مەرگەن

ارۋاقتى اتادان تۋعان ارداقتى ەر تەڭىزباي باتىر باباس ۇلى تۋرالى

حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحي دامۋ جولىندا تالاي تار جول, تايعاق كەشۋ قيىن كەزەڭنەن وتكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەگەن اتاۋمەن ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان ءحVىىى عاسىرداعى جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ەرلىك كۇرەستىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەندىگى انىق. قازاقتاردىڭ وسى كەزدەگى قيىن جاعدايى تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ: «ءحVىىى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعى قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ ومىرىندەگى سۇمدىق ۋاقىت بولدى. ولاردىڭ ۇلىستارىن جوڭعارلار, ەدىل قالماقتارى ءار جاقتان تالقاندادى, مالىن ايداپ, وزدەرىن تۇتقىن ەتىپ الىپ كەتتى», دەپ جازعان ەدى. ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن كەزدە قازاق حالقى ءوزىنىڭ بوستاندىعىن كوك تەمىرگە قۇرسانعان جوڭعار جاساعىنان ەرجۇرەك ۇلدارىنىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا قورعاپ قالدى. ات جالىن تارتىپ مىنگەن بوزبالالار مەن رۋلى ەلگە بيلىك ايتقان قارتتار ءبىر كىسىدەي سارباز قاتارىنا ەنىپ, اۋىلىن جاۋدان قورعادى.

ارۋاقتى اتادان تۋعان ارداقتى ەر تەڭىزباي باتىر باباس ۇلى تۋرالى

حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحي دامۋ جولىندا تالاي تار جول, تايعاق كەشۋ قيىن كەزەڭنەن وتكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندە «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەگەن اتاۋمەن ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان ءحVىىى عاسىرداعى جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى ەرلىك كۇرەستىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەندىگى انىق. قازاقتاردىڭ وسى كەزدەگى قيىن جاعدايى تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆ: «ءحVىىى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعى قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ ومىرىندەگى سۇمدىق ۋاقىت بولدى. ولاردىڭ ۇلىستارىن جوڭعارلار, ەدىل قالماقتارى ءار جاقتان تالقاندادى, مالىن ايداپ, وزدەرىن تۇتقىن ەتىپ الىپ كەتتى», دەپ جازعان ەدى. ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن كەزدە قازاق حالقى ءوزىنىڭ بوستاندىعىن كوك تەمىرگە قۇرسانعان جوڭعار جاساعىنان ەرجۇرەك ۇلدارىنىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا قورعاپ قالدى. ات جالىن تارتىپ مىنگەن بوزبالالار مەن رۋلى ەلگە بيلىك ايتقان قارتتار ءبىر كىسىدەي سارباز قاتارىنا ەنىپ, اۋىلىن جاۋدان قورعادى. ولار جاسانعان جاۋمەن قايمىقپاي ايقاستى, اۋىلدارىن قۇتقارىپ, ۇرپاعىنىڭ بۇگىنگى باقىتتى ومىرگە جەتۋى جولىندا شەيىت بولدى. جاۋعا تويتارىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءار ايماقتا تۇراتىن رۋلاردان جينالعان جاساقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرۋ قاجەتتىگى تۋدى. جايلاۋىنان ايىرىلىپ, ۇدەرە كوشكەن رۋلاردىڭ تىڭ قونىسقا كوشۋى قازاق قوعامىنا دا وزگەرىس اكەلدى. وسىعان وراي ەل اراسىندا ورتاق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى دە تۋىندادى. مۇندا حالىققا تانىمال باتىرلار مەن بيلەرگە جۇكتەلگەن مىندەت زور بولدى. «ءسويتىپ, حالىقتىڭ قىرىپ-جويىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن, سۇلتاندار مەن رۋباسىلارىنان ءۇمىت ۇزگەن حالىق ءوزىن ءوزى قۇتقارۋعا كىرىستى. سول اۋىر جىلداردا قازاق جاساقتارىن قابانباي, بوگەنباي, شاقشاق جانىبەك, مالايسارى, ناۋرىزباي باتىرلار مەن وزگە دە ەسىمدەرى قازاققا اسا تانىلماعان كوپتەگەن باتىرلار باسقاردى», دەيدى ش.ءۋاليحانوۆ. كەڭەستىك ساياسات كەزىندە ەسىمى ەلگە تانىمال بولا قويماسا دا, ەرلىك ىستەرى ءۇش عاسىردان بەرى تۋعان ولكەسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالعان جوعارىداعىداي ەرلەردىڭ ءبىرى, كىندىك قانى تورعاي ولكەسىندە تامعانىمەن, باقيلىق مەكەنى كونە استانا – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اۋليەنىڭ كەسەنەسىنەن بۇيىرعان تەڭىزباي (مەرگەن) باتىر باباس ۇلى. ول كىسىنى زامانداستارى قول مەرگەندىك قاسيەتىنە بايلانىستى «مەرگەن باتىر» دەپ اتاپ كەتكەن, تاريحي دەرەكتەردە دە كوبىنە وسى جاناما اتىمەن اتالادى.

مەرگەننىڭ اكەسى باباس بي تورعاي-توبىل وزەندەرىنىڭ اراسىن جايلاعان ارعىن-قىپشاق پەن ىرگەلەس كىشى ءجۇز رۋلارىنا قاتار سىيلى ەلدىڭ تالاي داۋىنا ءادىل تورەلىك جاساعان قادىرلى قاريانىڭ ءبىرى بولعان. قازىر قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانى اۋماعىندا ونىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن «باباستىڭ بوز قىرى» دەگەن جەر بار. كەزىندە تورعاي وبلىسىن باسقارعان جاقان قوساباەۆ مارقۇم تۋعان ولكە تاريحىنا ارنالعان «اتامەكەن اقيقاتى» دەگەن ەڭبەگىندە: «مەرگەن باتىر – تورعاي وڭىرىندەگى توقال ارعىننىڭ ايدەركە اتاسىنان شىققان اتاقتى باباس ءبيدىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان تۇڭعىشى. ونىڭ ناعاشى جۇرتى – ۇلى ءجۇزدىڭ البان تايپاسى», دەپ جازعان. ال قوستاناي وبلىسىنىڭ تاريحىن ساراپتاۋعا ارنالعان, بەلگىلى تاريحشىلار م.قوزىباەۆ پەن ز.الدامجاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2006 جىلى شىققان «قوستاناي» ەنتسيكلوپەدياسىندا مەرگەن باتىر تۋرالى «مەرگەن (تەنيزباي) باباسۋلى (1691-1754) باتىر, بي. يزۆەستنىي گلاۆا رودا ۆ XVIII ۆ. ۆ مەستە س جانيبەك شاكشاكۋلى ۆوزگلاۆيل ۆويسكو پروتيۆ دجۋنگار. زا پروياۆلەننىي گەرويزم نازۆان مەرگەنوم (سنايپەر). ۆ انراكايسكوي بيتۆە پولۋچيل رانەنيە. ۆمەستە س جانيبەك شاكشاكۋلى پرينيال ۋچاستيە ۆ پريميرەني, پروسيل پويتي نا كومپروميسس كويگەلدى باتىرا, كوگدا ون زاحۆاتيل كاراۆان, ي ۆزيال ۆ پلەن رۋسسكوگو پوسلا كارلا ميللەرا. پوتومكي مەرگەن بي جيۆۋت ۆ جانگەلدينسكوم رايونە. پوحورونەن ۆ تۋركەستانە ماۆزولەە حودجا احمەتا ياسساۆي», دەپ جازىلعان.

مەرگەننىڭ جاساقتى جاۋعا قايمىقپاي قارسى تۇرعان باتىرلىعىمەن قاتار, تالاي داۋدىڭ ءتۇيىنىن شەشكەن ءادىل بيلىگىمەن دە اتى شىققان. سوندىقتان, ونى «باتىر» دەۋمەن قاتار «بي» دەپ تە اتايدى. ارينە, مەرگەننىڭ قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل تورەلىگى تۋرالى ۇرپاققا ميراس بولعان اڭگىمەلەر بولماسا, جازبا دەرەكتىڭ قالماعاندىعى تۇسىنىكتى. قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, بىردە قاراتاۋ بوكتەرىن جايلاعان اتالاس ەكى بايدىڭ جىلقىسى ورىستە قوسىلىپ, يەلەرى ونى بولىسە الماي تالاسادى. ارازدىقتىڭ سوڭى بارىمتاعا ۇلاسىپ, ەكى اۋىلدىڭ دا بەرەكەسى كەتەدى. ەكى بايدىڭ بىرەۋىنىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنا بالاعان جالعىز ۇلى بولعان. ەكىنشىسىندە, ميراسقور بولماعان. مالىنان قۇرىق, توبەسىنەن سىرىق كەتپەي داعدارعان ولار جولاۋشى مەرگەن بيگە: «اعايىن اراسىنىڭ داۋىن توقتاتا الماي قينالدىق. ءادىل بيلىگىڭ تۋرالى ەستىپ ەدىك. سوندىقتان, مىنا داۋدىڭ تورەلىگىن ايت, اعايىن­دى ءبىتىستىرىپ كەت», دەپ قولقا سالادى. سوندا مەرگەن ەكى بايدىڭ جىلقىسىن ءبىر جەرگە قوسىپ جيناتىپتى. بايدىڭ كەكىلىن ۇكىلەگەن قۇنان مىنگەن جالعىز ۇلىنا ورىستە ءيىرىلىپ تۇرعان جىلقىنى ورتاسىنان قاق ايىرىپ شاۋىپ ءوتۋدى بۇيىرادى. بالادان ۇركىپ, ەكىگە بولىنگەن مالدى ەكى بايعا ءبولىپ بەرەدى. «مەن بولگەن جوقپىن, قىل قۇيرىقتى قامبار اتا تۇقىمى جىلقىنى ورتادان اتپەن شاۋىپ وتكەن بالادان ۇركىپ, ءتاڭىرىنىڭ ءوزى ءبولدى. بىرەۋىڭە كوپ تيەر, ەكىنشىڭە ءسال از تيەر, ول نەسىبەڭە اللانىڭ بۇيىرتقانى. اللانىڭ بۇيىرتقانىنا پەندە رازى بولماق. مال داۋى وسىمەن ءتامام. قىزدىڭ جاسى باليعاتقا جەتسە كۇيەۋگە تيگەندى قالايدى, ەگەر ۇلىڭ بولسا قينالعاندا سۇيەنىشكە جارايدى. بۇل بالا ەكەۋىڭنىڭ دە قانداسىڭ. بىراق جالعىز. جالعىزدىق جاراتۋشىدان باسقاعا جاراسپاعان. ورتالارىڭنان بىرىگىپ قالىڭ مالىن شىعارىڭدار. وتاۋىن كوتەرىڭدەر. تەلقوزىداي ەكەۋىڭدى تەڭ كورىپ, اكەسىندەي سىيلاپ, تاربيەڭدى الىپ ءوسسىن. ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى. زامانىڭ ەرتەڭ نە بولماعى تاڭىرگە عانا ايان. سوندىقتان سوزباي, شاڭىراعىن كوتەر. تۇڭعىشى ۇل بولسا, ۇلىڭ جوق قوي, سەن باۋىرىڭا باس, جاتىڭ ەمەس, جاقىنىڭ, ءورىسى ءبىر قوزى كوگەنىن ۇزبەس. بۇل بالا تىلەۋلەستەرىڭ بولۋعا جارار», دەپ جاس ۇلانعا باتاسىن بەرىپتى. وسىنداي ءادىل بيلىكتەرىنە بايلانىستى مەرگەن باتىردى حالىق باتىرلىعىمەن قاتار بي دەپ تە اتاعان.

ولكەتانۋشى ماقسۇتبەك سۇلەيمەنوۆ 2001 جىلى «استانا ايناسى» گازەتىندە جاريالانعان «مەرگەن بي» اتتى اڭگىمەسىندە: «مەرگەن بابامىز داۋعا تۇسسە داۋدى, جاۋعا شاپسا جاۋدى جەڭىپ شىعاتىن ءارى بي, ءارى باتىر بولعان سوڭ ونى ارعىن-قىپشاق قاتار قادىر تۇتقان. مەرگەن بي وسىنداي اتاق-ابىرويى اسقاقتاپ تۇرعان سوڭ كىمگە سىيلى بولماسىن, ۇلى جۇزدەگى قويگەلدى باتىردىڭ اپكەسىمەن ءتۇتىن تۇتەتەدى», دەپ جازدى. اتالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا دا مەرگەننىڭ بايبىشەسى ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلات رۋىنان شىققان سارت ۇلى قويگەلدى باتىردىڭ اپكەسى. شەجىرە دەرەگىنشە, بۇل انامىزدىڭ ەسىمى – اسىل. بيداش قونارباي ۇلى, مىركەمەل سەيىتقازى ۇلى سياقتى تورعاي ولكەسىنىڭ شەجىرەسىنە جەتىك اتالارىمىز دا مەرگەن ءبيدىڭ اسىل انامىزبەن تانىسۋىن اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىراتىن ەدى. مەرگەن بي بىردە ناعاشى جۇرتى الباندارعا بارا جاتىپ, ءبىر اۋىلدىڭ شەتىندە قۇدىقتان قاۋعامەن سۋ تارتىپ تۇرعان بويجەتكەندى كورەدى. قىزدى سىناماق بولعان مەرگەن بي جاقىنداپ كەلىپ: «قارىنداسىم, اتىم سۋساپ كەلەدى, ناۋاعا سۋ قۇيىپ جىبەرمەيسىز بە», دەگەن تىلەك ايتىپتى. بويجەتكەن بولسا قولىنا ۇستاعان قاۋعاسىن جىگىتتىڭ قولىنا ۇستاتا بەرەدى. قاۋعانى شىڭىراۋ قۇدىقتان تارتا باستاعان مەرگەن شەلەكتىڭ اۋىرلىعىن بىردەن سەزەدى. قىز الدىندا نامىستى قولدان بەرمەۋگە تىرىسقان ول قاۋعانى تارتۋعا بار كۇشىن سالادى. بەيتانىس جىگىتتىڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتكەنىن كورگەن قىز, وعان: «ات اياعى جەتەتىن جەردە مەنىڭ تارتقان قاۋعامدى قۇدىقتان شىعاراتىن جىگىت جوق ەدى. شاماسى الىستان كەلگەن جولاۋشى بولدىڭىز عوي», دەپتى. ەكەۋى وسى جولى ءسوز جاراستىرىپ, مەرگەن البان ناعاشىلارىنان قايتار جولدا سارت بايدىڭ باتاسىن الىپ, اسىل انامىزدى تورعاي وزەنىن جايلاعان ءوز جۇرتى – ارعىن ەلىنە الىپ كەلىپتى. وسى اسىل انامىزدىڭ ءىنىسى قويگەلدى سارت ۇلى ۇلى ءجۇزدىڭ جوڭعارعا قارسى كۇرەسىن باسقارعان باتىر, ول كىسى دە باقيلىق مەكەنىن جەزدەسى مەرگەن بيمەن بىرگە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن تاپقان. ول تۋرالى تارازدىق جازۋشى ب.ءابدىلدا ۇلى كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «تولە بي ۇلى ءجۇزدىڭ توبە ءبيى بولسا, قويگەل