مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مامانىمىن, زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن وسى سالاداعى ءتۇرلى جاۋاپتى لاۋازىمداردا قىزمەتتەر اتقاردىم. ەلىمىزدە ابايدىڭ 175 جىلدىعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتالاتىنىن ەستىگەن سوڭ, ءوز وي پىكىرلەرىمدى ورتاعا سالعىم كەلدى. مەن مۇنى قازاقتىڭ رۋحاني تۇرعىدا شىڭدالۋىنا باعىتتالعان وتە ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارا دەپ بىلەمىن.
ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى حالقىمىزدىڭ ساناسىنا دانىشپاندىق دۇنيەتانىمىمەن تەرەڭ بويلاپ, وشپەس ءىز قالدىرعان اباي شىندىقتارى, ءالى دە تالاي جىلدار بويى, حالقىن اقيقات جولىنا باستاپ, ولارعا رۋحاني ازىق بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. اباي وسيەتتەرىن بويىنا تەرەڭ سىڭىرگەن جاندار نەعۇرلىم كوپ بولسا, حالقىمىز دا سوعۇرلىم پاراسات بيىگىنە جوعارىلاي بەرمەك.
ءححى عاسىرعا ەنىپ كەتتىك. وركەنيەت دامىعان سايىن ۋاقىت ىرعاعى دا جيىلەپ كەتكەندەي سەزىلەدى, مۇنى جاھاندانۋ دەپ ءتۇسىنىپ وتىرمىز. باتىس قۇندىلىقتارىنا ەسسىز ەلىكتەپ, قازاقي بولمىسىمىزعا شەكەدەن قارايتىن ادەتتى بايقاعاندا پۇشايمان كۇيگە تۇسەسىڭ. اسقاندا دا, ساسقاندا دا كۇش الاتىن تىرەگىمىز اباي بولماس پا؟ بىراق اباي وسيەتتەرى تەك ايتىلعانى بولماسا, جۇرەككە دە, زەردەگە دە جەتپەي جۇرگەنى تىم وكىنىشتى. جەمقورلىق, سىبايلاستىق بۇگىندە مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن, ىشتەن شالاتىن قاۋىپتى كۇشكە اينالىپ بارا جاتىر. ءسوزبۇيدالار كوبەيىپ كەتتى. ابايدىڭ «مىڭمەن جالعىز الىستىم» دەۋى جايدان-جاي ايتىلماعان بولار, ءبىز ءالى دە بولسا الداپ-ارباپ, قۋلىقپەن, ۇرلىقپەن مال تابۋ پسيحولوگياسىنا جاقىنبىز, ودان تازا ارىلا الماي كەلە جاتىرمىز. ونى كەزىندە گەرولد بەلگەر دە: «بۇل قازاق نەگە قۋ بولۋعا سونشا قۇمار؟» دەپ ايتقان ەدى. قازاقتىڭ قامىن ءبىر قازاقتاي ويلاعان نەمىس باۋىرىم بالكىم, سىرت كوزگە بادىرايىپ كورىنىپ تۇرعان سوڭ ايتقان بولار.
مەنىڭ تۇستاستارىمنىڭ دەنى كەڭەس زامانىندا ينتەرناتسيونالدىق ءتالىم-تاربيە العاندار. اسكەر قاتارىندا نەمەسە ستۋدەنتتىك كەزدە ۇيرەنىسكەن دوستارمەن ءالى كۇنگە دەيىن ديدارلاسىپ تۇرامىن. مەنى ولاردىڭ اراسىنداعى ورىس ەمەس باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعى جونىندە ەشقانداي بۇكپەسىز شىنايى ايتقان اڭگىمەلەرى تولعاندىرادى. جاس كەزىمىزدە ولارعا تازا ءمان بەرمەگەن ەكەنبىز. بۇل ورايدا مەن سولاردىڭ بىرەۋىمەن بولعان اڭگىمەگە توقتاعىم كەلەدى. مەن بىردە دوسىما: «سەن ۇلى حالىقتىڭ وكىلىسىڭ عوي» دەگەنىمدە, ول ء«بىز ۇلى بولساق مەملەكەتتىگىمىز بولار ەدى عوي, ەندىگى قالعان ۋاقىتتا ۇلتىمىزدىڭ ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى نەعايبىل» دەپ كۇرسىندى. دوسىمنىڭ سول كۇرسىنىسىنەن كەيىن-اق ماعان «اڭگىمە وزىڭدە باردى ساقتاي ءبىلۋ, باعالاۋدا ەكەن عوي» دەگەن وي كەلدى. مەملەكەت بولۋ حالىقتىڭ پەشەنەسىنە جازىلۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس, قازاقتىڭ ەلدىگىن, ۇلت بولىپ ۇيىسۋىن, مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ ءۇشىن تاريحقا, اباي ەڭبەكتەرىنە ءۇڭىلۋ كەرەك.
