ناقتى ەكونوميكاعا اپاراتىن جول

بۇل ورايدا, ستراتەگيا جانە يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلامالارى ماقسات­تى باعدارلامالىق ءتاسىلدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە پايدالانىلىپ, بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. شىنىندا دا ۇلتتىق ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, 2009-2018 جىلدارى تۇتاستاي ونەركاسىپكە قاراعاندا وڭدەۋ ونەركاسىبىن ورتاشا ەسەپپەن جىل سايىن 4,5 ەسە جوعارى دامىتۋعا قول جەتتى. سونىمەن بىرگە ەكونوميكانىڭ شىنايى سەكتورىن تۇراقتى جانە تەڭگەرىمدى دامىتۋ قامتاماسىز ەتىلمەيىنشە ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا دامۋدىڭ ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارى جان-جاقتى اسەرىن تيگىزەتىنىنە كوز جەتكىزىلدى.

وسىعان بايلانىستى شىنايى سەكتوردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى اسا جاۋاپتى مىندەتتەردى شەشۋ الەۋەتىن مولايتۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىندا «شيكى­زات­قا بايلانعان مەن­تالي­تەت­تەن باس تارتىپ, ەكو­نو­ميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋ» مىندەتتەرىن العا قويدى. ياعني, بۇل مىندەتتىڭ وزەكتىلىگى سوندا, ەجەلدەن كەلە جاتقان قاناتتى سوزدە ايتىلعانداي, اسۋ بەرمەس شىڭنان وتتىك, ەندى كۇمان مەن تولقۋعا جول بەرمەي, تەك قانا العا تارتۋ كەرەك.

بەلگىلەنگەن مەجە ايقىن – ەڭبەك ونىمدى­لىگىنىڭ ناقتى ءوسىمىن كەم دەگەندە 1,7 ەسە ارتتىرۋ. مۇنداي ماقساتقا يندۋستريالىق دامۋدىڭ ەڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەسىندەگىدەي ء«بىلىم ەكونوميكاسى», ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيانى دامىتۋ, جاساندى ينتەللەكتى سياقتى جاھاندىق دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىن پايدالانۋىمىز قاجەت. بۇل ءتاسىلدىڭ جاڭاشىلدىعى – ەڭبەكتىڭ ءمانىن ساپالى جەتىلدىرۋ ارقىلى ساپالى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە. وسىنىڭ نەگىزىندە ءوندىرىستى دامىتۋ مەن ەكونوميكانىڭ وسىمىندە تۇراقتىلىق كەپىلدىگى ورنىعادى.

تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ كىلتى دامۋ­دى رەتتەۋدىڭ ىشكى نەگىزدەرىندە, اتاپ ايتقان­دا, «كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور – اقشا-نەسيە جۇيەسى – ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» ۇشتاعا­نىندا. شىندىعىندا دا جولداۋدا ناقتى اتاپ كور­سەتىلگەندەي, مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىكپەن اسا قوماقتى قارجى الاتىن ءىرى كونگلومەراتتار حالىقارالىق باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المايدى دەگەن كۇمان كەلتىرەدى. شىنايى سەكتوردىڭ مۇقتاجىنان الشاق قالاتىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر اقشا-نەسيە ساياساتىن ءتيىمدى جۇرگىزە المايدى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدى ەكونوميكالىق جاعىنان قارقىندى دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان مۇنداي جاعدايدا, تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋگە ۇلتتىق بانك قارجىسىن ۇنەمدى پايدالانباۋ ورىن الادى.

مەملەكەتتىڭ تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن الدىڭ­عى قاتارعا شىعارىپ, نارىق ينستيتۋتتارى مەن تەتىكتەرىن تولىققاندى قامتاماسىز ەتەر ۋا­قىت كەلدى. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋى اياسىن­دا العاش رەت مىناداي مىندەتتەر العا قويىلدى:

– كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قايتارىمىن ارتتىرۋ, ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ناقتى تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەت. ياعني, ولاردىڭ قاجەت ەمەستەرىن قىسقارتىپ, ستراتەگيالىق سەكتورلارداعى سۋبەكتىلەردى باسىمدى قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك;

– ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى قۇرىلعاننان بەرى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قانداي ۇلەس قوسقانىن باعالاۋ. وسى ورايدا ۇكىمەتكە جىل اياعىنا دەيىن ۇلتتىق بانكپەن بىرگە ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىنا وكىمدىك ەتۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە ناقتى ۇسىنىستار جاساۋعا تاپسىرما بەرىلدى;

– ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ءتيىمدى شارتتارمەن جانە ۇزاق مەرزىمگە بيزنەسكە نەسيە بەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتتا ۇلتتىق بانككە 2019 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن تاۋەلسىز باعالاۋدى اياقتاۋ تاپسىرىلدى.

وسىنداي شەشۋشى جانە باسقا نەگىزگى مىندەتتەردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ءبىز مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتىڭ تەڭگەرىمدىگى مەن تيىمدىلىگى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الامىز.

«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» تۋرالى ايرىقشا اتاپ كورسەتۋ قاجەت. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا مۇنى جۇمىسىمىزدىڭ باسىم باعىتى دەپ باعا بەردى. وسى تۇجىرىمدى ىسكە اسىرۋدا تەرەڭ ويلاستىرىلماعان ساياسات جۇرگىزگەندىكتەن كەيبىر مەنەدجمەنتتەر ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭ ۇڭىلمەي ورىنسىز تاۋەكەلگە كەز بولىپ قالادى.

ءبارىمىزدىڭ دە ەسىمىزدە, ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى بويىنشا ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋ­دىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىقتاعى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە باسىمدى تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ ءبىرتۇتاس كارتاسى دەپ اتالاتىن باستاما كوتەرىلدى. بىراق سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى نەگىزگى جۇمىس قۇرالى بولعاندىقتان جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جۇمىس كەستەسىنە ءبىرتۇتاس كارتا تەلىنىپ كەتە المادى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» قازىرگى تۇجىرىمداماسى سياقتى ول دا جەرگىلىكتى تۇتىنۋ نارىعىنا بەيىمدەلگەن تاۋارلار ءوندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدى دامىتۋدى كوزدەگەن بولاتىن. الايدا, سول كەزدەگى باستاما ۇمىتىلدى. قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى دا ەگەر ونى ىسكە اسىرۋشىلار ورىنسىز جانە وزگە ۋاقىتتا پايدالاناتىن بولسا جوعارىدا ۇمىتىلىپ كەتكەن باستامانىڭ جولىن قۋىپ كەتۋى مۇمكىن.

قازاقستان تاراپى 2019 جىلعى 9 تامىزدا قىرعىزستاندا وتكەن ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا وسى باستامانى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى. بۇل باستاما 2021-2024 جىلدارعا ارنالعان يدمق جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءۇشىن ەداۋىر تاۋەكەل تۋعىزاتىنى بەلگىلى. باعدارلامانىڭ شەشۋشى باعىتتارى­نىڭ ءبىرى – تۇتىنۋ نارىعىن سۇرانىسقا يە تاۋارلارمەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا «قاراپا­يىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بىرلەسىپ ءوندىرۋ قازىردىڭ وزىندە ۇلەسى باسىمىراق بولىپ تۇرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ونىمدەرى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىندا بۇرىنعىدان دا ۇلعايا ءتۇسۋ تاۋەكەلىنە اكەلۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ءبارى وتاندىق ءوندىرىستىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىنە ورنى تولماستاي زيان كەلتى­رەتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز.

سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­­داۋىن ەكونوميكانىڭ شىنايى سەك­تورىن­­داعى ءوندىرىس سۋبەكتىلەرىنە, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن  اسا قولايلى جاع­داي جاساۋدىڭ شىنايى قامقورلىعىن كوز­دەگەن باع­دارلامالىق قۇجات رەتىندە قابىل­داۋى­مىز كەرەك. سونىڭ نەگىزىندە بارشا قازاق­ستاندىق­تار­دىڭ ءال-اۋقاتىن ايتا قالارلىقتاي كوتەرۋگە مۇمكىندىكتەر تۋادى.

ەدىل مامىتبەكوۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى