تەندەرلەرگە مينيستر مەن اكىم دەربەس جاۋاپ بەرمەسە, پاراقورلىق باسەكەسى تىيىلمايدى
ادام جەمقور بولىپ تۋمايدى. ول انىق. ءوزى دە, قىزمەتى دە وسە كەلە جابىساتىن جامان ادەت بولسا كەرەك بۇل. پەنداۋي پەيىلى تارىلىپ, اقشاعا اشكوزدەنىپ, قارجىعا قۇنىعىپ, تۇيەنى تۇگىمەن, كولىكتى جۇگىمەن جۇتاتىن جەمساۋى كەڭ جەمقوردى قوعامنىڭ ءوزى تاربيەلەپ شىعاراتىن سياقتى. باسەكە قىزعان. باسشى بار, قوسشى بار ءبارى دە اشكوزدەنە جەپ جاتقان سياقتى. ايلىق-جالاقىلارى وسپەسە دە, جىل سايىن كولىكتەرى مەن كوتتەدجدەرى كوبەيىپ كەلەدى. بىرىنەن-ءبىرى قالعىسى كەلمەيدى. سەبەبى, اينالاسى سونداي. قازىنانىڭ قارجىسىن يەسى جوق كورە مە, الدە سۇراۋسىز جاتقان اقشا ساناي ما, مۇمكىن وزدەرىنىڭ جەكەمەنشىگى ەكەن دەپ قالا ما, ايتەۋىر, مىنا زاماندا جەمقورلىقتىڭ وتى ءورشىپ تۇر. تەلەديداردى قوسىپ قالساڭ دا, گازەت-جۋرنالدى اشىپ قالساڭ دا, راديونى باسىپ قالساڭ دا جەمقورلىق, سىبايلاستىق تۋرالى اقپاراتتار ءورىپ جۇرەدى.
تەندەرلەرگە مينيستر مەن اكىم دەربەس جاۋاپ بەرمەسە, پاراقورلىق باسەكەسى تىيىلمايدى
ادام جەمقور بولىپ تۋمايدى. ول انىق. ءوزى دە, قىزمەتى دە وسە كەلە جابىساتىن جامان ادەت بولسا كەرەك بۇل. پەنداۋي پەيىلى تارىلىپ, اقشاعا اشكوزدەنىپ, قارجىعا قۇنىعىپ, تۇيەنى تۇگىمەن, كولىكتى جۇگىمەن جۇتاتىن جەمساۋى كەڭ جەمقوردى قوعامنىڭ ءوزى تاربيەلەپ شىعاراتىن سياقتى. باسەكە قىزعان. باسشى بار, قوسشى بار ءبارى دە اشكوزدەنە جەپ جاتقان سياقتى. ايلىق-جالاقىلارى وسپەسە دە, جىل سايىن كولىكتەرى مەن كوتتەدجدەرى كوبەيىپ كەلەدى. بىرىنەن-ءبىرى قالعىسى كەلمەيدى. سەبەبى, اينالاسى سونداي. قازىنانىڭ قارجىسىن يەسى جوق كورە مە, الدە سۇراۋسىز جاتقان اقشا ساناي ما, مۇمكىن وزدەرىنىڭ جەكەمەنشىگى ەكەن دەپ قالا ما, ايتەۋىر, مىنا زاماندا جەمقورلىقتىڭ وتى ءورشىپ تۇر. تەلەديداردى قوسىپ قالساڭ دا, گازەت-جۋرنالدى اشىپ قالساڭ دا, راديونى باسىپ قالساڭ دا جەمقورلىق, سىبايلاستىق تۋرالى اقپاراتتار ءورىپ جۇرەدى.
ءتىپتى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن باعدارلامالاردان دا ايىلىن جيماي «ۇلەسىن» الۋعا ۇمتىلىپ جاتقاندار از ەمەس. ەل, حالىقتى نەگە ويلامايسىڭ دەپ مۇندايلارعا تالاپ قويۋ ۇيات. ءبارى-ءبىر تۇسىنبەيدى. سونداي جاعداي قىزىلوردا وبلىسىندا دا بولدى.
بۇگىندە «قولجەتىمدى باسپانا-2020» دەگەن باعدارلامانىڭ بار ەكەنىن بىلەسىز. ول قاراپايىم جۇرتتى, باسپاناسىز جۇرگەن بەيباقتاردى جارىلقاۋ ءۇشىن جاسالعان باعدارلاما ەدى. ساۋاپتى ىسكە جاۋاپتىلاردا جاۋاپكەرشىلىك جوق بولىپ شىقتى. الايدا, وسىنداي باسپانالاردى ءىرى باسشىلار مەن ولاردىڭ جاقىن تۋىستارى وزدەرى ءبولىپ العانىن تاياۋدا ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وتكىر سىنعا الدى. ولار قىزمەتىنەن بوساتىلدى, پاتەرلەردى قايتاردى.