اباي – دەموكرات, ويشىل, حالقىن مەملەكەتشىل ساناعا, ادىلەتتىك ۇستانىمدارعا جەتەلەگەن قايراتكەر. قازاقتىڭ ەل بولۋىنا ابايدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن, تۇلعالىق بولمىسىن دۇرىس باعالاۋىمىز كەرەك. توقسان جاستان اسقان شاعىندا ومىردەن وزعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, اقىن اۋدارماشى مۇزافار الىمباەۆتىڭ «كوڭىل كۇندەلىكتەرى» اتتى كىتابىندا «اقىن, پوەت» لاتىن تىلىندە پايعامبار دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىنى ايتىلىپتى. ارتىنا وشپەس ءسوز قالدىرعان ابايدى پوەزيا پايعامبارى دەپ تۇسىنەمىز, ول سونىمەن قاتار قازاقتىڭ رۋحاني دا پايعامبارى, اداستىرماس تەمىرقازىعى.
كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە ماركس, لەنين يدەيالارىن جاپپاي وقىتاتىن ساياسي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بولعانى بارىمىزگە بەلگىلى. «زامانا ونى يلەمەك» دەپ اباي ايتقانداي, ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن جاتقا ايتاتىندار بولدى. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاق رۋحاني شامشىراعىمىز ابايدى تانىپ بولدى ما, ونىڭ وسيەتتەرىن زەردەگە توقي الدى ما؟ كورشى رەسەيدە پۋشكين شىعارمالارىن ۇلىقتاۋ جۇمىستارى جاقسى جولعا قويىلعان, بىرنەشە پۋشكينتانۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ پوەزياسى الەم جۇرتشىلىعىنا ايان. ابايتانۋ جونىندە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىن. بىراق بىزدە اباي شىعارماشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنداردىڭ كوبى ازىرشە ات توبەلىندەي زيالى اعا بۋىن وكىلدەرى عانا, قالعاندارىنىڭ بەلسەندىلىگى ازىرشە بايقالمايدى. زيالى قاۋىمنىڭ اعا بۋىن وكىلدەرى كەزىندە قوماقتى ابايتانۋ شارالارىن اتقاردى, ول ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى ەدى, ونى ءبىزدىڭ ۇرپاق جاقسى بىلەدى. بۇگىن اباي قازاق پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى دەگەن جالاڭداۋ ۇرانمەن ءجۇرمىز, ونىڭ دانىشپاندىق دەڭگەيىنە تەرەڭدەمەيتىن سەكىلدىمىز. اباي اقيقاتتارى بويدى, ويدى جاۋلاپ الاتىن دارەجەگە جەتۋى قاجەت. سوندا ولار وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جاعىمدى اسەرىن تيگىزەدى.
راس, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزبەن قاتار, اقىندى سىرتقا تانىتۋ ءۇشىن ءبىرسىپىرا ەلدە اباي ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلدى. ەسكەرتكىش – سول تۇلعانى تانىتاتىن ەلشىلىك سەكىلدى, سوندىقتان اسىعىستىق تانىتپاي, ابايدىڭ فيلوسوف, ويشىل تۇلعاسىن وزگەلەر دە ءدوپ تانيتىن ساپالى ەسكەرتكىشتەر ورناتىلۋى دۇرىس ەدى. قازىر عالامتوردان دۇنيەنىڭ قاي نۇكتەسىن دە تاۋىپ قاراي بەرەسىڭ. ابايدىڭ قىتايداعى ءمۇسىنى كونفۋتسيگە, وزبەكستانداعى ەسكەرتكىشى شىعىس ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ۇقساپ كەتكەن سەكىلدى اسەر قالدىرادى. رەسەيدەگى قازاق ەلشىلىگى الدىنداعى ەسكەرتكىش تە قازاقتىڭ كەڭ شاپانىن كيگەن كەمەڭگەر دانىشپان ابايدىڭ كەيپىن بەرمەيدى.
ءبىر جاقسىسى, ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا اباي داڭعىلدارى, كوشەلەرى بار. اباي اتىنداعى داڭعىلدار مەن كوشەلەر بويىندا دانا اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن «قارا سوزدەرىنەن» ۇزىندىلەر كوز الدىمىزدا مەنمۇندالاپ تۇرسا, ونىڭ جالىندى ءسوز يىرىمدەرى ءار ادامنىڭ ساناسىنا تەرەڭىرەك سىڭەر ەدى. ماقسات ابايدى تانىپ قانا قويماي, ول قالدىرعان ادامي قۇندىلىقتاردى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە باسشىلىققا الا ءبىلۋ بولار ەدى.
مىرزاعالي قۇرمانوۆ,
ەڭبەك ارداگەرى
قوستاناي وبلىسى,
قوستاناي اۋدانى