ەجەلدەن توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپى, ونەرى مەن مۋزىكالىق اسپاپتارىنا دەيىن ارالاس ايىر قالپاقتى اعايىنمەن رۋحاني بايلانىسىمىزدىڭ تاريحي تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس پەن باۋىرلاستىق بايلانىستاردى اسىرەسە ونەر الەمىنەن كوپتەپ مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىرى – ماقامى مەن ماعىناسى ۇقساس ءداستۇرلى ءان ونەرى دەسەك, قازاق-قىرعىز مادەنيەتىنە ورتاق تۇلعا, قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, توقتوعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سالامات سادىقوۆانىڭ ونەرى كوپشىلىكتى وزگەشە ورنەگىمەن سۇيسىنتەدى.
– سالامات مومىنقىزى, قازاقستان, تۇركيا, قىتاي, گەرمانيا, يتاليا, فرانتسيا, اقش, جاپونيا, كورەيا, رەسەي, وزبەكستان, اراب ەلدەرى ساحناسىندا ونەر كورسەتىپ, «الەمدىك شەبەر» سەرتيفيكاتىن يەلەنگەن ەكەنسىز. مۇنشالىق زور ىلتيپاتقا بولەنۋ – ءداستۇرلى انشىلەردىڭ ومىرىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. مۇنى ونەرىڭىزدىڭ باستاۋ-شىڭى دەۋگە بولا ما, جوق الدە مۇنان دا بيىك ماقساتتارىڭىز بار ما؟
– ءسىزدىڭ قويىپ وتىرعان سۇراعىڭىزعا ناقتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اڭگىمەنى تىم ارىدەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. مەن توعىز جاسىمنان باستاپ ءانشى بولۋدى ارماندادىم... بۇعان ارينە كوپ ادام سەنە قويماۋى مۇمكىن. بىراق شىندىعى سولاي. ءبىز دە باقتىڭ ەتەگىندە توپتاسىپ ساقينا سالۋ, ورامال تاستاۋ سياقتى بالالىق شاققا ءتان ۇلتتىق ويىندارمەن اۋەستەنىپ, قۇربىلارمەن قۇلىن-تايداي تەبىسىپ وستىك. ەسەيە كەلە اندەتىپ كىلەم توقىدىق. اتا-انالارىمىزبەن بىرگە تاڭ اتقاننان قاس قارايعانعا دەيىن ەڭبەك ەتىپ, اراسىندا كىتاپحاناعا باس سۇعاتىنبىز. كاسىمالى بايالينوۆ, زۋرا سوورونباەۆا, شىڭعىس ايتماتوۆ سياقتى كورنەكتى جازۋشىلاردىڭ رومان-پوۆەستەرىندەگى ارۋ-قىزداردىڭ كوركەم بەينەلەرىنە تامسانىپ بوي تۇزەدىك. مىسالى, اجار, التىناي, ءجاميلا,تولعاناي ءتارىزدى اسىل بەينەلەرگە ىلەسىپ, قيالعا قۇلاش سەرمەسەك, باسقا دا حالىقتىق قازىنالاردى – جىر-ەپوستاردى, داستان-ەرتەگىلەردى جاستايىمىزدان جاستانىپ وقىدىق. اسقاق الاتاۋدىڭ ۇشار شىڭىنا ۇقساس مۇز قيالىمدى ساحاراعا سامعاتىپ, الىپ ۇشقان جاستىقتىڭ ارمان قۇسى بالكىم سول ساتتە قانات قاقتى ما, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر قيىندىققا قاسقايىپ قارسى تۇرا ءبىلۋدى, وجەتتىك پەن قايسارلىقتى كىشكەنتاي كەزىمىزدەن باستاپ بالعىن سانانىڭ تۇبىنە ءتۇيىپ قويا ءبىلۋدى ۇيرەندىك. ونەر جولىنداعى جيعان-تەرگەن ابىرويىم مەن ادامي قاسيەتىمدى جوعالتىپ الماي, بيىگىمنەن تايماي, بىتىمىمە نۇقسان تيگىزبەي, ومىرگە وكپە ارتپاي وسى دارەجەگە جەتۋىمە سونىڭ ءبارى كومەگىن تيگىزگەن سياقتى. گاسترولدىك ساپارلاردان شەت قالعان ساتتەرىم مەن ون جىلداي قازاقستانعا مۇلدە جولىم تۇسپەي قويعان كەزدەرىم ەسكە تۇسسە, كوڭىل قۇلازيدى. ءتىپتى ۇيدەن شىقپاي, كوپتىڭ كوڭىلىنەن كوشە جازداپ, ادىلەتسىزدىك پەن وزبىر جانداردىڭ وسپادارلىعى جانىما قاتتى باتسا دا سارى ۋايىمعا سالىنىپ جاتىپ العان جايىم جوق. كىسىنى دۇنيەدە مۇلدە ەلەمەي قويۋدان, بار نە جوق دەمەۋدەن اسقان سۇمدىق قاسىرەت جوق-اۋ, ءسىرا. ادامزات بالاسىنىڭ ءبارى ىزگىلىك ىزدەپ تۋادى دەگەن ءسوزدىڭ ۇنەمى شىنايى ومىرمەن قابىسا بەرمەيتىنىن, كەز كەلگەن ز ۇلىمدىق ولاردىڭ ىزگىلىكتىڭ نە ەكەنىن بىلمەۋىنەن پايدا بولاتىنىن ەسەيىپ بارىپ, ەسكە ساقتاپ ءجۇرمىز. مۇنى ومىردە كورگەن-تۇيگەنى مول ۇلكەن كىسىلەر جاقسى بىلەدى. قازىر ءبارى كورگەن تۇستەي ۇمىتىلدى. وتكەننىڭ قيىندىقتارىن تاپتىشتەپ جاڭعىرتقانمەن ول كۇندەر ءبارىبىر قايتا اينالىپ ورالمايدى. مەن ءۇشىن بۇگىنگى ءىس-ارەكەتىم مەن ەرتەڭگى تاعدىرىم ماڭىزدى.
سابىرمەن ەڭبەك ەتە بىلگەن ادام تۇبىندە جەڭەتىنىن ءتۇسىندىم. ونەرگە كىرشىكسىز ادال, ومىرىندە ادام بالاسىنا قيانات جاساماعان جاندى حالقى قادىرلەپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە الدىنان اڭساعان ايشۋاق تاڭنىڭ ارايلاپ اتارى حاق. جانىمدى جابىرقاتپاي ءاردايىم قاسىمنان تابىلعان, تىلەكتەس, جاناشىر بولا بىلگەن حالقىما, دوستارىما ريزاشىلىعىم شەكسىز. وسىنىڭ ءبارى ونەردىڭ قاسيەتىنىڭ ارقاسى. ادامي ارىڭدى بيىك ۇستاپ, كىسىلىك كەلبەتىڭدى ساقتاساڭ, قۇداي دا ساعان نازارىن بۇرماي تۇرمايدى. ماڭىزدىسى – ماقسات جولىندا توقتاپ قالماۋ, سەنىمدى جوعالتىپ الماۋ.
– كەي ءاننىڭ باعىن ورىنداۋشىسى اشسا, كەيدە كەرىسىنشە ءان ارقىلى ورىنداۋشىنىڭ جۇلدىزى جانىپ, حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ونەردەگى ورنەگىڭىزدى وزگەرتكەن سونداي اندەر بولدى ما؟
– ءبىر ءان ارقىلى ءانشىنىڭ باعى جانىپ كەتەدى دەگەن پىكىرىڭىزبەن ونشا كەلىسە قويمايمىن. نەگە دەسەڭىز, انشىلىك – تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى تىرشىلىكتىڭ قۇپيا تىلسىمىنان تارتۋ ەتىلەتىن كيەلى ونەر. كۇللى ادامزاتقا سۇيىسپەنشىلىكپەن وي سالاتىن ۇلكەن جۇرەكتى, جىگەرلى جان عانا ءان ونەرىنە لايىق تۇلعا دەپ سانايمىن. اتتەڭ, بىراق جۇرت قازىر باسقاشا ويلايدى. ساحنا سايىن دالادان سانالىنى سارقىپ الار سالتتان ايرىلدى. بۇرىننان ايتىلىپ جۇرگەن حالىق اندەرىنىڭ اۋەزىن بۇزىپ, جۇرتتى ارزان كليپپەن الدارقاتقان «جۇلدىزدار» ەكراندى جاۋلاپ الدى. ءاننىڭ ىرعاعىن بۇرمالاپ, جاۋھار تۋىندىلارعا كوپە-كورىنەۋ قيانات جاساپ جۇرگەندەر ابدەن جيرەندىرىپ ءبىتتى. الدىڭعى تولقىننان ۇيالۋ, قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ دەگەندى مۇلدەم بىلمەيتىن ءبىر تولقىن كەلدى. ارنالار دا سولارعا يكەمدەلىپ, قولدان «قۋىرشاق» جاساۋدى ادەتكە اينالدىرعان. حالىق شوۋ بيزنەس پەن تازا ونەردىڭ اراجىگىن اجىراتا الماي دەل-سال. سىن وعىنىڭ تازا ءانشىنىڭ جۇرەگىنە ءدال قادالىپ جاتاتىنى سودان. مىسالى, مەن 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا بار بولعانى 25-اق جاستا ەكەنمىن. ول كەزدە اۋىلعا جاڭادان تۇسكەن كەلىنمىن. اۋپارتكومنىڭ ماشينەسىمەن كۇندە تاڭەرتەڭ اۋدان ورتالىعىنداعى تەاترعا بارامىن. ەل اراسىنان شىققان تالانتتى جاستار تەاتردىڭ جانىنان جاڭادان قۇرىلعان ءان-بي انسامبلىندە باس قوسامىز. ارامىزدا ءتۇرلى كاسىپتىڭ يەلەرى بار. شەتىنەن ونەر دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن شەبەرلەر. مەنى ونەرگە باۋلىعان العاشقى مەكتەبىم – وسى التىن ۇيا. تەاتردا باستى رولدەردى سومدادىم, قانشاما كونتسەرت جۇرگىزدىم, بيمەن, انمەن قاتار اينالىستىم. رەسەيدە, پولشادا ءان شىرقادىم. ال ەندى توقتوعۇل ساتىلعانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۇلتتىق فيلارمونيانىڭ ساحناسىنا 1987 جىلى وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ «توگۋز-قايرىك» تەلەفەستيۆالىندە توكتوسۋن تىنىبەكوۆتىڭ «قىز جىرى» ءانىن ورىنداپ شىقتىم. قۇرامىندا اسانحان جۇماحمەتوۆ اعامىز باستاعان قىرعىز مۋزىكاسىنىڭ كىلەڭ كوريفەيلەرى بار قازىلار القاسى ونەرىمە وتە جوعارى باعا بەردى. ءاننىڭ ءار شۋماعىن ايتىپ بولا بەرگەندە جۇرتتىڭ دۋىلداتا قول سوعىپ, ساحنادان جىبەرمەي تۇرىپ العان ءساتى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. سودان بەرى مەن «قامبارقان» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق مەملەكەتتىك انسامبلىندە ونەر كورسەتىپ كەلەمىن. رەپەرتۋارىمدا حالىق اندەرىنەن باسقا قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورلارىنان نۇرعيسا تىلەنديەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, التىنبەك قورازباەۆ اعالارىمىزدىڭ «اگۋگاي», ء«ومىردىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالدى», «ادەمى-اۋ», «ساعىندىم الماتىمدى», «اناشىم» سياقتى ت.ب. اندەرى بار. جالپى, رەپەرتۋارىمداعى اندەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 300-دەن اسادى. اراسىندا تەك مەنىڭ داۋىسىما ارناپ جازىلعاندارى دا كەزدەسەدى. تانىمال اۆتورلارمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىم. ءار ءاندى جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزىپ ورىنداعاندىقتان, بۇلاردى بولە-جارماي, سابيدەي ايالايمىن. بەلگىلى كومپوزيتور قاليبەك تاعاەۆتىڭ ء«ومىر جولى», «الاتاۋ, سەنىڭ جازىڭ-اي», «قالىعۇلدىڭ جىرلارى», قامشىبەك بۋكالاەۆتىڭ «اداسقان جاڭبىر», ارزىبەك بەدياروۆتىڭ «قايتىپ كەل...» اندەرىن, سونداي-اق «گۇلدەرايىم», «ەركەم-اي», «قىزىل گۇل», «اي نۇرى بىزگە توگىلدى» سياقتى حالىق اندەرىن تەبىرەنبەي شىرقاۋ مۇمكىن ەمەس. سوڭعى جىلدارى اۆتورلىق شىعارمالارىمدى, اتاپ ايتقاندا «كەلىڭدەر, سىيلاسايىق», «حالىقتىڭ قالاۋى», «بۇل ءومىر» ء(سوزى قالقامان ساريندىكى), «قاريالار ازايىپ بارا جاتىر» ء(سوزىن جازعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ), «سىيىنۋ» ء(سوزى اقبەرەن ەلگەزەكتىكى) سياقتى اندەرىمدى كوپشىلىك جىلى قابىلداپ ءجۇر. مۇحتار شاحانوۆ اعامىزدىڭ «ەر ماناستىڭ ەلىندە», ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ء«ومىر-وزەنىن» جۇرت ۇيىپ تىڭدايدى.
