ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ. قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى. جۋرناليست-پۋبليتسيست. ۇلاعاتتى ۇستاز. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. عۇمىرى عيبراتتى عالىم. زەيىندى دە زەردەلى زەرتتەۋشى. جيىرماعا جۋىق وقۋلىق پەن ادىستەمەلىك قۇرالدىڭ, سونداي-اق ونداعان كىتاپتىڭ اۆتورى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. بىرنەشە وردەن-مەدالدىڭ يەگەرى. قىسقاسى, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارى.
ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى ەگىنساي اۋىلىندا تۋعان. قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن جۋرناليست ماماندىعى بويىنشا ءتامامداپ, جۋرناليستىك ەڭبەك جولىن «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ باستاپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتتى. جالىنداعان شاعىندا «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىندە گازەتتىڭ ساپالى شىعۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە باسشىلىق جاساعان تۇسى ەرەكشە ءبىر كەزەڭ. ال كەيىن ۇستازدىق قىزمەتكە ءبىرجولا دەن قويىپ, ءوزى ءبىلىم العان قارا شاڭىراقتا اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, پروفەسسور بولىپ قىزمەت ەتىپ, مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەدى. ولاردىڭ الدى مينيستر, باس رەداكتور, پروفەسسور, اكادەميك, دەكان, رەكتور بولدى. ال سوڭى اقپارات ايدىنىندا ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر. مىنە, وسىنداي ەسەلى ەڭبەگى ارقىلى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى.
«مەن ءوزىمنىڭ ۇستازىما اكەمنەن كەم قارىزدار ەمەسپىن: اكەمنەن ءومىر السام, ال اريستوتەلدەن ءومىرىمدى جاقسى وتكىزۋ تۋرالى ءبىلىم الدىم», دەگەن ەكەن الەكساندر ماكەدونسكي. بۇل ءسوزدى مەن ءوزىمنىڭ ۇلاعاتتى ۇستازىم ءابىلفايىز ىدىرىسوۆقا ارناپ ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى مەن دە ول كىسىگە اكەمنەن كەم قارىزدار ەمەسپىن. ونىڭ اكەلىك ءھام ۇستازدىق قامقورلىعىن كوردىم. ول وقيعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىمدا قاتتاۋلى.
1987 جىلدىڭ جازى ەدى. اتاقتى كازگۋ-گە ءتۇسۋ ءۇشىن تاعى دا قۇجات تاپسىردىم. تاعى دا دەۋىمنىڭ سەبەبى بار. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن, ياعني 1984 جىلى تالاپكەر بولىپ كەلىپ, قۇلاپ كەتكەن بولاتىنمىن. سودان ەكى جىلدىق ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ ءارى ەڭبەك ەتىپ كەلىپ تۇرمىن. ول كەزدە اسكەرگە بارعاندار مەن قارا جۇمىس ىستەپ كەلگەندەردىڭ قادىرى بولاتىن. مەن دە سونداي جەڭىلدىككە يە بولدىم. ءبىزدى ءابىلفايىز اعايىمىز قۇشاق جايا قارسى الدى. ونىڭ ۇستىنە, اۋداندىق, وبلىستىق ءھام رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارعا تام-تۇمداپ جازعان-سىزعاندارىمىز بار ەدى. ول دا بىزگە اجەپتاۋىر ۇپاي. «ەمتيحانعا جاقسىلاپ دايىندالىڭدار. قۇلاپ بارا جاتساڭدار ماعان ايتىڭدار» دەپ قاتاڭ ەسكەرتتى. بۇل ءسوز بىزگە ۇلكەن دەمەۋ بولدى. سودان نە كەرەك, شىعارماشىلىق بايقاۋ مەن ەمتيحانداردان ءوتىپ كەلىپ, سوڭعى تاريح پانىنە كەلگەندە ءسۇرىندىم. دەرەۋ ابەكەڭە جۇگىندىك. ول كىسى سوزگە كەلمەي, تاريح ءپانىنىڭ پروفەسسورىنا بارىپ ءمان-جايدى ايتتى. تۇسىنبەدى. «بىزگە تاريحشى ەمەس, جۋرناليستەر كەرەك. بۇلار – دايىن جۋرناليستەر. كەيىن تاريحتى مەڭگەرە جاتار» دەدى. وعان دا كونبەدى. اقىر اياعىندا جالىنىپ تا كوردى. ىڭعاي تانىتار ەمەس. اشۋعا بۋلىققان ابەكەڭ: «ەندەشە قوي ەكىڭدى», دەپ قولىن ءبىر سىلتەدى دە كەتىپ قالدى. مەنى ەرتە كەتتى. جولدا كەتىپ بارا جاتىپ: «ساعىڭ سىنباسىن. كەلەسى جىلى كەل. قالايدا تۇسىرەمىن», دەپ ۋادە بەردى. ۋاقىت جۇيرىك قوي. ءبىر جىل وتە شىقتى. «ۇيرەنىسكەن جاۋ الىسپاققا جاقسى» دەپ باعىمدى سىناپ, كازگۋ-گە ءۇشىنشى رەت كەلدىم. ءابىلفايىز اعامدى تاۋىپ الدىم. «بيىل قالايدا تۇسەسىڭ» دەدى. بىلدەي ءبىر دەكاننىڭ ورىنباسارى ايتىپ تۇرعان سوڭ, قالاي سەنبەيسىڭ, سەندىم. اعاي ۋادەسىندە تۇردى. ءسويتىپ ءوزىم ارمانداعان وقۋعا ءۇشىنشى رەت كەلىپ ءتۇستىم. ارينە ءبىرىنشى – قۇداي, ەكىنشى – ابەكەڭنىڭ ارقاسىندا. كەيىن دە ول كىسىنىڭ كومەگىن كوپ كوردىم. ءبىرىنشى كۋرستا «ون ساۋساق, سوقىر ءادىس» ساباعىنان, ياعني «ماشينكا باسۋ» پانىنەن وڭباي قۇلادىم. كىنا وزىمنەن. ساباققا كەلمەگەنمىن. تۇرىمتاي اپاي جانىنا جولاتار ەمەس. بولعان جايدى كۋراتورىم باۋىرجان جاقىپقا ايتىپ, جاردەم بەرۋىن سۇرادىم. ول تۋرا ابەكەڭە الىپ باردى. زاچەتكىمە بەستى قونجيتتى دا: «اعايىڭ بيە سۇراپ ەدى, مەن تۇيە بەردىم» دەپ كۇلدى. ءبىز ايەلىمىز ۇل تاپقانداي قۋاندىق. بۇل دا – ابەكەڭنىڭ ماعان دەگەن اكەلىك قامقورلىعى ەدى.
جالپى, ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى تەك ماعان ەمەس, جۋرفاكتا وقيتىن بارلىق ستۋدەنتكە ءوز بالاسىنداي قاراپ, ولارعا قولىنان كەلگەنىنشە كومەك بەرىپ ءجۇردى. ءتىپتى ءبىر باسى ەكەۋ بوپ, وتاۋ قۇرعان ستۋدەنتتەردىڭ تويىنا زاريا جەڭگەمىزبەن بىرگە بارىپ, ابەكەڭ تولەگەننىڭ, ال زاريا جەڭگەي قىز جىبەكتىڭ ارياسىن ايتاتىن. ءسويتىپ, ستۋدەنتتەردىڭ تويى ءابىلفايىز اعامىز بەن زاريا جەڭگەيسىز وتپەيتىن بولدى. بۇل ءۇردىس ءبىز وقۋ ءبىتىرىپ كەتكەنشە جالعاستى. «ۇستاز بولۋ – ءوز ۋاقىتىن اياماۋ, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» دەگەن قاعيدانى بىزگە ۇستازىمىز وسىلاي ءتۇسىندىردى. قازىر سول كۇندەردى ساعىنا ەسكە الامىز.
«ۇستازىڭدى اتاڭنان دا ءازىز تۇت» دەيدى حالىق دانالىعى. سول ايتقانداي, ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلىن تانىعان كۇننەن باستاپ, ۇستاز رەتىندە قۇرمەتتەيمىز, قادىر تۇتامىز. ول كىسى ءومىرىنىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىن بولىپ قالسا دا, قولىنا تاياق ۇستاپ ءجۇرىپ, ارنايى كۋرستان ءدارىس بەردى. مەن دە وسى وقۋ ورداسىندا اعا وقىتۋشى ەدىم. كورگەن سايىن ول كىسىنى كولىكتەن دارىسحاناعا دەيىن, ساباقتان سوڭ ءدارىسحانادان كولىككە دەيىن قولىنان دەمەپ, شىعارىپ سالىپ ءجۇردىم. كەيدە توي-تومالاقتاردا جولىعىپ قالامىز. سوندا دا مەنى ىزدەپ, شاقىرتىپ الاتىن. مەن سول داعدى بويىنشا اعايدى قۇرمەتپەن شىعارىپ سالىپ تۇراتىنمىن. بۇل ماعان اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاي كورىنەتىن. ىلعي دا ونىڭ كوزىنەن نۇر, جۇزىنەن مەيىرىم كورۋشى ەدىم. اسقار تاۋداي اكەم ءتىرىلىپ كەلگەندەي سەزىنەتىنمىن. ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن-اۋ.
