ءومىر شىراعى

كوپ جىل ۇستازدىق ەتىپ, كەيىن قاراعاندى وبلىسى, نۇرا اۋداندىق راديوتورابىن باسقارعان زۋرا قۇرمانبەكوۆا حانىم ءبىر توپ سۋرەتتى جايىپ قويىپ, قىزى مانشۇككە, نەمەرەسى ىلەسكە اكەسى اقماعامبەت تۋرالى اڭگىمەلەدى. كوپ قۇجاتتاردى شىعاردى. اكەسىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىن كورسەتتى.

قىزى مەن نەمەرەسى مامىر ايىنداعى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا الماتىدان نۇراعا بارىپ, اتالارى تۋرالى مەكتەپتە كەزدەسۋ وتكىزەمىز دەپ ۋادەلەسىپ جاتتى.

وسى ءبىر ءسات جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىعىمدى تۋعىزدى. مايداندا بولىپ, ودان ەلگە ورالىپ, ۇزاق جىل مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولعان اقماعامبەت قۇرمانبەكوۆ مايدانگەر ۇستاز تۋرالى جاس ۇرپاق ءبىلسىن دەگەن ويمەن ءومىربايان بەتتەرىنە ءۇڭىلدىم.

ول 1913 جىلى يتكە دەگەن اۋىلدا كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكە-شەشەدەن 7 جاسىندا جەتىم قالىپ, بالالىعى قيىنشىلىقپەن وتەدى. بىراق بىلىمگە, وقۋعا قۇمار بالا قالاي دا ءبىلىم الۋدى ماقسات ەتەدى.

اعاسى تۇسىپبەك ەكەۋى قيىنشىلىق كورە ءجۇرىپ, مەكتەپتى بىتىرەدى. اقماعامبەت 1931 جىلى مۇعالىمدەر دايارلايتىن مەكتەپكە ءتۇسىپ, ونى 1934 جىلى بىتىرەدى. سودان سوڭ پەتروپاۆلعا بارىپ, ينستيتۋتتىڭ دايارلىق كۋرسىنا تۇسەدى. ال ءبىر جىلدان سوڭ سەمەيدەگى مۇعالىمدەر دايارلايتىن ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانادى.

1937 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۋعان نۇرا وڭىرىنە كەلىپ, جەتى جىلدىق اقتوبە مەكتەبىنە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. ال 1938-1939 جىلدارى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەك­تورلىعىنا تاعايىندالادى.

1939 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى جانە 1940 جىلعا دەيىن 113-ءشى ارتيللەريا پولكىندا اسكەري بورىشىن وتەيدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە ول بولىمشە كومانديرى بولادى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا قاتتى جاراقات الىپ, كيروۆ قالاسىنداعى گوسپيتالدا ەمدەلەدى. ودان كەيىن ساپقا قايتا ورالىپ,  120 ميلليمەترلىك مينومەت باتارەياسىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ قىزمەت ىستەيدى.

1944-45 جىلدارى 381-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ جان الىسىپ, جان بەرىسكەن شايقاستارعا قاتىسادى.

ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعانىمەن اقماعامبەت قۇر­مانبەكوۆ ءۇشىن سوعىس بىتپەگەن ەدى. ول 1946 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن 235-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 625-ءشى مينومەت پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولادى. لەيتەنانت شەنىنە كوتەرىلەدى.

سوعىستان ورالعان سوڭ قايتادان نۇراعا كەلىپ قازاق ورتا مەكتەبىندە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ال 1949-دان ۆوروشيلوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەيدى.

مايدانگەر-ۇستاز ارىپتەستەرىنىڭ دە, شاكىرتتەرىنىڭ دە قۇرمەتىنە بولەنەدى. ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى ۇمىتىلماي, شاكىرتتەرى ماقتان تۇتتى.

ارينە, سوعىس جىلدارىنداعى ناگرادالارىنىڭ سار­عايعان پاراقتارىن كورگەندە ەرەكشە تولقيدى ەكەنسىڭ. سونىڭ كەيبىرەۋلەرىن وقىرمانعا ۇسىنعىم كەلەدى:

«قۇرمەتتى جولداس قۇرمانبەكوۆ اقماعامبەت!

باس قولباسشى, كەڭەستەر وداعىنىڭ مارشالى ستالين جولداستىڭ 1945 جىلعى 7 ناۋرىزداعى بۇيرىعىنا سايكەس گرۋدەنز, تيەۆ جانە ستاروگراد قالالارىن ازات ەتۋ سوعى­سىنا قاتىسقانىڭىز ءۇشىن سىزگە العىس جاريالايمىن!».

ءستاليننىڭ اتىنان تۋرا وسىنداي حات نەمىستىڭ ەلبينگ قالاسىن الۋداعى ەرلىگىنە وراي بەرىلىپتى. ال 1945 جىلعى 9 مامىرداعى كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن اقماعامبەت قۇرمانبەكوۆكە «كەنينگسبەرگتى الۋداعى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى تاپسىرىلادى.

نارۆا قالاسىن ازات ەتۋدەگى ەرلىگى ءۇشىن اقماعامبەت قۇرمانبەكوۆ تاعى دا باس قولباسشى ءستاليننىڭ اتىنان العىس حات الادى.

1945 جىلعى 7 ساۋىردەگى ارميانىڭ اسكەري كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن اقماعامبەت قۇرمانبەكوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.

ءيا, مايدانگەر-ۇستازدىڭ ءومىر جولى ونەگەگە لايىق. ونىڭ باسقا دا تولىپ جاتقان مەدالدارىن تىزبەلەي بەر­گىم كەلمەدى. اقماعامبەت قۇرمانبەكوۆ جۇبايى ۇرلىقا مىرزابايقىزى ەكەۋى مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتى.

ء«بارى مايدان ءۇشىن, ءبارى جەڭىس ءۇشىن» ۇرانى حالىقتىڭ ۇرانىنا اينالعانىن تاريحتان بىلەمىز. سول كەزدە جاس قىز ۇرلىقا بولسا مايدانداعى جاۋىنگەرلەر ءۇشىن تىلدا كيىم تىگىپ, قولعاپ توقىپ مايدانعا جىبەرىپ جاتتى.

ولار ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەدى. ءبارى جوعارى ءبىلىمدى مامان اتاندى. ەكەۋى دە دۇنيەدەن وتكەنىمەن كوزىن كورگەن شاكىرتتەرى زور قۇرمەت تۇتادى. بۇل شاڭىراقتىڭ ۇرپاعى ءونىپ-ءوسىپ وتىر. ولاردى نەمەرەلەرى, شوبەرەلەرى مەن شوپشەكتەرى ءپىر تۇتادى. ءومىر شىراعى بۇل شاڭىراقتا جارقىراپ جانىپ تۇر...

ءۋاليحان قاليجان,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى