڭ ءمانىن ءبىلۋ ءۇشىن بىزگە مەديتسينا مەن ادام ارەكەتى اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاۋ كەرەك.
COVID-19 ۆيرۋس اشىق جەرلەردەن گورى, جابىق عيماراتتاردا تەز تارايدى دەگەن سەنىمدى ەسكە تۇسىرەيىك. ياعني ساياباقتا جۇرگەننەن گورى مەيرامحانادا وتىرعاندا ناۋقاستانۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى.
مۇنداي تۇسىنىكتىڭ پايدا بولۋىنا مىنا نارسە سەبەپ. مەديتسينا مەن فيزيكانى ەسكەرىپ, سونداي-اق COVID-19 ىندەتىنىڭ تەز جۇعاتىنىن نازارعا السا, SARS-CoV-2 ۆيرۋسى بار تىنىس الۋ جولىنان شىققان تامشىلار اشىق جەردە جەلمەن ۇشىپ كەتىپ, تىنىس الۋ جولدارىنا ءتۇسۋى تومەندەيدى. بىراق دالادا ءدال وسىنداي بولادى دەۋ قيىن. ويتكەنى تىنىس الۋ جولىنان شىققان تامشىلار اۋىر بولعاندىقتان, جەلسىز جەردە تەز تومەنگە تۇسەدى. ياعني اشىق دالاداعى سامال جەل تامشىلاردى اۋادا كوبىرەك ۇستايتىندىقتان, عيمارات ىشىندە جوق قاۋىپ-قاتەر سىرتتا پايدا بولادى.
جابىق عيماراتتار وتە قاۋىپتى دەگەن پىكىر دە تولىققاندى ەمەس. سەبەبى كوروناۆيرۋس پەن تامشىلاردىڭ اەروديناميكاسى عانا ەمەس, ول ادامداردىڭ ارەكەتىنە دە تىكەلەي قاتىستى. ماسەلەن, ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن ناۋقاستانعان ادامنىڭ قاسىندا ۆيرۋس جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى مەيرامحانالاردا دا, ساياباقتاردا دا 50 پايىزعا تەڭ دەپ الايىق. سونداي-اق حالىقتىڭ جارتىسى ناۋقاستاندى دەپ ەسەپتەيىك. مۇنداي جاعدايدا ساياباقتا نەمەسە مەيرامحانادا كەزىككەن ادامنان COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ جۇعۋ ىقتيمالدىلىعى 25 پايىزعا ازايا تۇسەدى.
ەندى مىنانداي جاعدايدى ەلەستەتىپ كورىڭىز. بيلىك وكىلدەرى COVID-19 اشىق اۋادان گورى, مەيرامحانالاردا جۇعۋى جوعارى دەپ مالىمدەدى. ەگەر ادامدار وسىعان سەنسە, بۇل ءوز-وزىنەن ورىندالاتىن بولجامعا اينالادى. سەبەبى مەيرامحانالارعا تاۋەكەلشىل ەمەس ادامدار بارمايدى (ياعني ۆيرۋس جۇعۋ قاۋپى 25 پايىزدان اساتىن جەرگە). ەندەشە, مەيرامحاناعا تاۋەكەلگە بەل بايلاعاندار عانا اياق باسادى.
بۇدان بىلاي دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. مەيرامحانالارعا باراتىندار تاۋەكەل ەتەتىندىكتەن, ولاردىڭ ناۋقاستانۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. قاراپايىم ەسەپتەۋ ءۇشىن, تاۋەكەلشىلدەردىڭ 75 پايىزى اۋىردى, ال قالعاندارىنىڭ 25 پايىزى اۋىردى دەپ الايىق. مۇنداي جاعدايدا دا ناۋقاستىڭ ۆيرۋستى جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى ءالى دە 50 پايىزعا تەڭ. ەندەشە, ادامدار مەيرامحانالار قاۋىپتى جەر دەپ سەنەتىن بولسا, وندا ۆيرۋس جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى 37,5 پايىزعا تەڭ, ال ساياباقتاعى قاۋىپ 25 پايىزدان ازايادى.
مۇنداي ىقتيمالدىلىق ەپيدەميالىق دەرەكتەرمەن دالەلدەنەدى. ال ادامداردىڭ كوبى وسىنداي زاڭدىلىقتىڭ ادام ارەكەتىنە بايلانىستى عانا ەمەس, ۆيرۋستىڭ تابيعاتىنا قاتىستى ەكەنىنە سەنەدى. ەكىنشى جاعىنان قاراساق, بيلىك وكىلدەرى مەيرامحانالار ساياباقتارعا قاراعاندا قاۋىپسىز دەپ مالىمدەسە, ونداي جاعدايدا ساياباقتارعا ۆيرۋس جۇقتىرۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارىلايدى. ءتىپتى ەپيدەميالىق جانە تامشىلاردىڭ فيزيكالىق قوزعالىسىن ەسكەرىپ, ساياباقتاردى مەيرامحانالاردان قاۋىپسىز دەپ ساناساق تا, ساياباقتاعى قاۋىپ-قاتەر كوبەيمەسە, ازايمايدى.
مۇنداي بايلانىستى انىقتاپ, ءتۇسىنۋ ۆيرۋسپەن كۇرەسۋدە ەكونوميكانى قۇلدىراتپاي ارەكەت ەتەتىن ساياسي شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. ءۇندىستاننىڭ قاتەلىگى – لوكداۋن دەپ قاتە ارەكەت ەتۋى. سەبەبى مۇنداي قادام ميلليونداعان ميگرانت جۇمىسشىلاردىڭ ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەتۋىنە, اسىرەسە جاياۋ ساپارلاۋىنا اكەلىپ سوقتى. ۇلكەن قالالارداعى جۇمىستار مەن جالاقى ءبىر تۇندە جويىلىپ شىعا كەلدى.
مەديتسينا مەن ەكونوميكا اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاعاندا, تاڭعاجايىپ ساياسي يدەيالار پايدا بولادى. سونىڭ ءبىرىن دجوردجيا تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمى دجوشۋا ۆايتس ستوكگولم ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ ۆەبينارىندا ايتتى.
ءۇندىستان مەن پەرۋ سەكىلدى مەملەكەتتەر ۆيرۋسپەن كۇرەسىپ جاتقاندا دا ەكونوميكانىڭ جۇمىس ىستەيتىن, كەمىندە جارتىلاي ءجۇرىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەرەجە قابىلداۋى ءتيىس. وي وسىدان كەلىپ تۋىندايدى. تەستىلەۋدى كۇرت ارتتىرۋ كىمنىڭ COVID-19-بەن اۋىرىپ, كىمدە SARS-CoV-2 ىندەتىنىڭ انتيدەنەسى بار ەكەنىن انىقتاۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ولارعا كوپ جالاقى تولەنەتىن كوروناۆيرۋس جۇعۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى جۇمىستار ۇسىنامىز. مىسالى, اۋرۋحانالار مەن ۆيرۋسپەن بەتپە-بەت كەلەتىن بيزنەس سالالالارى. ولاردى قولدانۋ ارقىلى ىندەت جۇقتىرۋى مۇمكىن ادامداردى قورعاپ, ۆيرۋستىڭ تارالۋ تىزبەگىن توقتاتۋعا مۇمكىندىك الامىز.
قالىپتى جاعدايعا بايلانىستى, نارىق ءوز دەگەنىن ورىندايدى. انتيدەنەسى بار ادامدارعا سۇرانىس تا ارتادى, ولاردىڭ جالاقىسى دا كوتەرىلەدى. بىراق سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتكەن كەزدە نارىق دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت وكىلدەرى ۆيرۋسپەن كۇرەسۋدە ەكونوميكانى دا قۇلدىراتىپ المايتىنداي, اقىل تارازىسىنا سالىنعان, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان ساياسات جۇرگىزۋى ءتيىس.
كاۋشيك باسۋ,
الەمدىك بانكتىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى, ءۇندىستان بيلىگىنىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى, كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org