– باسقا انشىلەرگە قاراعاندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ بولمىسى وزگەشەلەۋ قالىپتاساتىن سياقتى. ولارعا قانداي تالاپ قويىلادى؟
– باسقا جانرعا قاراعاندا ءداستۇرلى انشىلەرگە ايرىقشا تالاپ قويىلۋى زاڭدى. ءسابي كەزىندە بەسىك جىرىن تىڭداپ وسپەگەن, اتا-اپاسى ەرتەگى وقىپ بەرمەگەن, فولكلورلىق ادەبيەتتەن سۋسىنداماعان كىسى كومۋزدىڭ ۇنىمەن بىرگە قالاي كەڭ كوسىلىپ, كەرميىق دالانىڭ كەلبەتىنە كەلىستى ورنەك سالادى؟ ءداستۇرلى انشىلەرگە وسى جاعىنان كوبىرەك تالاپ قويىلعانى ابزال. كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بەرىك ساقتالۋىنا بىردەن-ءبىر ىقپال ەتە الاتىن باي ءداستۇردىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ ءان ونەرى. باسقا ەلدەردىڭ رۋحاني قازىناسىن ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى ساناپ, تاعىلىق سيپات تاعىپ, اتا ءداستۇردىڭ تامىرىنا بالتا كەزەنگەن قيلى كەزەڭدەردەن امان-ەسەن وتكەن حالىقتىڭ ەندىگى العا قويعان ماقسات-مۇراتى قولدا بار بايلىققا يە بولىپ قالۋ عانا ەمەس, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ودان ءارى جاڭعىرتۋ, دامىتۋ ەكەنى ءسوزسىز.
ەسترادالىق, وپەرالىق انشىلەرگە قاراعاندا ءداستۇرلى انشىلەردىڭ كوركەمسوز بەن شەشەندىك ونەرگە ءبىر تابان جاقىن تۇراتىنى تاعى بار. سوندىقتان جىرشىلىق ونەردى ناسيحاتتاۋشىلار مەيىرىم مەن ىزگىلىكتى دارىپتەۋ جولىندا قۇمىرسقادان بەتەر كوپ ەڭبەكتەنۋى كەرەك. ەڭبەكسىز, ماڭدايدان تەر تامشىلاتپاي ەلگە جاعۋ مۇمكىن ەمەس. قۇر قيالدان, حالقىڭنىڭ قانىندا جوق ادەت-داعدىعا بوي ۇرعىزىپ, ەسەر اۋەنگە ەلىكتەگەننەن تۇك پايدا جوق. دەمەۋشىنىڭ اقشاسىمەن قىمبات ستۋديادا فونوگراممامەن ءان جازدىرۋ ونەرگە جاتپايدى. ءوز باسىم ءداستۇرلى انشىلىك ونەردى بابالاردان بەرگى سالت-سانامىزعا ۇيالاعان, ۇيات پەن ارعا ارقا سۇيەگەن تاربيە مەكتەبى, كادىمگى ءتاي-ءتاي باسقان نارەستەگە ۇزاق عۇمىر تىلەگەندەي مەيىرىممەن ورىلگەن مىنەز, دانا حالقىمىزدىڭ قاتارىندا قاراپايىم ءومىر سۇرۋگە تالاپتانۋ دەپ تۇسىنەمىن.