قىزىلوردا قالاسىنداعى سۇلتان بەيبارىس كوشەسىندە كوپقاباتتى ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. قالانىڭ كىرەبەرىسىندە ىرگەسى قالانعان تۇرعىن ۇيلەردە العاشقى قونىس تويلارى دا تويلاندى. سول جەردە كىرپىشى ءورىلىپ جاتقان №8 ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن «ن.س.س-KZ» سەرىكتەستىگى جۇرگىزەدى ەكەن. ولار ءالى جۇمىسىن تولىقتاي اياقتاماعان. دەگەنمەن, جالعان قۇجات ازىرلەپ, جۇمىستىڭ ءبارىن اياقتادىق دەپ الاياقتىق جاساپ, 80 ميلليون تەڭگەنى جامباستارىنا باسقان. اتالعان ءىس بويىنشا تەرگەۋ جۇرگەن. ناتيجەسىندە قالالىق قۇرىلىس ءبولىمى باس مامانىنىڭ قىلمىسى انىقتالعان. ويتكەنى, جالعان قۇجاتتى قابىلداپ, قول قويعان وسى كىسى ەكەن. سول جەردە سالىنىپ جاتقان, سول قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ تاعى ءبىر باس مامانىنا قاتىستى وسىنداي قىلمىس اشكەرەلەنىپتى. بۇل جولى №9 ءۇيدى سالىپ جاتقان «سىر قۇرىلىس» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى مەن «سترويتەحنوپروەكت kz جانە ك» سەرىكتەستىگىنىڭ تەحنيكالىق قاداعالاۋشىسى اۋىز جالاسىپ, بارماق باستى, كوز قىستىمەن جالعان قۇجات ازىرلەگەن. بۇل كوزبوياۋشىلىققا قالالىق قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ تاعى ءبىر باس مامانى قول قويىپ, قابىلداپ العان. سونىڭ كەسىرىنەن مەملەكەتكە 11 ميلليون تەڭگەگە جۋىق زالال كەلگەن. ەكى ءىس بويىنشا دە تەرگەۋ ءجۇرىپ, كەلتىرىلگەن شىعىن ءوندىرىلىپ, قىلمىسقا قاتىستى ادامدار ءوز كىنالارىن مويىنداپ, ەندى مۇنداي ءىس-ارەكەتكە بارمايتىندارىن ايتىپ اقتالعان. سولايشا, ءىس قىسقارتىلعان. بىراق بۇل جازاسىز قالدى دەگەن ءسوز ەمەس. ولاردىڭ ءومىربايانىندا قىلمىسقا قاتىستى بولعاندىعى تۋرالى اقپارات ماڭگى قالادى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەي المايدى.
وسىندايدا كۇماندى سۇراق تۋىندايدى. قالالىق قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى اي قاراپ, شوشقا تاعالاپ وتىر ما؟ ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي قىزمەتكەرى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر. ەكى جەمقورلىق وقيعادا دا قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ وكىلدەرى نەگىزگى تۇلعا بولىپ وتىر, ياعني ولار اكتىگە قول قويماسا سىبايلاستىق ورىن الماس ەدى, قازىنا قارجىسى تالان-تاراجعا تۇسپەس ەدى. سوندا باسشى كىمدى جانە نەنى باقىلاپ وتىرعان؟ قارجى پوليتسياسىنداعىلار ونىڭ ءوز قىزمەتىنە لايىق نە لايىقسىزدىعىن انىقتاۋ ءۇشىن تارتىپتىك كەڭەسكە ۇسىنىس جىبەرگەندىگىن ايتادى. مۇنداي جەڭىل-جەلپى جازامەن جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا ەشقاشان بالتا شابا المايمىز.
اقتى – اق, قارانى – قارا دەپ ادىلدىكتىڭ قىلىن قاق جاراتىن, «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەيتىن سوتتاردىڭ ءوزى سوتتالىپ جاتسا نە دەيسىز؟ سوتتىڭ ءوزى ءىستى بولىپ جاتقان كورىنىس قوعامنىڭ ىشتەن ىرىگەنىن كورسەتپەي مە؟ بىلتىر شيەلى اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى الماحانوۆ سوتتالدى. 70 مىڭ تەڭگە پارا العان دەگەن ايىپپەن. ول تارتوعايداعى تۇرمەدە جازاسىن وتەپ جاتقان ءبىر ادامدى مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىپ جىبەرۋگە ۋادە ەتكەن ەكەن. قىزىلوردا قالالىق مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ا.بيسەمباەۆ ءىستى بولدى. ەڭ سوراقىسى – ول بىرنەشە اي بويىنا ءبىر ەمەس, ەكى ەمەس, 15 كاسىپكەردەن پارا الىپ وتىرعان. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, كاسىپكەرلەردى ءوزىنىڭ ساۋىن سيىرىنا اينالدىرعان عوي. قۋلىقتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام. اقىرى 8 جىلعا تۇرمەگە توعىتىلىپ تىندى. مەملەكەتتىڭ نەگىزگى تابىس كوزى سالىق. ءبىز بەن سىزدەن جينالعان سالىقتىڭ ارقاسىندا بيۋدجەت قۇرالادى. ال وسى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىنان شىققان قارجىعا قول سالعاندارعا نە دەيسىز؟ قازالى اۋداندىق سالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى پ.ياقيا ورىنباسارى ا.ساتباەۆ جانە باس مامان ك.ايماعانبەتپەن قوسىلا سوتتالدى. ولار دا ءتۇرلى زاڭ بۇزعان كاسىپكەرلەردى جازالاماي, كەرى ارەكەتتەرىن اشكەرەلەۋدىڭ ورنىنا ونى بۇركەمەلەپ, سول ءۇشىن پارا الىپ وتىرعان.
قىزىلوردا وبلىستىق قارجى پوليتسياسى جىل باسىنان بەرى 87 سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى قىلمىستى انىقتاعان ەكەن. جەمقورلىق سيپاتى بار 67 قىلمىستىق ءىستىڭ تەرگەۋ ءىسى اياقتالعان. وسىنىڭ ىشىندەگى 60 قىلمىستىق ىسكە ايىپتاۋ قورىتىندىسى تاعىلىپ, سوتقا جونەلتىلگەن. ال بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا 13 قىلمىستىق ءىس قوزعاعان. «تەندەر» دەگەندى «جەڭدەر» دەپ تۇسىنەتىندەر از ەمەس ەكەن. ەلباسىنىڭ وتكەندە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە وسىنداي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى اكىم نە مينيستر ءوزى باسشىلىق جاساپ وتكىزسىن دەگەنى دە وسىدان شىعار. اكىمدەر دە ءىستى بولىپ جاتىر. شيەلى اۋدانىنىڭ تالاپتان اۋىلىندا مال ولىكتەرىن جوياتىن ورىن سالىناتىن بولعان. ونىڭ قۇرىلىس جۇرگىزۋ جۇمىستارىن «شارح» جشس جەڭىپ العان. بارلىق اتقارىلاتىن شارۋا ءۇشىن 2065640 تەڭگە بولىنگەن. دەگەنمەن, الگى سەرىكتەستىك جۇمىستى تولىق اتقارماعان. ال اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ا.قارعاباي قالعان جۇمىستى ءوزىم اياقتايمىن دەپ «شارح» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى ە.قاليەۆتەن 350 مىڭ تەڭگە العان. سويتكەن دە, قالاعا كەلىپ بۇرىن پايدالانىلعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن ساتىپ الىپ, ونى الگى نىسانعا اپارىپ قولدانعان. قاراپ وتىرساڭىز, بولماشى سوما. وسىعان بولا اكىم مانسابىن بىلعاماي-اق قويسا عوي دەيسىڭ. ناتيجەسىندە شيەلى اۋداندىق سوتى اكىمدى 3 جىلعا شارتتى تۇردە باس بوستاندىعىنان ايىردى.
الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋدا دا زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپتى. مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا سەكىلدى الەۋمەتتىك قانا ەمەس, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردان دا قارپىپ جەپ قالعىسى كەلەتىندەر جەتكىلىكتى ەكەن. ماسەلەن, ارال اۋدانىنداعى امانوتكەل اۋىلىندا 300 ورىندىق مەكتەپ سالۋ مىندەتىن جەڭىپ العان «SCS ينجينيرينگ» جشس جاڭا وقۋ وشاعىنىڭ جۇمىسىن تولىق اياقتاماعان. سونىمەن قويماي جالعان قۇجات ازىرلەپ, الاياقتىق جولمەن جالعان قابىلداۋ اكتىلەرىن وتكىزىپ, مەملەكەتكە زالال كەلتىرگەن. بۇگىندە بۇل ءىس تەرگەۋدە جاتىر. ال وسى اۋدانداعى سەكسەۋىل ستانساسىندا 150 ورىندىق اۋىلدىق كلۋب سالىپ جاتقان «سك ارعىن-قۇرىلىس» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى دا وسىنداي ارەكەتكە بارىپ, 35,2 ميلليون تەڭگەنى جىمقىرعان. قازىرگى كۇنى اتالعان مەكەمەنىڭ ديرەكتورى ە.شاكيەۆ قاماۋعا الىنعان, قىلمىستىق ءىس تەكسەرىلىپ جاتىر.
«كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ كۇنى ءالى باتقان جوق. مەملەكەتكە سالىق تولەۋدەن جالتارىپ, زاڭسىز زاتتارىن بازارعا شىعارىپ, حالىققا ساتىپ جاتقاندار جەتكىلىكتى. قىزىلوردا وبلىستىق قارجى پوليتسياسى ەكونوميكا جانە قارجى سالاسىندا 285 قىلمىستى انىقتاعان. وتكەن جىلدان قالعان كەيبىر قىلمىستىق ىستەرمەن قوسا ەسەپتەگەندە بيىل 483 ءىس ءوندىرىسى اياقتالعان. مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ سوماسى 6,7 ميلليارد تەڭگە ەكەن. ونىڭ 5,6 ميلليارد تەڭگەسى مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلىپتى.
– دەپارتامەنت الكوگولدىك ونىمدەردىڭ زاڭسىز اينالىمى دەرەكتەرىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋدە ۇزدىكسىز قىزمەت اتقارادى. الكوگولدىك ونىمدەر مەن ءسپيرتتىڭ زاڭسىز اينالىمى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي زالال كەلتىرەدى جانە تۇرعىنداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. 2013 جىلدىڭ 9 ايىندا قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا قارجى پوليتسياسى دەپارتامەنتى الكوگولدىك ءونىم جانە ءسپيرتتىڭ زاڭسىز اينالىمىنا بايلانىستى 9 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. اعىمداعى جىلى زاڭسىز اينالىمنان جالپى العاندا قۇنى 11,3 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 25 125 ليتر سپيرت ءونىمى ايعاق رەتىندە الىندى. كولەڭكەلى اكتسيزدىك ونىمدەردىڭ اينالىمى سالاسىنان جالعان ەسەپتىك-باقىلاۋ ماركالارى جاپسىرىلعان بارلىعى 56 510 (28 255 ليتر) دانا اراق-شاراپ ونىمدەرى الىندى. مىسالى, ق. ساقتاعانوۆ 1 جىل 6 ايعا باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ جازاسىنا سوتتالدى. ول ارنايى رۇقساتسىز جانە سالىق ورگاندارىنا تىركەلمەي, ءىرى مولشەردە تابىس تابۋ ماقساتىندا زاڭسىز الكوگول ونىمدەرىن ساتپاق بولعان. اتاپ ايتقاندا, ارنايى قۇجاتتارسىز 7500 ليتر ءسپيرتتى ساتۋعا وقتالعان. سپيرت مەملەكەت كىرىسىنە تاركىلەندى,– دەيدى قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ن.سەيداليەۆ.
سونىمەن قاتار, «تسيركون» جشس ديرەكتورى ا.ريزاەۆقا قاتىستى دا سوت ۇكىمى شىققان. ول الكوگولدىك ونىمدەردى كوتەرمە وتكىزۋ جانە ساقتاۋعا ارنايى مەملەكەتتىك رۇقساتسىز جۇمىس ىستەگەن. 2011-2012 جىلدارى ول جالعا العان قويماسىندا 574 391 شىنى الكوگول ونىمدەرىن ساقتاعان. سوت ۇكىمىمەن ا.ريزاەۆ كىنالى دەپ تانىلىپ, وعان 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە, ياعني 1 731 000 تەڭگە ايىپپۇل تولەۋ جازاسى تاعايىندالدى. 574 391 دانا اراق-شاراپ تاركىلەنگەن. ول شامامەن 110 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن.
جەمقورلىقپەن كۇرەس جۇرمەي جاتقان جوق. بىراق سىبايلاستىقتىڭ تامىرى ءالى قيىلماي تۇر. سەبەبى, ونىڭ تامىرى تەرەڭدە, ول مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا بارىپ تىرەلەدى. سولاردىڭ نيەتى تۇزەلمەي ءىس ونبەيدى. بۇل ءبىر ءوڭىر, ايماققا عانا ەمەس, بارشا ەلىمىزگە ورتاق ماسەلە بولىپ وتىر.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
____________________
سۋرەتتى cالعان
ايداربەك عازيز ۇلى.