اباي ءىلىمى: ونى رۋحاني ءمونوليتتى قازاققا اينالۋدىڭ جولىنا قىزمەت ەتتىرۋ – باستى مىندەت

فورۋمدى اشقان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى داريا قوجامجاروۆا ءىس-شارا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ  «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ  «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالالارىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر اياسىندا ءوتىپ وتىرعانىن, اباي مۇراسىنىڭ قازىرگى قوعامداعى رۋحاني ىزدەنىستەردەگى الار ورنى ەرەكشە ەكەنىن, اسىرەسە ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى وسى تۇستا وتە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. فورۋمدا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ الماتى قالاسىنداعى يۋنەسكو قامقور­لىعىنداعى مادەنيەتتەردى جاقىن­داستىرۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىز­مەت­كەرى, جازۋشى ن.قاپالبەك ۇلى, اكا­دەميك ح.ءابجانوۆ, رەسەي باس كونسۋل­دى­عىنىڭ كونسۋلى ي.پەرەۆەرزەۆا, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى ج.سىزدىقوۆا, تۇركيانىڭ سەل­چۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ح.ا.شيم­شەك, قىرعىزستانداعى تالاس مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى م.جۋ­سۋپوۆا, الاشتانۋشى عالىم, پروفەسسور ت.جۇرتباي, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى د.كەنجەتاي, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا دوكتورى ا.قاناپياقىزى, مادەنيەتتانۋشى س.حودجيكوۆا جاڭاشىل قۇندى باياندامالار جاسادى. سونداي-اق عۇلاما اقىننىڭ شىعىسقا قاتىسىن جۇيەلى تۇردە سارالاعان م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە وسى فورۋم الدىندا عانا جارىق كورگەن «ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلى­مىنە  ارنايى توقتالىپ  وتكەن بولاتىن. ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجى­رىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرت­تەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومى­رىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى پرەزيدەنت. بۇل ورايدا پروفەسسور م.مىرزاحمەت ۇلى ءوزىنىڭ «ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى» اتتى كىتا­بىندا بۇل ويلاردى جان-جاقتى سارالايدى. «قىتاي جەرىندە ب.ز.د. العاشقى بەس ءجۇز جىلدىقتا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن «جەن» ءسوزىنىڭ ماعىناسى ادام ءسۇيۋ دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. كونفۋتسي ب.ز.د  551-449 جىلدارى «تسزيۋن-تسزى» ياعني جە­تىلگەن ادام ۇعىمىن ەندىردى. بىراق ءبىر جۇيەگە تۇسىرىلمەدى ءارى ءداستۇرلى جال­عاستىق تاۋىپ عىلىمي دامۋ جولىنا تۇس­پەدى. تۇران مەن يران جەرىندە پايدا بولعان, كەيىنىرەك ءۇندى جەرىنە تارالعان زاروستريزم ءدىنىنىڭ كىتابى «اۆەستادا» قايىرىمدىلىق, ىزگىلىك ءدىنىنىڭ قۇدايى – تارا تۋرالى وي-پىكىرلەر جەلىسى ىزگىلىك قايىرىمدىلىق ءىلىمىنىڭ العاشقى وي-تانىمدارى جەلى تارتقانى, وزىندىك دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان ايتىلعان پىكىرلەر جەلىسى اڭعارىلادى. تۇران جەرىندەگى ب.ز.د. جەتىنشى عاسىر باسىندا الىپ ەر تونا (افراسياب) تۋرالى حالىق اۋزىندا جىرلانعان داستاننىڭ ۇزىكتەرى (600 ولەڭ جولى, ياعني 150 شۋماق ولەڭ) م.قاشقاريدىڭ ون ءبىرىنشى عاسىردا كۇللى الەمگە تانىمال «تۇرىك سوزدىگى» ارقىلى بىزگە جەتىپ, شىندىقتىڭ وي تامىزدىعىنا اينالۋدا. تۇرىك حالىقتارى الىپ ەر توڭا دەسە, پارسىلار افراسياب دەيدى. بۇل اتاۋلار ماعىناسىن العاش رەت سارالاپ, اشىپ بەرگەن ءجۇسىپ حاسقادجيپ بالاساعۇني بولاتىن. افراسيابتى باس كەيىپكەر رەتىندە دۇنيەگە تانىتقان زاروستريزم ءدىنىنىڭ كىتابى «اۆەستا» مەن ءفيرداۋسيدىڭ «شاحناما» داستانى شۇقشيا وتىرىپ زەردەلەسەڭ ىزگىلىك, جانا­شىرلىق جايلى وي-پىكىرلەر جەلىسىنەن كوپتەگەن تۋما ويلار بەلگىسى ۇشىراسادى», دەلىنگەن عالىم ەڭبەگىندە. سونداي-اق عالىم تۇركى حا­لىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حال­قىنىڭ جەرىندە ىزگىلىك پەن قايىرىم­دى­لىقتىڭ باستاۋ كوزىندە جاسالعان اقي ءىلىمىنىڭ كۇرەتامىرى بىزدە, ياعني قازاق جەرىندە جاتۋى سەبەپتى, ءارى ول ءىلىم ءال-فارا­بيدە پاراساتتىلىق ىلى­مىنە, ءحى عاسىردا جاۋان­مارتىلىك ىلىمىنە ودان ءارى ءياساۋيدىڭ ءحال ىلىمىنە ء(حىى-ءحىىى) اينالعانىن ايتادى. وسى ءداستۇر ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا اباي­­دىڭ تولىق ادام ءىلىمى رەتىندە كورى­نىس بەرىپ, تابيعي جال­عاستىق تابۋى – ايتار­لىق­تاي زور رۋحاني قۇبىلىسقا اينالۋ­دا. وتارشىلدىق قىسىمنان مىنەز-قۇل­قى بۇزىلعان, بۇگىندە تاۋەلسىز ۇلتتىق رەس­پۋب­ليكاعا اينالعان حالقىمىزدىڭ جاڭا تول­قىن, جاس بۋىن ۇرپاعىن, تولىق, ادام ءىلىمى نەگىزىندە تاربيەلەپ, رۋحاني جاعى­نان جاڭارتۋ مىندەتى الدىمىزعا قويىلۋدا.