– بەلگىلى كومپوزيتور تۇگەلباي قازاقوۆتىڭ «جاڭبىر توكتى» ءانى قازاق-قىرعىز ساحناسىندا قاتار ورىندالىپ جۇرگەن كەستەلى ءاننىڭ ءبىرى. حالىق ءانى «جىلقىچىنىڭ ىرى», نۋراك ابدىراحمانوۆتىڭ «اپپاق ءسۇيۋ» ءانى دە سولاي. ال قىرعىز ەلىندە قازاقتىڭ قاي اندەرى كوپ تىڭدالادى؟
– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى اكادەميالىق فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق «وتىرار سازى» وركەسترى بىشكەككە گاسترولدىك ساپارمەن كەلىپ, فيلارمونيادا ونەر كورسەتتى. حالىق قاhارمانى, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كۇيشى-كومپوزيتور, ديريجەر, داۋلەسكەر دومبىراشى نۇرعيسا تىلەنديەۆ اعامىزدى سوندا ءبىرىنشى رەت كورۋىم. كۇيشىنىڭ تەكتىلىگى, تۇلا بويى تولعان ءان, اۋەن, ساز ەكەنى بەكزات بولمىسىنان بايقالىپ تۇردى. ول كىسى دومبىرادا ويناعاندا كوك جۇزىندە قاناتىن كەربەز كەرىپ, كەڭ دالانى تاپجىلماي سۇيگەن تاۋ قىرانىنداي شابىتتانىپ, سيقىرلى اۋەنمەن بىرگە جۇرتتى قوسا ارباپ, ارقالانىپ كەتەدى ەكەن. مۇنداي قۇبىلىستى جاقىننان تاماشالاۋ قانداي عاجاپ! نۇرعيسا اعامىزدىڭ «اتا تولعاۋى» كۇيى كونتسەرتتىك باعدارلامالاردان تۇسكەن ەمەس. ال ءجيى ورىندالاتىن قازاق اندەرىنەن «اسەلىم», كسرو حالىق ءارتىسى الىبەك دىنىشەۆتىڭ رەپەرتۋارىنداعى ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى», سونداي-اق «ەسىڭە مەنى العايسىڭ», «اناشىم» سياقتى تاماشا اندەر قىرعىز ەلىنىڭ ۇلكەن مەرەكەلىك كەشتەرىندە ءجيى ورىندالىپ ءجۇر.
– «قىرعىز-قازاق – ءبىر تۋعان» دەمەكشى, ونداعى باۋىرلار ءسىزدىڭ ونەرىڭىزدى قالاي قۇرمەتتەسە, قازاق حالقى دا اندەرىڭىزدى ءسۇيىپ تىڭدايدى. العاش نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «الاتاۋ» ءانىن شىرقاعاندا بار بولعانى 16-اق جاستا ەكەنسىز. سودان بەرى رەپەرتۋارىڭىزعا قازاقتىڭ قانشا ءانىن قوستىڭىز؟
– اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنا جارتى ساعاتتا جاياۋلاتىپ جەتىپ باراتىنبىز. ەڭبەك جولىمدى كىشى مەكەنىم باتكەننىڭ مادەنيەت ۇيىندە اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنەن باستادىم. ول ۋاقىتتا فونوگرامما دەگەن اتىمەن جوق, بارلىق ءانشى جاندى داۋىسپەن ورىندايدى. ەڭ العاش نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «الاتاۋ» ءانىن مادەنيەت ءۇيىنىڭ ەسترادالىق ءانسامبلى سۇيەمەلدەۋىمەن ورىنداپ شىقتىم. بىلەتىنىم جالعىز وسى ءان ەدى. كەيىن الماتىعا جولىم ءتۇسىپ, «اۋىلىم ءانىم», «قوشتاسقىم كەلمەيدى», ء«بىر اۋىز ءسوز», «وتەرسىڭ ءومىر», «ماحاباتتىڭ جازىلماعان زاڭى» سياقتى جان دۇنيەڭدى ەرىكسىز باۋرار اسەم سازدى اندەردى تەز ۇيرەنىپ الدىم.
– سوڭعى ۋاقىتتا قازاق اقىندارى ولەڭدەرىنە جازعان اندەرىڭىزدى ءجيى ورىنداپ ءجۇرسىز. سوعان قاراعاندا قازىرگى قازاق پوەزياسىنان حابارى بار كىسى سياقتىسىز. بۇل رەتتە كىمدەردىڭ شىعارماشىلىعىن بولە-جارىپ ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– وي-قيال الەمىنە تەرەڭ بويلاپ داعدىلانۋىما تۇرتكى بولعان نارسە – كىتاپ. بالا كۇنىمنەن جان دۇنيەمدى تولتىراتىن جارىق ساۋلەنى كىتاپتان عانا ىزدەدىم. «اباي جولىنىڭ» ءتورت تومدىعىن استانانىڭ اۋەجايىنان ساتىپ الدىم. ءبىراز جىل بۇرىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتى, فاريزا وڭعارسىنوۆانى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى گۋگلدەن تاۋىپ وقىپ ءجۇردىم. قازىر ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن سۆەتقالي نۇرجاننىڭ كىتاپتارىن وقۋعا قۇشتارمىن. سونداي-اق شىعىستىڭ عۇلاما ويشىلى, ماتەماتيك, استرولوگ, مۋزىكا تەورەتيگى, بيىل 1150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتەتىن ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالاسى» مەن «باقىتقا جول سىلتەۋ» تراكتاتىن تۇگەل وقىپ شىققىم كەلەدى.
ادەبيەت پەن تاريحقا كوڭىل بولگەن ەلدىڭ كەلەشەگى جارقىن بولماق. بۇل باعىتتا قازاقستاندا كول-كوسىر جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىن اڭعاردىم. بارەكەلدى!
– ادامنىڭ بويىنداعى قاي قاسيەتىن ەرەكشە باعالار ەدىڭىز؟
– ابايدىڭ قارا سوزىنەن: «تەگىندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەمەنەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەگەن تاماشا ءتامسىلدى وقىدىم. بۇل سۇراققا وسىدان اسىرىپ جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن بە. ءدال بۇگىنگى قوعامنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ ايتىلعان ءسوز ەمەس پە. ەڭ الدىمەن, حالقىڭنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ جۇرۋدەن اسقان باقىت جوق سياقتى. ول ءۇشىن ومىرگە دە, ونەرگە دە ادال بولۋ كەرەك. ادالدىق جۇرگەن جەردە ادامدىق جۇرەدى دەيدى.
– «ۇستاز كورگەن», «ۇلكەن كىسىدەن باتا العان» دەگەن سوزدەر بار. ءسىز كىمدى ۇستاز تۇتاسىز؟
– «ۇستاز بولۋ – ءوز ۋاقىتىڭدى اياماي, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» دەگەن ەكەن مۇحتار اۋەزوۆ. مەن ءۇشىن ۇستاز – تىرشىلىكتىڭ شىراعى! جۇمىر باستى پەندەنىڭ ءبارى جۇرەگىنە ەرەكشە جىلۋلىق نۇرىن سەبەتىن اياۋلى تۇلعاعا ءزارۋ. ومىردە قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەيتىن ەكى ۇعىم بولسا, سونىڭ ءبىرى – ۇستاز. ءبىر ءارىپ ۇيرەتكەن ۇستازعا ءومىر بويى باس ءيىپ وتۋگە مىندەتتىسىڭ. ءبىز كوكىرەگى ويعا تولى جامبىلى مەن توقتوع ۇلى, ايتماتوۆى مەن اۋەزوۆى بار, ۇستازدىقتىڭ ۇلاعاتتى ۇلى مەكتەبى قالىپتاسقان حالىقپىز. ۇستازدى ۇلاعات تۇتۋ سانامىزدا تالايدان بار. ادام بالاسى مۇنسىز, جەكە-دارا, وقشاۋ الەمدە ءومىر سۇرە المايدى. الايدا ولاردىڭ الەۋمەتتەسۋى ءدال قازىرگىدەي سىناققا دۋشار بولعان ەمەس. سوعان بايلانىستى دۇنيە-تانىمىمىز, تۇيسىك-پايىمىمىز بولەك سيپات الىپ بارا جاتىر. قۇندىلىقتى باسقاشا پايىمدايتىن سانالىق ارەكەت العا وزا باستادى. ۇستاز بەن شاكىرت جونىندەگى تۇسىنىكتى جاڭا زامان ادامى ميىنا ءبىزدىڭ بۇرىنعى قابىلداۋىمىزدا كوشىرىپ سىڭدىرە سالۋى ەكىتالاي. ءبىز ولاردىڭ وسى تالابىمەن ساناسا وتىرىپ ءومىر سۇرە ءبىلۋدى ۇيرەنە باستادىق.
