پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا: «وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, ەلىمىزدە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ باسا ايتتى. جولداۋدا وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى اۋىلشارۋاشىلىق باعىتتاعى ءبىلىم, عىلىم سالاسى ماماندارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر.
قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستان اۋماعى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىندا, تمد ەلدەرى اراسىندا (رەسەيدەن كەيىن) ەكىنشى ورىندا بولعاندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى رەسۋرستارعا يە. اتاپ ايتقاندا, جەرىمىزدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 80%-دان استامىن اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى قۇرايدى. ال وسى القاپتاردىڭ 80%-ىن جايىلىمدار الىپ جاتىر, بۇل شامامەن 30 ملن شارتتى مال مەن قۇس باسىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اۋىلدىق جەرلەردە حالىقتىڭ 42%-ى نەمەسە 8 ملن-عا جۋىق ادام تۇرادى, ولاردىڭ 3 ملن-نان استامى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل وسى سالانىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن كورسەتەدى. ەلدەگى ەگىستىك القابى 25 ملن گەكتاردان اسادى, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ءار ءتۇرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق دەرجاۆاسى ەكەنى بەلگىلى. ورتا ەسەپپەن سوڭعى 10 جىلدا استىق ەكسپورتى 5-تەن 10 ملن تونناعا دەيىن جەتتى.
رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن سۋارۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارى دا جەتكىلىكتى. سۋ ماماندارىنىڭ ەسەبى بويىنشا ەلىمىزدە 4 ملن گا ەگىستىك جەرلەرىن سۋارۋعا مۇمكىندىك بار. وسىنداي رەسۋرستارعا يە بولا وتىرىپ, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كوشباسشى بولۋى ءتيىس. الايدا وتاندىق اگرارلىق سالاداعى دامۋدىڭ ابسوليۋتتىك كورسەتكىشتەرى ءالى دە تومەن بولىپ وتىر.
رەسپۋبليكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قازىرگى جاعدايى جالپى ۇلتتىق ءونىم قۇرىلىمىندا ۇلەسى ءالى دە تومەن (شامامەن 5%). اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا ەلىمىز ءالى كۇنگە دەيىن يمپورتقا تاۋەلدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىندە ءبىز نان ونىمدەرىن (100%), كارتوپتى (95%), كوكونىستى (86%), ەتتى (83%) تۇتىنامىز, ال قالعان ونىمدەر بويىنشا يمپورتتىڭ ەداۋىر كولەمى (30-دان 60%-عا دەيىن جانە ودان دا كوپ) ورىن الادى, بۇل ەلدىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى ەكەنىن كورسەتەدى. اسىرەسە, نارىق سىيىمدىلىعىنداعى كەيبىر ونىمدەر بويىنشا يمپورتتىڭ ۇلەسى تىم ۇلكەن. اتاپ ايتقاندا, بۇل جەمىستەردىڭ (70%), قۇس ەتىنىڭ (56,8%), شۇجىقتاردىڭ (44,3%), ءسۇت ونىمدەرىنىڭ (40-50%), كونسەرۆىلەنگەن جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ (85-95%) جانە ت. ب. بويىنشا بايقالادى.
قازاقستان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ەكسپورتقا نەگىزىنەن شيكىزات تۇرىندە شىعارادى. قوسىمشا قۇنى جوعارى دايىن وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ يمپورتتاعى ۇلەسى تومەن. مىسالى, قازاقستاندىق ءداندى داقىلدار ەكسپورتىنىڭ 1 تونناسى 301,4 دوللاردى قۇرايتىن بولسا, ازىق-ت ۇلىك يمپورتى تونناسىنىڭ باعاسى 408 دوللارعا جەتەدى. سوندىقتان بولاشاقتا ءونىمنىڭ وسى تۇرلەرى بويىنشا ءوندىرىستى ۇلعايتۋ قاجەت. قازاقستاندا وندىرىلمەيتىن ونىمدەردى رۇقسات ەتىلگەن كولەمدە عانا باسقا مەملەكەتتەردەن يمپورتتاۋعا بولادى.
قابىلدانعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قاراماستان, ەلىمىزدە ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسى تومەن بولىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۋاتى تەك 20-60% عانا جۇكتەلگەن. وندىرىلەتىن ەتتىڭ, ءسۇتتىڭ, جەمىستەر مەن كوكونىستەردىڭ 30%-ى عانا وندىرىلەدى. سوندىقتان ەت جانە ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى تولىق جۇكتەمەمەن جۇمىس اتقارا الماي وتىر. سەبەبى مالدىڭ نەگىزگى باسى ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا شوعىرلانعان. وندا وندىرىلگەن از ءونىم شاعىن كولەمدە جەرگىلىكتى نارىقتا عانا ساتىلادى. ۇيدە وندىرىلگەن ونىمدەر كوپتەگەن كورسەتكىش بويىنشا سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى.
ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا كوكونىس داقىلدارىنىڭ – 40%, كارتوپتىڭ – 56%, ەتتىڭ – 60%, ءسۇتتىڭ – 74%, جەمىس-جيدەكتىڭ 95%-ى وندىرىلەدى. بۇل شارۋاشىلىقتار ءوندىرىس كولەمىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى وسىرىلگەن ەگىندى ساتۋدى ءىس جۇزىندە ۇيىمداستىرا المايدى. سوندىقتان ولار وزدەرى وسىرگەن ءونىمدى ارزان باعامەن دەلدالدارعا ساتۋعا ءماجبۇر. ءونىمدى دەلدالسىز وتكىزۋ وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسىن 1,3 ەسەگە ارتتىرادى دەپ ەسەپتەلگەن. ال دەلدالدىق بايلانىستاردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن ءونىمنىڭ ۇستەمە باعاسى 15-20%-عا تومەندەيدى.
قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسىنا شيكىزاتتى جوسپارلى, تۇراقتى جەتكىزۋدىڭ بولماۋى, سونداي-اق ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ السىزدىگى دە كەرى اسەر ەتەدى. مىسالى, ەت ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيتىن قوندىرعىلاردىڭ 12-15%-دان اسپايتىن بولىگى عانا باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىستى قامتاماسىز ەتەدى.
ەت كومبيناتتارىنداعى مەحانيكالاندىرۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيى 30-40% قۇرايدى, بۇل رەتتە تيەۋ-ءتۇسىرۋ جۇمىستارىنىڭ 80%-ى ادام كۇشىمەن ورىندالادى. ەت كومبيناتتارىندا جۇمىسشىلاردىڭ 50%-ى جۇمىستى قولمەن اتقارادى. قوسىمشا قۇنى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋ ءۇشىن ولاردىڭ كولەمىن ارتتىرىپ قانا قويماي, دايىن ءونىم ءوندىرىسىن دە ۇلعايتۋ قاجەت. ول ءۇشىن وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا شيكىزات جەتكىزۋدىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەت. وسى سالانىڭ دامۋىن جانە «وندىرىستەن تۇتىنۋشىعا دەيىن» تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن ىنتالاندىرا الاتىن ەكونوميكالىق مەحانيزمدەردىڭ بولماۋى تەجەيدى. بۇگىندە بۇل جۇيەلى «تىزبەك» بۇزىلعاندىقتان, وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ شيكىزات جەتكىزۋشىلەرمەن, ياعني تىكەلەي اگروقۇرىلىمدارمەن تۇراقتى بايلانىسى جوق. شيكىزات پەن قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنە باعانىڭ قالىپتاسقان ديسپاريتەتى, ياعني ونىڭ الشاقتىعى دا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءىس جۇزىندە ءوندىرىس شىعىندارى الىنعان تۇسىممەن وتەلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القابى, مال باسى جانە ونى ءوندىرۋ كولەمى قىسقاردى.
وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەت قولداۋىمەن قوسا ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت. سونىڭ اياسىندا سالىق زاڭناماسىنا اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ سالىق جۇيەسىن جەڭىلدەتۋ, ولارعا جەڭىل پايىزبەن نەسيە ءبولۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋ قاجەت.
اگروقۇرىلىمداردىڭ ۇساقتىعى – وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن 200 مىڭنان استام ءتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى اگروقۇرىلىمدار جۇمىس اتقارادى. ولاردىڭ 188 مىڭى نەمەسە 94%-ى – شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارى. ۇساق شارۋا قوجالىقتارى سان جاعىنان باسىمدىققا يە بولعانىمەن, جالپى ءونىمنىڭ 31%-ىن عانا وندىرەدى. ولاردىڭ 40%-ىندا 10 گا-دان اسپايتىن جەرى عانا بولعاندىقتان, شارۋاشىلىق دەڭگەيى قارقىندى تۇردە, كەڭ كولەمدە تاۋار وندىرۋگە قابىلەتسىز. ۇساق فەرمەرلەر جاڭا تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي تەحنيكالاردى پايدالانۋعا جاعدايى تولىق جەتە بەرمەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان ءىرى جانە ۇساق كاسىپورىندار اراسىنداعى ءونىم ءوندىرۋ كورسەتكىشىنىڭ ەداۋىر الشاقتىعى بايقالۋدا. مەملەكەت باسشىسى سوندىقتان جولداۋدا – «تىكەلەي كووپەراتسيا» (ۆەرتيكالدى) جانە «كولبەۋ كووپەراتسيانى» (گوريزونتالدى) ءتيىمدى دامىتۋدى تاپسىردى.
اۋىلدىق جەرلەردە, اسىرەسە اگرارلىق سەكتوردا قىزمەت ەتەتىن بىلىكتى جاس مامانداردى تارتۋ ماقساتىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ كووپەراتسياعا بىرىگۋى مەن عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس ينتەگراتسياسىن قارقىندى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. كولبەۋ كووپەراتسيا قىزمەتىنە قاراي نەمەسە بەلگىلى ءبىر ءونىمدى وندىرۋگە ماماندانعان اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ بىرىگۋى ارقىلى جاسالادى. سوندىقتان ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن ەكونوميكالىق دەربەستىگى ساقتالادى. كووپەراتيۆتەردىڭ تىكەلەي ۇلگىسى – ءونىم ءوندىرۋشى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەردىڭ تەك قانا بىرىگۋى ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ وندىرگەن ونىمدەرىن ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, قايتا وڭدەۋ جانە تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ. اتالعان ۇلگى ماركەتينگتىك قىزمەتتىڭ كەڭ دامۋىنا, رەسپۋبليكاداعى جەكەلەگەن ايماقتاردىڭ سىرتقى جانە ىشكى نارىعىن باقىلاۋعا ايتارلىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى. ول حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىندا اگرووندىرىستىك ينتەگراتسيانى دامىتۋعا, وندىرىسكە عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردى ەنگىزۋگە, سونىمەن قاتار جەر, ەڭبەك جانە ماتەريالدىق رەسۋرستار, تاۋار اينالىمىنداعى شىعىنداردى تومەندەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كووپەراتسيانىڭ وسى ۇلگىسى رەسپۋبليكامىزدىڭ جەكە ايماقتارىندا ىشكى جانە سىرتقى نارىقتى زەردەلەۋدە ماركەتينگتىك قىزمەتتى كەڭىنەن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدە كووپەراتسيا ءوز دەڭگەيىندە دامىماي وتىرعاندىقتان, ناتيجەلى قىزمەت ەتۋمەن ولاردىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋدا جانە اۋىلدا كووپەراتسيانى دامىتۋدا قولدانىستاعى زاڭ بارلىق كەدەرگىلەردى جويۋى ءتيىس.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۋارۋ كەزىندە سۋدى جوعالتۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – پايدالانۋ ناتيجەسىندە 60-70% توزعان سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى. بۇل سۋارمالى جەرلەردىڭ توزۋىنا جانە ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعۋىنا, سۋارمالى سۋدىڭ ارتىق شىعىندالۋىنا, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى.
قازىرگى كەزدە سۋ رەسۋرستارى ماسەلەلەرىن كەڭ كولەمدە قاراستىراتىن بولساق, الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ءۇشىن بۇل كۇردەلى ماسەلەگە اينالاتىنى انىق. ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ بىرقالىپتى تارالماۋى, جاھاندىق جىلىنۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى, انتروپوگەندىك فاكتورلار, سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى باستى وزەندەردىڭ ترانسشەكارالىق بولىپ تابىلۋى, ياعني سۋ باستاۋ الاتىن كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى, ونداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى سۋعا دەگەن سۇرانىستى جوعارىلاتىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى – سۋ رەسۋرستارىنىڭ سارقىلۋىن, تۇزدانۋ جانە باتپاقتانۋ ەسەبىنەن سۋارمالى جەرلەردىڭ قىسقارۋىن, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋدىڭ تومەن دەڭگەيىن, ينجەنەرلىك جۇيەلەردى قايتا جاڭارتۋ قاجەتتىلىگىن, جايىلىم اۋماقتارىن سۋلاندىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردىڭ بولماۋىن, سۋدى ىسىراپسىز تۇتىنۋدى, سونداي-اق وزەندەردەگى, كولدەردەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن جانە ت.ب. قيىنداتادى. وسىلايشا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كوپتەگەن ماسەلە جيناقتالدى جانە ونى جەدەل شەشۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە بيزنەسپەن بىرلەسىپ, بەس جىلعا ارنالعان اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا ساپالى جاڭا ۇلتتىق جوبا ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ تابىسىن ۇلعايتۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5 ەسەگە جانە وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن 2 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك
الماتى