قازاقستان باستامالارى جوعارى باعالانعان باسقوسۋ

قاۋىپسىزدىك جونىندەگى 56-شى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسى اياسىنداعى پانەلدىك پىكىرتالاسقا قاتىسقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «گەوگرافيالىق ور­نالاسۋدىڭ ماڭىزى: ورتالىق ازيا­نىڭ قازىرگى جاعدايى» تاقى­رى­بىندا ءسوز سويلەدى.

مەملەكەت باسشىسى قازاق­ستان­نىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى گەوساياسي تۇرعىدا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ اتقارىپ جاتقان شارۋالارىنا كەڭىنەن توقتالدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ اۋعانستاندا بەيبىتشىلىك ورناتۋ جونىندەگى باستامالارى حالىق­ارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.

پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اۋعان­ستانعا كورسەتەتىن گۋماني­تار­لىق كومەگى جونىندە بايانداپ بەردى. ءبىلىم باعدارلاماسى اياسىندا بۇل ەلدىڭ 1000 ستۋدەنتىنىڭ قازاقستاندا ءبىلىم العانىن, بۇ­گىندە ول باعدارلامانىڭ قايتا جالعاسىن تاپقانىن نازارعا الدى.

سونداي-اق قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان بولىنەتىن اۋعان əيەل­دەرىنە ارنالعان گرانتتارعا توق­تا­لىپ, «ورتالىق ازيا جəنە اۋعان­ستان» فورماتىنىڭ ايماقتاعى تۇراق­تىلىققا ۇلكەن ۇلەس قوسا­تىنىن اتاپ ءوتتى.

The Economic Times گازەتى­نىڭ حابارلاۋىنشا, اتالعان پانەل­دىك پىكىرتالاستا كوتەرىلگەن ماسە­لە­لەردىڭ وزەكتىلىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناتۋ جونىندەگى قازاقستان باس­تامالارىنا توقتالعان باسىلىم ەلىمىزدىڭ ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن دا جوعارى باعالادى. The Economic Times گازەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام قازاق حالقىنىڭ دانالىعى مەن كورەگەندىگىن انىق اڭعارتادى.

Euractiv اگەنتتىگى مەملەكەت باس­­شىسىنىڭ ەۋرازيالىق ينتە­­گرا­تسيانى ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستان ءرولى جونىندەگى سوزىنە ەك­پىن بەردى. پىكىرتالاس كەزىندە ق.توقاەۆ ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­­لىق وداق­تىڭ ساياسي استارى جوق, ەكو­نومي­كالىق جوبا ەكەنىن ايتتى. سون­­داي-اق 182 ميلليون تۇر­عىنى بار ايماقتى قامتىعان بۇل ۇيىم­نىڭ شەت­ەلدەن ينۆەستيتسيا تار­تۋ­داعى الەۋەتى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.

حالىقارالىق قاتىناستار جو­نىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى ري­چارد حااستىڭ پايىمداۋىن­شا, مەم­لەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ميۋن­حەن كونفەرەنتسياسىن­دا وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىققا قاتىستى قۇندى پىكىر ءبىل­دىردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاق­ستان پرەزيدەنتى پانەلدىك پىكىر­تا­لاستىڭ نەگىزگى مازمۇنىن ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

«ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ سىندارلى ءارى سالماقتى ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ول ورتالىق ازيا تاقىرىبىندا, سونداي-اق ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار تۇرعىسىندا بايانداپ بەردى. وسى ورايدا رەسەيمەن جانە قىتايمەن بايلانىس توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇستانىمى بۇگىنگى پانەلدىك پىكىرتالاستىڭ تاقىرىبىنا تولىق سايكەس كەلدى. وسىنىڭ نەگىزى رەتىن­دە وڭىرلىك ءوزارا قارىم-قاتى­ناسقا تولىق باعا بەرىلدى. پرەزي­دەنت مىرزا ورتالىق ازيا ءوڭىرى­نىڭ ەكونوميكالىق ءارى ساياسي دا­مۋىنداعى قازاقستاننىڭ ءرولى تۋ­رالى اتاپ ءوتتى. پانەلدىك پىكىر­تالاس قاتىسۋشىلارىنا الەمدىك ساحناداعى قازاقستاننىڭ باستامالارى مەن ۇستانىمىن تولىقتاي ءتۇسىندىردى», دەدى ر.حااس.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەس­­شىسى ەرلان قاريننىڭ پىكى­رىنشە, الەمدىك ساراپشى­لار­دىڭ ورتا­لىق ازياداعى پروتسەستەرگە قىزى­عۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ ايماقتىق جانە حالىقارالىق پروتسەستەردە الاتىن ەرەكشە ورنىن كورسەتىپ وتىر.

«ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىندا العاش رەت قازاقستان باسشىسى قاتىسىپ وتىر. سونىمەن قاتار ءبىرىنشى رەت ورتالىق ازياعا ارنالعان ارنايى پانەلدىك پىكىر­تالاس ۇيىمداستىرىلدى. بۇل الەم­دىك ساراپشىلار تاراپىنان ورتا­لىق ازيادا, ونىڭ ىشىندە قازاق­ستاندا بولىپ جاتقان پرو­تسەس­تەرگە قىزىعۋشىلىق ارتقا­نىن بايقاتتى.  جيىن بارىسىن­دا قازاقستان پرەزيدەنتىنە قويىلعان سۇراقتار ءتۇرلى تاقى­رىپتاردى قامتىدى. وسى ورايدا ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, سيريا مەن اۋعانستانداعى قازىرگى جاع­داي, ورتالىق ازيانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋى, الپاۋىت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس, سونداي-اق كوروناۆيرۋسقا قاتىستى سۇراقتار قويىلدى. سەبەبى بۇگىندە جالپى حالىقارالىق جاعداي اقش, رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى الىپ مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى. ءدال وسى جاعدايدا قازىر نەگىزىنەن قازاقستان عانا اتالعان الىپ مەملەكەتتەرمەن ءتيىستى قارىم-قاتىناس قۇرعان. پىكىر­تالاستا بۇل سۇراقتاردىڭ قامتىلۋى وسىمەن بايلانىستى», دەيدى ەرلان قارين.

قاۋىپسىزدىك جونىندەگى بۇل جيىن قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى. اسى­رەسە, تاياۋ شىعىستىڭ تىنى­شى قاشىپ, اۋستراليانى ءورت جال­ماپ, قىتايدان شىققان ۆيرۋس حالىقتى قىناداي قىرىپ جات­قاندا الەم ەلدەرى ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعا­رۋى» ءتيىس. جيىن بارىسىندا اتال­عان ما­سە­لەلەر جان-جاقتى تالقى­لان­دى.

ايتسە دە, جەر جاھاننىڭ بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى ميۋنحەن كونفەرەنتسياسىندا ايتىلعان تۇشىمدى ويلار مەن پىكىرلەرگە ەمەس, اقش – قىتاي – ەۋروپا ۇشتىگىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا اۋدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۇستانعان ساياسات ترانساتلانتتىق قارىم-قاتىناسقا سىزات تۇسىرگەن-تۇعىن. اق ءۇي باسشىسىنىڭ پا­ريج كەلىسىمىنەن شىعۋى, يران كەلى­سىمىنەن باس تارتۋى سەكىلدى ماسە­لەلەر «قارت قۇرلىقتىڭ» شەنەۋ­نىكتەرىن تىعىرىققا تىرەگەندەي كورىنگەن-ءدى.

ەكىنشىدەن, قىتاي مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى دا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە سالقىنىن تيگىزىپ ۇلگەردى. «ەكى تۇيە سۇيكەنسە, اراسىندا شىبىن ولەدى» دەمەكشى, ەكى الپاۋىت دەر­جاۆانىڭ ەكونوميكالىق الاڭدا «شەكىسىپ» قالۋى دامۋشى ەلدەرگە وڭاي ءتيىپ جاتپاعانىنا بۇكىل الەم كۋا.

ۇشىنشىدەن, ەۋروپانىڭ باسىندا دا ءبىر قۇرلىققا جەتەرلىك ماسەلەلەر جەتىپ-ارتىلادى. ما­سەلەن, تاياۋ شىعىستان اعىلعان بوسقىنداردىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە تۇپكىلىكتى شەشىلگەن جوق. تاياۋدا ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقپەن ات قۇيرىعىن كەسىستى. ونىڭ ۇستىنە, شىعىس بلوكتىڭ احۋالى ءالى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. اسىرەسە, قىتايدىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن «15+1» فورماتىنداعى بايلانىسقا ەكپىن بەرۋى دە «قارت قۇرلىقتىڭ» سايا­سات­كەرلەرىن الاڭداتادى. جىعىل­عانعا جۇدىرىق بولعانداي, ەۋرو­پانىڭ بىرقاتار ەلىندە پوپۋليس­تەر پارتياسىنىڭ بەدەلى ارتىپ كەلەدى. بۇل دا قۇرلىقتاعى احۋالدى كۇردەلەندىرە ءتۇستى.

قىسقاسى, جيىن بارىسىندا اتالعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى جان-جاقتى تالقىلاندى. كونفەرەن­تسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا گەر­مانيا پرەزيدەنتى فرانك شتاينمايەر بىرقاتار ماسەلەنى ءسوز ەتىپ, اقش-تىڭ كەيىنگى ساياساتىن تۇيرەي كەتتى. ف.شتاينمايەر الەم­دەگى سەنىمسىزدىك پەن تۇراق­سىز­دىققا اقش, قىتاي جانە رەسەيدى ايىپتادى.

ءوز كەزەگىندە اقش-تىڭ مەملە­كەت­تىك حاتشىسى مايك پومپەو اق ءۇي ۇستانعان ساياسات جەمىسىن بەرىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. «ترانس­اتلانتتىق وداقتىڭ اقىرى تۋرالى پىكىردىڭ اسىرا سىلتەۋ ەكەنىن ايت­قىم كەلەدى. باتىس جەڭىسكە جەتىپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز», دەدى ول جيىن بارىسىندا.

اقش-تىڭ قورعانىس ءمينيسترى مارك ەسپەر دە شىعىستان كەلەتىن قاۋىپ تۋرالى ەسكەرتتى. ونىڭ سوزى­نە سۇيەنسەك, قىتايدىڭ حۋاۆەي كوم­پانياسىن نارىعىنا ەنگىزۋدى كوز­دەيتىن ەلدەر بۇدان بىلاي امەري­كالىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ كومە­گىنە جۇگىنە المايتىنىن جەتكى­زىپ, سەس كورسەتتى. الايدا اق ءۇي­دىڭ وكىلدەرى قىتايعا قاتىستى قانداي پىكىر بىلدىرسە دە, ەۋروپا­نىڭ ساياساتكەرلەرى ۇندەگەن جوق.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا رەسەيدىڭ اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ىقپالى ءسوز بولعان. Facebook جەلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى مارك تسۋكەربەرگ الداعى ۋاقىتتا كومپانياسىنىڭ فەيك جاڭا­لىقتارمەن كۇرەسۋدى كۇشەي­تەتىنىن مالىمدەدى. ال فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە قاتىستى كوزقاراسى قاتە ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, تاعى ءبىر قىرعي-قاباق سوعىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن رەسەي جانە ونىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ قاجەت.

قورىتا ايتقاندا, ميۋنحەن كون­فەرەنتسياسى الەمدە بەيبىت­شىلىك ورناتىپ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزىن پاش ەتتى. سونداي-اق اتالعان جيىندا ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ كوپتىگى, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا كەلىسپەۋى تۇراقسىزدىقتىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالعانى ءسوز بولدى.