– فونوگراممامەن ءان ايتاتىن انشىلەرگە جان-تانىڭىزبەن قارسى ادام ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ كومەگىمەن بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى ءانشى اتانىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەگە ونەر يەسى رەتىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىندە انشىلەردىڭ فونوگراممانى قولدانۋى – الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل تۋرالى قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. جاندى داۋىسپەن ءان سالۋ ءۇشىن ءانشى تالانتتى بولۋىمەن قاتار, قارجىسى دا بولۋى كەرەكتىگى ءسوز ەتىلۋدە. سەبەبى ءارتىستىڭ قالتاسىنىڭ قالىڭدىعى ءبىراز تۇيتكىلدى شەشۋگە كومەكتەسەدى. مەنىڭشە اۋەلى انشىلەرگە جاندى داۋىسپەن ءان ورىنداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ الۋىمىز قاجەت. ءان سالعاندا الپىس ەكى تامىرىڭ تۇگەل شىمىرلاپ, ەت-جۇرەگىڭ بۇلكىلدەپ, حالىقتىڭ ەنەرگەتيكاسىن سەزىنىپ ايتپاعان سوڭ, ول كىمگە كەرەك؟ ءوزىڭدى وتىرىك جۇباتىپ, حالىقتى الداپ سوعىپ تاپقان تيىن-تەبەنىڭدە نە قۇن بار؟! شىنايى ونەرمەن عانا ءانشىنىڭ جۇرت الدىنداعى ءجۇزى جارقىن, ەڭسەسى تىك. ءان شىرقاپ تۇرعاندا زالدىڭ تىنىسىن, تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن سەزىنۋىڭ كەرەك. سونداي ساتتەن ءلاززات الماعان سوڭ, قالاي ءوزىڭدى ءانشىمىن دەپ ەسەپتەيسىڭ. شىن مانىندە كىمنىڭ كىم ەكەنى, دەڭگەي-دارەجەسى, قاي جۇيرىكتىڭ قالاي شاباتىندىعى وسىندايدا ءمالىم. وسى ارقىلى ءانشىنىڭ مۇمكىندىگىن تانىپ-بىلە الامىز. جۇرت تا قازىر شىن ونەر مەن جاساندى شوۋلاردىڭ اراجىگىن اجىراتىپ كەلە جاتىر. جاندى داۋىسپەن ءان ايتۋ ءانشىنىڭ قارىم-قابىلەتىن, تالانتىن شىڭداۋعا جول اشادى. وندا شىنايىلىق بار. ماسەلەن, امەريكادا فونوگراممانى زاڭسىز پايدالانعان ادام زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى ەكەن. ال قىتايدا فونوگراممامەن ءان ايتقان انشىگە اقش اقشاسىمەن 20 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالىنادى دەپ ەستىدىم. تۇرىكمەنستاندا 2005 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ ساحناعا مۇنى مۇلدە جۋىتپايتىن كورىنەدى. وزبەكستاننىڭ انشىلەرى 2015 جىلدىڭ شىلدە ايىنان بەرى ساحناعا تەك جاندى داۋىسپەن شىقسا, يندونەزيا, مالايزيا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىندە ونەر يەسىنىڭ دەڭگەيى ليتسەنزيالاۋ ارقىلى شەشىلەدى دەيدى. مولدوۆادا رەسمي كونتسەرتتەر تەك تازا داۋىستا وتسە, ازەربايجان ەلى ءتارتىپتى زاڭمەن بەكىتىپ تاستاپتى.
بۇل جەردە تەلەارنالار مەن راديوعا دا كوپ نارسە بايلانىستى بولىپ تۇر. اۋزىن جىبىرلاتقان انشىسىماقتاردىڭ قاپتاپ كەتۋىنە ولاردىڭ قوسىپ جاتقان «ۇلەسى» از ەمەس. نارىق زامانىندا مۇنداي تالاپتىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي ەكەنىن بىلەمىن. الايدا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا زيانىن تيگىزىپ جاتقان كەمشىلىكتەرمەن بىرلەسىپ كۇرەسپەسەك بولمايدى.
– بەلگىلى تۇلعالاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە ءوز رەسمي پاراقشالارى بار. ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاۋدىڭ الاڭى رەتىندە بۇل مۇمكىندىكتى ءسىز قالاي پايدالانىپ ءجۇرسىز؟
– الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىراز جىل بۇرىن مەن تەك mail.ru پوشتاعا كىرگەندى ۇلكەن جەتىستىك دەپ ويلاۋشى ەدىم. 2008-دەن باستاپ جەكە ءانشى رەتىندە مەنىڭ ونەرىمە الەمدەگى كوپتەگەن ءىرى كونتسەرتتىك اسسوتسياتسيالار, Folk-پروداكشن كومپانيالار سىرتتاي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, شاقىرۋلار كەلە باستادى. العاشقى كەزدەرى پوشتاما كەلىپ تۇسكەن مۇنداي حاتتار مەن شاقىرتۋلارعا بارا المايتىنىمدى ايتىپ, جاۋاپ جازىپ ءجۇردىم. ءوستىپ كوپ جىلىمدى تەككە جوعالتىپ العان ەكەنمىن. ويتكەنى ادام ومىرگە ءبىر-اق رەت كەلەدى. كوبىمىز كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ قامىن كۇيتتەپ, جارىق دۇنيەگە كەلگەندەگى ميسسيامىزدى ورىنداۋعا قۇلقىمىز سوقپاي, بوس اۋرەشىلىكپەن ۋاقىتىمىزدىڭ قالاي ۇرلانعانىنا ءمان بەرمەيمىز. ەگەر ونەر يەسىنىڭ ومىردە وزىندىك ءۇنى مەن ورنى بولماسا, سوڭىندا جارقىراپ جيىلعان اسىل قازىناسى تۇرماسا, وندا كىم بولعانى؟ سول سياقتى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمنىڭ ماعان جازعان حاتتارى ۇلكەن وي سالدى. Organic Music, Folk-پروداكشن, Max, World Massters سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءداستۇرلى ونەر جاناشىرلارىنىڭ ماعان دەگەن ىزگى نيەتتەرى مەن ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا تاجىريبەلى انشىگە اينالدىم. جاڭا ءبىر الەمنىڭ ەسىگى الدىمنان ايقارىلا اشىلعانداي, كوپ نارسەگە باسقاشا قاراۋعا ۇيرەندىم. «ونەرلى – ورگە جۇزەدى» دەگەن حالقىمىزدا قاناتتى قاعيدا بار. مۇنىڭ تەرەڭ ماعىناسىنا الەم تانيتىن تاماشا تۇلعالارمەن ارالاسقان سايىن قايتالاي ءۇڭىلىپ, باسقاشا بويلادىم. دۇنيە جۇزىنە اتى ءماشھۇر زيالى جاندارمەن, كاسىبي مۋزىكانتتارمەن دوستاستىم. عالامتورداعى جەلىدەن ءوز سالامىزعا قاتىستى نەبىر بىلىكتى ماماندارمەن, ارىپتەستەرىممەن ارايلاپ اتقان تاڭنان جۇلدىز جانعان كەشتەرگە دەيىن بايلانىسىمىزدى ۇزبەي, اماندىق-ساۋلىعىمىزدى ءبىلىپ وتىراتىن حالگە جەتتىك. وركەنيەتتىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن يگىلىگىمىزگە اينالدىرۋعا قولىمىزدى جەتكىزگەن جاراتۋشى يەمىزگە ريزامىن. «اعاش تامىرىمەن, ادام دوسىمەن مىقتى», «دوسى جوق ادام – تۇزى جوق تاعام» دەيدى دانا حالىق... الايدا عالامدى القىمنان الىپ, جاھان جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان پاندەميا دەرتى بىرلەسكەن كوپ جوبامىزعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. الەۋمەتتىك جەلىنى اشىپ قاراۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بەيبىت زاماندا ادام ءومىرىنىڭ قيىلۋى قانداي قاسىرەت. جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ اماندىعىن تىلەيمىن. باۋىرلاس قازاق-قىرعىز حالقىنىڭ ونەرى وركەندەپ, دامي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»