تولىق ادام (تولىق ينسانيات) دە­گەنىمىز: ابايدىڭ تانىتۋىندا –  ءار­بىر ادام اقىلىمەن, بىلىمىمەن, مال-داۋلەتىمەن بىرەۋلەرگە ادىلەت, شافا­عا­تىمەن جاقسىلىق جاساۋ نەمەسە اقىل, قايراتتى جۇرەكتىڭ قالاۋىمەن جۇرگىزىپ, ولاردى تەك ىزگىلىكتى ىستەرگە قىزمەت ەتتىرۋ جولى بولىپ شىعادى. پروفەسسوردىڭ ءتۇيىندى ويى مىناداي: «ەندىگى ماقسات – ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمىن ەندى قايتادان رۋحاني ءمونوليتتى قازاققا اينالۋدىڭ جولىنا قىزمەت ەتتىرۋ – باستى رۋحاني مىندەتىمىزگە اينا­لۋدا, بۇدان وزگە يدەولوگيالىق تانىم­دى كورىپ تۇرعان جوقپىن». فيلولو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, ابايتانۋشى اقجول قالشا­بەك القالى جيىننىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىر­عاسىنداعى «مۇحتارتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا ءوتۋى دە كەزدەيسوق ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن اشىلعان «مۇحتارتانۋ» عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى پروفەسسور مە­كەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ جەتەكشى­لىگىمەن ويداعىداي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.  «ورتالىقتىڭ نەگىزگى باعىتى م.اۋەزوۆ­تىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق ءومىرى  بولسا دا ابايعا قاتىستى دا تىڭ جاڭالىعى بار. مىسالى, ورتالىقتا تۇڭعىش رەت اباي­دىڭ «كيتاب تاسديق» تۋىندىسى كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەك نىسانىنا اينالدى. اباي­تانۋ عىلىمى ۋاقىتپەن ۇندەسىپ, جاڭا­ر­ىپ, جاسارىپ كەلەدى. ونىڭ ءالى دە قوعامعا بەرەرى كوپ. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ابايعا قاتىستى تىڭ زەرتتەۋلەر كەرەك­تىگىن ايتىپ ءوتتى. وسى ورايدا پروفەس­سور م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ كوپتەن بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقان ءبىر ويىن جەتكىزە كەت­سەك دەيمىز. ياعني, قىتاي ەلى كونفۋ­تسيدى, نەمىس حالقى گەتەنى تانۋدا قانداي قادامدارعا بارىپ جاتسا, ابايعا قاتىس­تى ءبىز دە سونداي يگى شارالاردى اتقارۋى­مىز ءلازىم. ول ءۇشىن قازاقستاندا ابايتانۋ ماسەلەلەرىمەن ىرگەلى تۇردە, ءبىر ورتالىقتا اينالىسۋ ءۇشىن استانامىز نۇر-سۇلتان قالاسىندا اباي ينس­تيتۋتىن اشۋ كەرەك. تاعى ءبىر كەلەلى ماسەلە جوعارى جانە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردە «ابايتانۋ» ءپانىن وقىتۋدىڭ تۇيتكىل ماسەلەلەرىن تولىققاندى شەشۋ كەرەك. ول ءۇشىن وقۋلىقتى عىلىمي, ادىستەمەلىك تۇرعىدان سارالاپ, بىرىزدىلىككە ءتۇسىرىپ, قايتا جازۋ كەرەك», دەيدى اقجول قالشابەك.

وسى سىندى كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالعان فورۋمعا قاتىسۋشىلار عىلىمي ءىس-شارا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتىپ, تابىستى اياقتالعانىنا جانە جاس ۇرپاققا بەرەرى مول ەكەنىنە سەنىمدى.

تۇركىستان وبلىسى