وسىدان بەس جىل بۇرىن, ياعني قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارى ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلىنىڭ 85 جىلدىعىنا وراي «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان «ونەگەلى ءومىر» سەرياسى بويىنشا ارنايى جيناق شىققان بولاتىن. ول كىتاپقا ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, العان اسۋلارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى, مۇراعات قۇجاتتارى مەن فوتوسۋرەتتەر ءھام ول تۋرالى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پاراساتتى پىكىر-پايىمدارى توپتاستىرىلعان. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, اكادەميك عالىمقايىر مۇتان ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارىق كورگەن باسىلىمنىڭ ءماندى دە مازمۇندى شىعۋىنا ابەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان جاقىپ پەن جۋرناليست-پۋبليتسيست, باسپا ءىسىنىڭ بىلگىرى, عالىم-ۇستاز ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى زور. «ۇستازىڭا بار ىقىلاس-نيەتىڭمەن قىزمەت قىل» دەپ قوجا احمەت ياساۋي ايتپاقشى, بۇل ىزگى ءىس – وسى قاعيدانىڭ ورىندالعانىنىڭ بەلگىسى.
ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى 89 جاسىندا فانيدەن باقيعا وزدى. سول قارالى جيىندا كەزىندە مادەنيەت, سپورت جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى, مەملەكەتتىك حاتشى, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان, قازىرگى سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مىرزا ءسوز الىپ:
– زاريا جەڭگەمىز ابەكەڭدى بالاسىنداي كۇتتى, ماحابباتىمەن اياعىنان تىك تۇرعىزدى. ۇلى ۇستازىمىز ماحابباتتىڭ, قالامنىڭ قۇدىرەتىنە سۇيەندى. سول قالام ابەكەڭە 30 جىل ءومىر سىيلادى. «تاڭشولپان» اتتى روماندار سەرياسىن دۇنيەگە اكەلدى. ونى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ورىس تىلىنە اۋداردى, – دەگەنى ءالى ەستە. بۇل كىسى دە – ابىز اعامىزدىڭ العىر شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى.
ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كوزىن كوردى, ونىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الدى. ءتىپتى سول كىسىگە ەلىكتەدى. ونى بىزگە كەي دارىستەرىندە ايتىپ تا وتىراتىن. كەيىن توسەك تارتىپ جاتىپ قالسا دا قولىنان قالامىن تاستامادى. سول ءوزى ۇستاز تۇتقان ۇلى مۇحاڭ تۋرالى «اۋەزوۆكە ىڭكارلىك» اتتى كىتاپ جازدى. ء«بىرتۋارلار بولمىسى», «اڭساعان مەنىڭ ءانىمسىڭ», «ايجاننىڭ عاشىعى», ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «تاڭشولپان» رومان-حيكاياتى دا سول تۇستاردا جازىلعان شىعارمالار. قاراپ وتىرساڭىز, مۇنىڭ ءوزى – ۇلكەن ەرلىك. قايتپاس قايسارلىق! قالامعا دەگەن قۇشتارلىق!
– قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ارداگەرى, پروفەسسور ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلى ءومىرىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتىن وسى جوعارى وقۋ ورنىنا ارنادى. تالاي جۋرناليست مامانداردى تاربيەلەپ شىعاردى. مەنىڭ دە قادىرلى ۇستازىم. اعامىزدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولى – بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. ول – گازەتتى بەزەندىرۋ, تۇرلەندىرۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن سالىپ بەرگەن كىسى. وسى سالاعا قاتىستى وقۋ قۇرالدارىن شىعاردى. قازىر تەحنولوگيا قانشا دامىدى دەسەك تە, بۇل كىتاپتار ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق, – دەيدى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى.
ء«بىر بالا, اتاعا جەتە تۋادى,
ءبىر بالا, اتادان وتە تۋادى,
ءبىر بالا, كەيىن قاراي كەتە تۋادى», دەگەن ەكەن اتام قازاق. سول ايتقانداي, ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلىنىڭ ۇلى ەرلان – اتادان وتە تۋعان اتپال ازامات. ول كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. قازىر قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانيا, يسلانديا جانە يرلاندياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى. ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنەن اشىلعالى وتىرعان اۋديتوريانى بەزەندىرىپ, ارلەپ ءھام كورنەكى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتكەن دە – وسى ەرلان ءابىلفايىز ۇلى. بۇل – وسى قارا شاڭىراقتا ءبىلىم الىپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن شاكىرت تاربيەلەۋگە ارناعان اكەسىنە عانا ەمەس, سونداي-اق كيەلى وقۋ ورداسىندا وقىپ جاتقان قازاق جاستارىنا ءھام قاسيەتتى ءبىلىم وشاعىنا دەگەن قۇرمەتى. ول ءۇشىن وعان ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى اتىنان العىس ايتامىز.
– ءتىرى ولەدى, جەر قويىنى – جاتاعى,
ءىزى قالار جاقسى بولسا اتاعى, –
دەپ ءجۇسىپ بالاساعۇن ايتپاقشى, ءابىلفايىز ىدىرىس ۇلىنىڭ اتى دا, ءىزى دە قازاق دەگەن حالىق باردا ماڭگى جاساي بەرەرى حاق.
ەرماحان شايحى ۇلى,
«التىن قالام» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى