قولتاڭبا... جو-جوق, اۆتوگراف ەمەس, قالامگەر جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ ءسوز ونەرىندەگى ماشىق, مانەرىن, شىعارماشىلىقتاعى وزىندىك بولمىس, ءبىتىمىن ايتامىز. جاقاۋ اعامنىڭ جۋىردا «قولتاڭبا» اتتى كىتابى شىققان ەكەن. وسىناۋ ەسسەلەر جيناعىندا دا اۆتور اڭگىمەسىنە وزەك ەتىپ العان ساناتكەر ءھام زياتكەر تۇلعالاردىڭ ءدال وسىنداي قولتاڭبالارىن ايشىقتاپ كورسەتۋدى مۇرات تۇتىپتى. جانە دە سول مۇرات-ماقساتىنا جەتكەن. مىنە, بۇل ارادا جاقاڭنىڭ ءوزىنىڭ دە قاشاننان بەرگى, مۇقاعالي اقىن ايتقانداي, ىزدەنىمپازدىعى, شىعارماشىلىق قولتاڭباسى اڭدالىپ, اتوي سالىپ تۇرعانداي كورىندى بىزگە.
جاقاڭدى كوزبەن كورىپ, سىرتتاي بىلە باستاعانىمىزعا دا, مىنە, ءتورت مۇشەلدەن اسىڭقىراي جىعىلىپ, جارتى عاسىر ءجۇزى بولىڭقىراپتى. ولاي دەيتىنىم, 1970 جىلدىڭ تامىزىندا ءبىز كادىمگى كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە جاڭا ءتۇسىپ, قوڭىر كۇزدە اۋديتوريالارعا جۇرەگىمىزدى لۇپىلدەتە العاش قادام باسقان كەزىمىزدە بۇل كىسىلەرىڭىز الماتىنىڭ بايتاعىندا وزدەرىن سۋداعى بالىقتاي سەزىنىپ, تاپ وسىندا بەسىنشى, ياعني سوڭعى كۋرستا وقىپ ءجۇر ەكەن. قىزىق بولعاندا, ءالى ەسىمدە, فاكۋلتەت تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان ءبىزدىڭ ءبىرىنشى كۋرستىڭ ءتۇبىت مۇرتتارى مەن تۇلەپ ۇشقالى تۇرعان بەسىنشى كۋرس تاستۇلەكتەرىنىڭ ادەمى كەزدەسۋى وتكىزىلدى. ءبىرىنشى كۋرستان مەن, بەسىنشى كۋرستان وسى كۇنى ەسىمى ەلگە تانىمال ءشومىشباي ساريەۆ اعامىز ولەڭ وقىپ ەدى-اۋ سول سالتاناتتى جيىندا. بىزگە اقجولتاي تىلەك ايتقان اعا تولقىننىڭ ىشىندە باققوجا مۇقاي, سماعۇل ەلۋباي, ءسۇلتانالى بالعاباەۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ كەيىنگى ايماڭداي مىقتىلارىنىڭ بولۋى ول كۋرستىڭ قانشالىقتى مىقتىلىعىن دا اڭعارتسا كەرەك-ءتى. سول كەزدە باققوجا اعامنىڭ وقۋمەن قوسامجارلاي ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا ىستەيتىنىن بىلەمىن. ويتكەنى مەنىڭ ءبىر شاعىن فانتاستيكالىق اڭگىمەم وسى كىسىنىڭ قولىنان ءوتىپ, اعالىق شاراپاتىمەن جۋرنالدا جاريالانعان-دى. ال نەگىزى كەيىپكەرگە كەلەر بولساق, جاقاڭ دا وسال ەمەس, وقۋىمەن قوسا, سول كەزدەگى ەل-جۇرتتىڭ ەڭ سۇيىكتى گازەتى «لەنينشىل جاستىڭ» بىلدەي ءبىر قىزمەتكەرى, كۇن ارالاتىپ, كەيدە كۇن قۇرعاتپاي قۇلاش-قۇلاش ماقالالارى شىعادى دا جاتادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندەگى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ تانىمالدىعىنا قازىرگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قىزىققانداي ەدى دەسەك, اقيقاتتان استە الشاق كەتپەيمىز. بۇل از دەسەڭىز, جاي جوپشەڭدىنىڭ قولى جەتە بەرمەس «جازۋشى» باسپاسىنان جەدەقابىل جۇرەمەلەتىپ «بوگەناۋىل بالالارى», «العاشقى ساباق» اتتى تىرناقالدى كىتاپتارى شىعىپ تا ۇلگەرگەن.
«لەنجاستىڭ» ادەبيەت بولىمىنە, ونداعى ورالحان بوكەەۆ پەن ساعات اشىمباەۆ اعالارىمىزعا اتباسىن جيىرەك بۇراتىن سول ءبىر ارمانشىل, البىرت شاقتاردا, مىنە, وسىنداي جاقاڭا بەتپە-بەت كەلىپ سالەم بەرىپ سويلەسۋگە باتپايتىنىمىز دا راس-تىن. بويىن تىك, كەۋدەسىن شالقاقتاۋ ۇستايتىنداي كورىنەتىن. ايتەۋىر سىرتتاي قاراعاندىعى سۇسى مەن مىسى باسا بەرەتىن-ءدى. نەسى بار, مۇنداي مىقتىعا وسىنداي از-كەم تاكاپپارلىقتىڭ جاراسىمدىعىنا دا ىشتەي اقىر-تاقىر كەلىسىپ قويعانبىز. كىم ءبىلسىن, «جۇرەگىمىزدى ۇستاپ, ءبىر-ءبىر پرومەتەيگە ۇقساپ, ورالحان مەن ساعاتقا ۇشىپ جەتەتىن» بىزدەر ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ول كەزدە ءمانى بولماعان دا شىعار, بالكىم...
ەس جيىپ, اقىل توقتاتىپ, جاقىنىراق جۇعىسقاندا بىلدىك ەمەس پە جاقاڭنان اسقان جايماشۋاقتىڭ جوقتىعىن, جانىنىڭ اعىل-تەگىل اتىمتاي-جومارتتىعىن, پەيىلىنىڭ قازاقى كەڭدىگىن, كوڭىلىنىڭ العاداي العاۋسىزدىعىن, ادام سۇيگىش, ءومىر سۇيگىش مەيىرىمدى جۇرەگىن... ءيا, جاقاڭ وسىنداي بولماسا, سوناۋ 1971 جىلدىڭ ساۋىرىندە بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتىنە ايگىلى جۋرناليست-قالامگەر باسشى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ جاڭا كىتابىن: «قادىرلى ءىنىم جاقاۋ! ءوزىڭنىڭ ىسكەرلىگىڭە ريزا جامان اعاڭنىڭ ءىلتيپاتى دەپ بىلگەيسىڭ» دەگەن بەيىلدى قولتاڭبا جازىپ بەرەر مە ەدى, جاس ءوندىردى وسىلاي جوعارى باعالار ما ەدى!؟. ىسكەرلىك دەگەندە, ىزدەمپازدىعىن, جۋرناليستىك بەساسپاپتىعىن, قالامىنىڭ جۇردەكتىگىن, كوركەم ءسوزدى يگەرۋدەگى بيىك ورەسىن ايتادى عوي. وسىنداي ىزگى اعانىڭ ءىلتيپاتىنا سول جاڭا ءبۇر جارعان جاس كۇنىندە-اق, قالامگەرلىك تىرناقالدى قادامدارىندا-اق لايىقتى بولعانى عوي. دەمەك, ءاۋ باسىندا جاقاڭا جاقىنداي الماي جاسقانشاقتاعانىمىز بەكەرشىلىك ەكەنىن بىلسەكشى...
مىنە, ەندى سودان بەرگى قانشاما بەل-بەلەستەردەن وتكەن بەلگىلى قالامگەر-جۋرناليست, باسپاگەر-جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ جاڭادان شىققان «قولتاڭبا» كىتابىن ءبىر دەممەن وقىپ شىققاندا اۆتوردىڭ جان دۇنيەسىنە, سەزىم سىرلارىنا ىشتەن ۇڭىلگەندەي ادەمى اسەرگە بولەندىك. وسىنداعى كوركەم جازىلعان, كوبىنە-كوپ كوزدىڭ جاسىنداي مولدىرەپ تۇسكەن سانقىرلى ەسسەلەردەن بيۋفوننىڭ «ستيل – ادام» دەگەن ءسوزىنىڭ شىندىعىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەندەيمىز. ايتسا ايتقانداي-اق, «تۇلعاتانۋ», «اعالار مەن ىنىلەر», «ۋاقىت جانە رۋحانيات» سەكىلدى تاراۋلارعا بولىنگەن كەتپەكتەي تومدىقتىڭ ورەسى بيىك. وزگەنىڭ تابىسىنا قۋانۋى, جالپى جاقسىلىققا ءسۇيىنۋى, قالامىنان ىزگىلىك شۋاعىنىڭ شالقىپ توگىلۋى جاقاڭنىڭ كۇندەلىكتى ومىردەگى ءوزىنىڭ مىنەزىنەن, بولمىس-بىتىمىنەن اۋماي قالعان دەرسىز. كەيبىر يىرىمدەردە, ءتىپتى, جارقىلداپ كۇلگەنى دە كورىنىپ تۇراتىنداي. ج.داۋرەنبەكوۆتىڭ جازۋ مانەرىنىڭ ءبىر قىرى, ءبىر عاجابى دەپ بىلەيىك مۇنى. قالامگەردىڭ قالىپتاسقان قولتاڭباسى.
كىتاپتى تۇتاستىرىپ تۇرعان ءبىر التىن ارقاۋ بار. ەڭ اۋەلى ونىڭ كەيىپكەرلەرى – ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالارى, قوعام قايراتكەرلەرى ءھام زامانداس-قالامداستار. وسى ورايداعى ادەبي پورترەتتەر اسەرلى جازىلۋىمەن, تەك داۋرەنبەكوۆتىڭ عانا ستيلىنە, مانەر-ماشىعىنا ءتان وزىندىك وزگەشە ورنەكتەرمەن باۋراپ الادى. كىتاپتىڭ كومپوزيتسيالىق ءتۇزىلىمى, جەلىسىنىڭ ءبىر كىندىككە بايلانۋى الۋان تاقىرىپتاعى ارقيلى ەسسەلەردى ءبىر شىعارما ەتىپ قورىتىپ قۇيعانداي, ادەبي ەسسەلەر ادەبي پورترەتتەرگە ۇلاسادى, ودان ادەبي مينياتيۋرالار كوركەم كەستەلەنەدى. بۇلار وي كەشۋدىڭ ادەبي جازبالارىنا جالعاسىپ, سونىڭ ىزىنشە سوناۋ ءبىر جىلداردا قالعان ساعىنىشتى كۇندەردىڭ قاز-قالپىنداعى قيماس سۋرەتتەرى بولىپ سىر شەرتەدى. البەتتە, وسىنىڭ ءبارى ۇلت مۇددەسىن ءسوز ەتكەن ادەبي تولعامدارمەن تۇيىندەلگەندە وقىرماننىڭ دا ايىزى قانىپ, كىتاپتىڭ ونە بويىندا اۆتورمەن بىرگە تەبىرەنىپ-تولعانىپ وتىرارى دا انىق.
بەتاشار ەسسە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «نۇر مەن كولەڭكە» («سۆەت ي تەن») اتتى كىتابى جايلى وي-پايىمدارعا قۇرىلىپتى. وسىناۋ ساراپتامالىق ماقالانىڭ بۇدان ون جىل بۇرىن جازىلعانىنا نازار اۋدارۋدى سۇرايمىز. «تۇڭعىشتار مەن تۇلعالار» دەسە دەگەندەي, ول كىتاپتا الەمنىڭ اتاقتىلارى مەن اقىلماندارى, جاھاندىق ساياساتتىڭ ساردارلارى حاقىندا سارابدال سىرلار اعىتىلىپتى. البەتتە, اۋەلگى ارنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان تارتىلادى. ودان سوڭ الەمدىك ساياساتتىڭ ساياحاتىنا باستايدى. الىستان الدارقاتپاعان, جاقىننان تانىپ بىلگەن. كوزبە-كوز كورىنىستەر, سوزبە-ءسوز سۋرەتتەر. قىزمەت ورايىندا كەزدەسكەن, كەڭەسكەن, تەرەزەسى تەڭ وتىرىپ سويلەسكەن. كوبىنە-كوپ سىرتقى ساياساتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان, ەلدىڭ بولاشاق پرەزيدەنتىنىڭ سول كەزدەردە تۇيگەن ويلارى. زەردەلى كوكىرەكتىڭ ايناسىنا تۇسكەن اقجولتايلار كىم دەسەڭىز, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى كوندوليزا رايس, بۇۇ-نىڭ جەتىنشى باس حاتشىسى, تەگى افريكالىق اقسۇيەك كوفي اننان, كوپ جىلدار قىتاي بيلىگىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان تسزيان تسزەمين, رەسەيدىڭ بۇرىنعى تۇلعالى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين, سينگاپۋردىڭ ۇلت اتاسى اتانعان ۇلى رەفورماتور لي كۋان يۋ, ت.ب. بولىپ ءتىزىلىپ كەتە بارادى. تارتىمدى كىتاپتىڭ تاعىلىمىن ج.داۋرەنبەكوۆتىڭ جەتكىزە تاراتىپ ايتقانى سونداي, وسىناۋ تانىمدىق ەڭبەكتى وقىپ شىعۋعا وقىرمان قۇشتارلىعىن وياتقانداي. ونداعى كەنەن ويلاردى, كەمەل تۇلعالاردى كوز الدىنا كەلتىرەدى. تالداي وتىرىپ كىتاپتىڭ ىشكى الەمىنە ءوزىڭدى جەتەلەپ كىرگىزىپ جىبەرگەندەي اسەرلەنۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە. انە, جاقاڭ وسىنداي شەبەرلىكتى مەڭگەرگەندىگىن بايقايمىز.
«شەشە» دەپ اتالعان كەلەسى دۇنيەدە قازاق ەلىنە تانىمال قايراتكەر قۋانىش سۇلتانوۆ ومىرىنەن ءبىر ۇزىك سىر شەرتىلىپتى. دۇرىسىندا, نەگىزگى وبەكتىسى – كەيىپكەرىنىڭ «زامان جانە زامانداستار» دەگەن كىتابى. بىراق ءبىزدىڭ ارپا ىشىنەن ءدايىم بيداي ىزدەيتىن اۆتورىمىز جالپىدان جالقىنى ايىرا بىلەتىن, جالقىدان جالپىنى تاراتىپ اكەتەتىن سۇڭعىلالىقتان بۇل جولى دا جاڭىلماپتى. سۇلتانوۆتىڭ قالامگەرلىك قارىمىن تولعاي وتىرىپ ونىڭ ادامدىق بولمىسىنا بويلاپتى. جاس كەزىندە جار دەگەندە جالعىز شەشەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ قيىندىق مەكتەبىندە شىنىعىپ شىڭدالعانىن, شيراعانىن, كەيدە شيرىققانىن, ءسويتىپ شارىقتاعانىن ءوز اڭگىمەسىنىڭ ادىبىمەن ادەمى باياندايدى.
ءبىر ادامنىڭ تولىققاندى تۇرپاتىن, وبرازىن اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن ونىڭ بارلىق قاسيەت-قىرلارىن تۇگەل تۇگەندەپ, تاپتىشتەي تىزبەلەۋدىڭ قاجەتى جوق. ازاماتتىڭ ءبىر جاقسى ءىسىن ايتسا جەتكىلىكتى ەكەن. ناق وسىنىڭ ايعاعىن دا «قولتاڭباداعى» ء«مارت» اتتى ءماندى دە ماعىنالى سۋرەتتەمە-ەسسەدەن كورەمىز. كەزىندە الاشتىڭ ايكول ازاماتى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قازاقتىڭ وتپەلى كەزدە وگەيسىتىلىپ, جابىرقاپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءجۇز كىتابىنىڭ جارىق كورۋىنە جاناشىر بولىپ, ەل اڭىز قىلىپ ايتسا ايتقانداي قىدىرلى جاقسىلىق جاساعانى ءمالىم. ءوزى باسپاگەر جاقاڭ بۇل يگى ءىستىڭ باستان-اياق باسى-قاسىندا بولعان, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەدى. جۇرەگىنە يمان-ىزگىلىك ۇيالاعان يمانعالي-يمەكەڭنىڭ قاسيەت-بولمىسىن, ءمارت مىنەزىن جان-جاقتى ورنەكتەپ تە, كورنەكتەپ تە اشۋعا وسى ءبىر كەسەك قيمىلى ابدەن جەتىپ تۇرىپتى. بۇگىندە «تاسماعامبەتوۆتىڭ ءجۇز كىتابى!» دەسەك, كوز الدىمىزدا قىران تۇعىرلى ازامات بەينەسى ودان سايىن بيىكتەي تۇسكەندەي. بەكزات بولمىسقا ءتان بۇل بەدەرلى قولتاڭبانى ءبىزدىڭ قالامگەر ساتىمەن اڭداعان ءھام سىندارلى ايشىقتاعان.
ادەبي پورترەتتەر كوشىن كلاسسيك جازۋشى قاليحان ىسقاقوۆ باستاپتى. ءبىر عاجابى, وسىنشاما ۇلكەن سۋرەتكەر جايلى جازا وتىرسا دا, ج.داۋرەنبەكوۆ پافوس پەن پاتەتيكادان, قۇرعاق ماقتاۋ مەن قۇر تامسانۋدان اۋلاق. قاراپايىم ايتادى. ناقتى جەتكىزەدى. قالەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ «قوڭىر كۇز ەدىسىندەي» قوڭىر عانا كوڭىل كۇيلەرى. شتريحتارمەن بەرەدى. ۇزاق-سونار بايانداپ جاتپايدى. قوڭىر تىرشىلىك. بولعان جايلار. ءومىر ۇزىكتەرى. جۇلدىزشالارمەن ءبولىپ, قىسقا دا نۇسقا ەتيۋدتەر تۇرىندە ۇسىنادى. ادەبيەت جايلى ارەدىكتە ءار جاعدايدا ايتىلىپ قالعان كەسەك ويلار. قالەكەڭ تولعامدارى. ءسوز كيەسىنىڭ شىڭىن تاني تۇسۋگە ۇمتىلدىراتىن شىنشىل دا شۋاقتى سۋرەتتەر.
جاقاڭنىڭ ءستيلى جايما-شۋاق. ونە بويىنان استە ەشبىر قاتاڭ راي بايقالمايدى. سونىسىمەن تارتىمدى وقىلادى. جانە ءبىر كەرەمەتى, كىم جايىندا قالام تەربەسە دە, سول ادامعا دەگەن قۇرمەت-سۇيىسپەنشىلىگى اسا شىنايى كورىنەدى, سونشالىقتى جۇمساق جۇرەكپەن جاقسى كورىپ جازادى. مىنە, بۇل قالامگەردىڭ ايقىندالعان قولتاڭباسى, مانزەلدى مانەرى دەسەك تە بولار. ناق وسى قاسيەت قازاقتىڭ كادىمگى قادىر اقىنى تۋرالى مونشاقتاپ تىزىلگەن مينياتيۋرالى ەتيۋدتەرىندە دە اسەم كورىنىس تاپقان.
اۋەلى «سوزجەبە» دەگەن تاقىرىبىن قالاي ءدال تاپقان دەسەڭىزشى! ايتتى-ايتپادى, قاداعاڭ ناعىز تاۋىپ ايتار ءسوزدىڭ سۇرمەرگەنى ەدى عوي. ومىردە دە, ولەڭدە دە, ءوزىنىڭ پروزاسىندا دا. سوزجەبە! اعانىڭ وسى سوزجەبەلىگىنە, ۇشقىر ويلاردىڭ تۋ ساتتەرىنە جاقاڭ كوپ رەتتەردە كولىك ىشىندە بىرگە جۇرگەندە كۋاگەر بولعان. «ماشينا ۇستىندەگى اڭگىمە» تاقىرىپشاسى وسىنى اڭعارتسا كەرەك. سودان دا بولار, كۇنبە-كۇنگى قازاقى اڭگىمەلەر بارىسىندا قاداعاڭنىڭ مىنەز سيپاتتارىن دا, ويشىلدىق كەنىشىن دە, كەيدە, ءتىپتى, شىعارماشىلىق «قۇپيالارىن» دا اجەپتاۋىر اشىپ تاستاعان. البەتتە, بايقامپازدىعىنىڭ, ىزدەنىمپازدىعىنىڭ, ىزەرلەي ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا. قازاقتىڭ قادىر اقىنى جايلى كوپ-كوپ عيبراتتارعا قانىعامىز.
بۇدان ءارى «شابىت», «ساكەڭ سوزگە سىيمايدى», ء«بىزدىڭ نۇراعاڭ», «پارىز بەن پاراسات», «جىربۇلاق», «ساعات», «ورىسبايدىڭ وي توعىسى», ء«دىڭ», «مايا مەن ماعيرا», «سامعاۋ» اتتى ەسسەلىك ورايداعى دۇنيەلەرى دە وسى تاقىلەتتەس. بۇلار قازاق رۋحانياتىنىڭ, ۇلت ءباسپاسوزى مەن ۇلىق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارى تۋرالى تاتىمدى دا توسىن وي-تۇجىرىمداردى تارقاتادى. اعا بۋىننان العانى – ايتۋلى قالامگەر ورازبەك سارسەنباي, جازۋشى-جۋرناليست سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, بيىك رۋحتى باسپاگەر-جۋرناليست نۇرماحان ورازبەكوۆ. ءبىزدىڭ اۆتور ءۇش اعاسىمەن دە جاقىن ارالاسقان, ياعني «وبەكتىنى» توننىڭ ىشكى باۋىنداي, ىشتەن بىلەدى. بىلگەن سوڭ بىلىكتىلىكپەن جازادى. و.سارسەنبايدىڭ قازىرگى جاستار بىلە بەرمەيتىن ايگىلى «1961 جىل» پوەماسىن كەلىستىرە تالدايدى, س.بەردىقۇلوۆتىڭ «لەنينشىل جاستى» باس رەداكتور ەمەس, جاي رەداكتور بولىپ باسقارعان كەزدەردەگى اقىل-پاراسات, سىربازدىعى مەن پايىمدى-پارىقتىلىعىن ادال سوزىمەن جايىپ سالادى, ن.ورازبەكتىڭ باس رەداكتور ءھام باس باسپاگەر بولعان ۋاقىتتارداعى كۇرەسكەرلىگىن ىرزالىقپەن سۇيسىنە تولعاپ سۋرەتتەيدى.
سودان كەيىنگى ءبىر تولىمدى دا تەگەۋرىندى توپ – جاقاڭنىڭ ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك جاستىق شاقتى بىرگە وتكىزىپ, ءسوز ونەرىنە بىرگە قۇلاش ۇرعان قۇرداس-قۇرالپاستارى, ءتول ادەبيەتىمىز بەن تۋما باسپاسوزىمىزگە ولجا سالعان ورتا تولقىن, قازىردە اعالىقتى مەڭگەرىپ, اقساقالدىققا بەت تۇزەگەن بۋىن. اتتەڭ-اي دەيمىز, جاراسقان ابدىراشەۆتىڭ اقىندىق اق بۇلاعىنىڭ كوزى مەزگىلسىز بىتەلدى, ساعات اشىمباەۆتىڭ ساليقالى سىنىنىڭ سالاۋاتتى اعىسى ەرتە توقتادى. جاقاۋ ەسسەسى جاراسقان اقىننىڭ سول القىنعان اق بۇلاقتارىن, اعىل-تەگىل جىر بۇلاقتارىن ەسكە ورالتىپ, ساعىندىرادى, ءبىلىمدار دا زيفا مادەنيەتتى ساعاتپەن شۇيىركەلەسە سىرلاسقانداي كۇي كەشتىرەدى. سونىمەن قاتار شۇكىر اللاعا, قالامدارىن ءالى دە كوسىلە سىلتەپ جۇرگەن قۋانىشباي قۇرمانعالي, ورىسباي ابدىلداەۆ, نۇرلان ورازالين, ماعيرا قوجاحمەتوۆا, جانات ەلشىبەك, قايسار ءالىم, تاعى باسقا دوس-جولداس, زامانداستار شىعارماشىلىقتارىنىڭ شىرايلى ءبىر قىرىن الىپ, ارقايسىنىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىك-سيپاتتارىن تامىرشىداي تاپ باساتىنىنا تاڭدانباسقا ءاددىڭ جوق.
ال ەندى ادەبيەتىمىزگە ء«ومىرزايا» سىندى ورەلى رومان بەرگەن اياۋلى دارىن باققوجا مۇقايعا دەگەن جاقاڭ كوڭىلىنىڭ كەستەسى دە, پەيىلىنىڭ دەستەسى دە الابوتەن. سەبەبى, سىرلاس, مۇڭداس جان دوسى. «شابىت شىراعى» ەسسەسىندە دە, ودان بولەك جازبالارىندا دا باققوجا دوستىڭ شارىقتاعان شاقتارىن ەرەن شاتتىقپەن, قۇددى ءبىر ءوز قۋانىشىنداي شالقىتا سۇيىنشىلەپ جىرلايدى. از عانا پاراقتاردا سوي مىنەزدى, ويلى كوزدى جىگىت اعاسىنىڭ بىرەگەي بولمىس-كەلبەتىن كوز الدىمىزعا كەلتىرىپ بەرەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن قىڭباعان, ارتتاعىعا امانات قالدىرۋدان تىنباعان قايسار جۇرەكتى ايالاپ, ارداقتاپ مۇڭدايدى.
ج.داۋرەنبەكوۆتىڭ ءبىر ىلكىمدى ەرەكشەلىگى سول, كىتاپقا ەنگەن ەسسە-ماقالالارىنىڭ جانرىن ودان ءارى جەرىنە جەتكىزە ايقىنداپ, شەگەلەي انىقتاپ قويادى. تاقىرىپشالاردى تۇيىندەگەن «وي-پايىم», ء«بىر ۇزىك سىر», «وي-بايان», «وي-ءورىم», «اڭگىمە», «ەسسە-ەلەگيا», «ادەبي بايان», «ەسسە», «ۇكىلى ۇزىكتەر», «وي-ساراپ», «رەترو-لەبىز», «سىر-تولعام», «رەترو-حيكايا», ء«ۇشبۋ-لەبىز», «بىرەر-ءسوز», «ەكسپرومت-ەسسە», «وي-لەبىز», «ادەبي مينياتيۋرالار», «پراگماتيكالىق پايىم» سىندى ءادىپتى انىقتاۋىشتار جازعان دۇنيەسىنىڭ ءمان-مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ورايىنداعى باعىتتى ءھام قالىپتى تولىقتاۋىش, وقىرمانعا كومەكشى ەكەنىن دە اڭعارىپ, اتاپ كورسەتكەنىمىز ابزال. بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ اۆتور قاناتتاس قالامگەرلەردىڭ ءسوز ونەرىندەگى, شىعارماشىلىق مىنەز بولمىسى تۇرعىسىنداعى دارالىق-ەرەكشەلىكتەرىن دە تاپ باسىپ ايتارى بارىن بايقايمىز. مىسالى سان سيپاتتى دارىن جانات ەلشىبەك حاقىندا: سوناۋ الپىسىنشى جىلدارداعى بالقاشتىڭ بالا تولقىنى, بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ دارا تولقىنى... جانات قابىلەتىن قارىمدى پايدالانادى, اسىرىپ ايتپايدى, شاشىلىپ توگىلمەيدى»; «قازاقتىڭ قىزىل كىتابىن» جازعان ءسۇلتانالى بالعاباەۆ تۋرالى: «اۆتوردىڭ كۇتكەنى دە وسى ەكەن, اششى اڭگىمەنى «قازاقشا بىلمەيتىن قازاق قاي ۇلتقا جاتادى؟» دەپ باستاپ, قىجىلدى ساۋالىن قاق ماڭدايدان قويادى»; تاقىرىبىنىڭ تەمىرقازىعىنان اينىمايتىن جۋرناليست قالامگەر جانبولات اۋپباەۆ جايلى: «جانبولات سول تاڭداۋدان ءالى تانباي كەلەدى, ونىڭ ءباسپاسوز بەتىندە ۇزدىكسىز جاريالانعان دۇنيەلەرىنىڭ ءبارى قاي مەكەننەن جازىلسا دا التىن ارقاۋىنان الشاقتامايدى... بۇل – بۇگىنگى ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ءۇش كىتاپ – «اشىلماعان ارالدار», ء«بىرتۋارلار», « ۇلىلاردىڭ ۇرپاقتارى» بولىپ الدىمىزدا جاتىر» دەپ سۇيەكتى تۇجىرىمدارمەن ايشىقتايدى. ال قازاق باسپاسوزىندەگى بەلگىلى تۇلعالار: زاكىر اساباەۆتى – «زيالى», شامشيدەن پاتتەەۆتى – «ورە», قالي سارسەنباەۆتى – «ەستەتتىڭ الەمى», سامات يبرايمدى – «قۇم مىنەزى» دەگەن بەينەلى ماعىنالارمەن مانەرلەۋى دالدىگىمەن دە, ماندىلىگىمەن دە جاراسىمدى دەر ەدىك.
«قولتاڭبانى» وقىعان كوزى قاراقتىلار جالپى شىعارماشىلىق, ءسوز ونەرىنىڭ قىر-سىرى, جازۋشىلىقتىڭ ازابى مەن جۋرناليستىك كاسىپتىڭ قيىندىق-قىزىقتارىن تۇستەپ تانىپ بىلە تۇسەرى حاق. بۇل تۇرعىدان العاندا كىتاپتىڭ تانىمدىق قۇندىلىعى اينا-قاتەسىز اقيقات. سونىمەن بىرگە ازاماتتىق ۇستانىمى تانىلاتىن, تىپتەن, اتويلاپ العا شىعاتىن تۇستار دا بارشىلىق. ج.داۋرەنبەكوۆتى ۇلت قامى, ۇلت يدەياسى, ۇلت مىنەزى, ۇلت ءتىلى, ۇلتتىق يدەالوگيا, ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق مۇددە, ۇلتتىق ۇستانىم, ۇلتتىق تاربيە ماسەلەلەرى تولعاندىرادى. وسى جايلاردى تاراتىپ, تارقاتىپ, مايلى جىلىكتەي شاعىپ ايتادى.
ودان ءارى ەلىمىزدى جايلاعان, قازاق قوعامىنىڭ قاسىرەتىنە اينالعان سىبايلاستىق سيندرومى, سىبايلاس جەمقورلى تۋرالى دا ىزالى ءھام نازالى وي تولعاماي, كەسىم-ءپىشىم ايتپاي تۇرا المايدى. مىنە, مۇنداي تۇرعىداعى جازبالار اۆتوردىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن كوز الدىمىزدا زاۋ بيىككە كوتەرىپ اكەتكەندەي. ول دەرەكتى پروزانىڭ دايەكتى دۇنيەلەرى حاقىندا وي تولعاسا دا, كوركەمسوز بەن كوسەمسوزدىڭ كورىگىن باسىپ, مازداعىن ۇرلەسە دە, قالامگەر مەن كىتاپ جانە وقىرمان اراسىنداعى التىن ارقاۋ قايتسە ۇزىلمەيدى دەگەن كوكەيكەستى پروبلەمانى جان-جاقتى قاۋزاسا دا – وسىنىڭ بارىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇراتىن العا شىعارادى. مىنە, جاقاۋ قالامگەرلىگىنىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان وزىندىك قولتاڭباسى وسىنداي. وسىعان ءبىز قۋانامىز.
ال ازىرگە وسى تىلەكتەستىك لەبىزىمدى اۆتورمەن ىلكىدەگى ءبىر اڭگىمەدەن كەيىن جازىلعان, ودان سوڭ ويدا جوقتا وسى كىتاپقا ەنگەن «مىنەز» اتتى ولەڭىممەن تۇيىندەيىن. البەتتە, بۇل ولەڭ ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا وسىنداي جاقسى كىتاپ ۇسىنعان ىزدەنىمپاز جاقاۋ اعاتايىما ارنالادى.
بولماسا دا وڭىپ تۇرعان مىنەزىم,
مىنەزدىنى ۇناتامىن مەن ءوزىم.
كەيبىرەۋلەر كومەكەيىن اشقانشا
كورە قويام مىنەزىنىڭ وڭەزىن.
الميساقتان «مىنەز - ادام ساۋىتى»,
مىنەز – كەيدە كەسىر,
كەيدە ماقپال, ماۋىتى.
مىنەزدىلەر ءمىنسىز ەمەس دەسەك تە,
مونتانى كوز مىنەزسىزدەر قاۋىپتى.
جايىپ سالعان ساقارانىڭ عاجابىن,
سايىپ سالعان سارىارقانىڭ ساز ءانىن,
كوتەرمەيتىن كورىنگەننىڭ مازاعىن –
قايدا مەنىڭ جىلقى مىنەز قازاعىم؟
قايدا عاجاپ كۇيلەرىڭنىڭ مىنەزى,
قۇسقاناتتى بيلەرىڭنىڭ مىنەزى؟
كەسىپ ايتقان ەر جىگىتتىڭ مارتتىگى,
كەسىك ايتقان بيلەرىمنىڭ مىنەزى؟
بولماعان سوڭ ءبورى مىنەز ىرىلىك,
نەگە كەرەك كۇيبەڭ قاققان تىرىلىك؟
قالماي, ءسىرا, بارا ما بۇل قازاقتا
شالقايعانعا – شالقاياتىن كىدىلىك.
تەكسىز ەمەس.
ءتۇپ تامىردان تەكتى ەدىم.
كەكسىز ەمەس.
ماحامبەتتەي كەكتى ەدىم.
بەتسىز ەمەس.
جەر قورعاعان جۇمابەك,
باتىر مىنەز باۋكەڭدەردەي بەتتى ەدىم.
وتكەلدەرى كوپ بولسا دا – وتكەنىڭ,
باسىپ تۇرىپ بابا مەكەن كوك بەلىن,
كوكبورىلىك مىنەزىڭنەن اجىراپ,
قويدان قوڭىر قوڭسى بولعان نەتكەنىڭ؟!
ۋا, نالىمان!
كۇدەرىمدى ۇزبەيمىن.
تەك-قاسيەت مارجاندارىن تىزدەيمىن.
كەندەبايشا كەر قۇلامدى جەبەلەپ,
قازاعىمنىڭ قاق مىنەزىن ىزدەيمىن.
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى