تۇرساڭ – ءۇيىڭ, ساتساڭ – پ ۇلىڭ

وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسار بولساق, قا­زاق­ستانداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ دەۆالۆاتسيادان كەيىن ەكىنشى تىنىسى اشىلعان. الدىڭعى كەزەڭدە تاۋار ۇسىنۋشىلار قاتارىنىڭ از­دىعىنان قاراپايىم تۇتىنۋ­شىلار بۇيىرعانىن عانا الىپ, ساتۋشىنىڭ سۇراعان باعاسىن بەرۋدەن باسقا امالى بولماعان. ۇسىنىستىڭ سۇرانىستى قاناعات­تاندىرا الماۋىنىڭ سالدارىنان, ەلىمىزدەگى پاتەر باعاسى شارىقتاپ, ورتاڭقول ۇيلەردىڭ ءوزى كوپشىلىكتىڭ قولى جەتە بەرمەس ارمانىنا اينالعان-دى.

سۇرانىسقا ۇسىنىس ساي

قۇرىلىس قارقىنى كۇشەيگە­لى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارى­عىنداعى ۇسىنىس پەن سۇرانىس تەڭەلدى. باعا دا ءبىر جونگە كەلە باستادى. ەندى ساتۋشى – تۇتى­نۋ­شىنىڭ ىڭعايىنا جىعى­لىپ, تالاپتارىن دا ءبىرشا­ما جەڭىلدەتەتىن بولدى. وسىلاي­شا, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن­داعى ساۋدا-ساتتىق جاندانىپ, ءۇي جاڭعىرتقانداردىڭ قاتارى قا­لىڭ­دادى.

جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋداسىمەن اينالىساتىن اگەنتتىك وكىل­دەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2010-2016 جىلدار ارالىعىندا ساۋدا كولەمى 40%- عا دەيىن تومەندەگەن. ال 2017 جىلى م ۇلىك ساۋداسى – 14%, 2018 جىلى 16 % كوتەرىلىپتى. بيىل دا ساۋدا وڭىنان بولىپ تۇر.

– جاڭادان تۇرعىزىلىپ جات­­قان ۇيلەرگە سۇرانىس جوعا­رى, – دەيدى سۆەتلانا ەسىمدى ساۋدا اگەنتتىگىنىڭ وكىلى. – اقشاسى بارى دا, جوعى دا, باسپانانىڭ جاڭاسىنا جارماسادى. تۇتى­نۋشىلاردىڭ دەنى ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ كومەگىنە جۇ­گىنىپ, كوڭىلى قالاعان باسپاناسىن نەسيەگە راسىمدەپ جاتادى. قوس­تاناي قالاسىنا قونىستانۋدى ءجون كورگەندەردىڭ كوپشىلىگى «بك-ستروي», «يرينا ي ك» كومپانيا­لارى ۇسىنعان باسپانالاردى الۋ­عا تىرىسادى. ودان وزگە دە قۇرىلىس كومپانيالارى بار. تەك كوپشىلىك ولاردىڭ اتىن دا, ۇسىنىپ وتىرعان زاتىن دا بىلە بەرمەيدى. نەگىزىندە, ولاردىڭ قۇ­رىلىس نىساندارى اتى اتالعان كوم­پانيا سالعان ۇيلەردەن ەش كەم ەمەس. بارلىعى مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي تۇرعىزىلىپ, ۇكى­مەت بەكىتكەن تارتىپپەن سى­ناق­تان وتكىزىلەدى. وسىدان كەيىن عانا تۇتىنۋشىلارعا ۇسى­نى­لادى. مۇنى كوپشىلىك بىلە بەر­مەگەندىكتەن, اتى بەلگىسىز كومپانيالاردان اۋلاق جۇرۋگە تىرىسادى.

وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ ىعىندا قالعان شاعىن قۇرىلىس وشاقتارى تۇتىنۋشى تارتۋدىڭ وزگە ادىسىنە جۇگىنۋدە. اتاپ ايت­­قاندا, شاعىن كومپانيا وكىل­دەرى ءوز ۇيلەرىن ءبولىپ تو­لەۋ تارتىبىمەن ساتۋدا. ياعني, كەز كەلگەن تۇتىنۋشى پاتەر ساۋدا­لا­عان كومپانيانىڭ ەسەپشوتىنا بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى سومانى العاشقى جارنا ەسەبىندە اۋدارىپ, قالعانىن 1-2 جىلدا ءبولىپ تولەۋگە مىندەتتەلەدى. كوم­پانياسى مەن تۇتىنۋشى اراسىندا دەلدالدىڭ بولماۋى­ باعانىڭ اناعۇرلىم ارزانعا شى­عۋىنا سەبەپ. سونداي-اق بانك­تىڭ سىياقىسىنان, قىمبات نەسيەدەن قۇتقارادى.

اتالعان ءادىس نۇر-سۇل­تان, الماتى, شىمكەنت ىسپەتتى ءىرى قالالاردا كەڭىنەن قول­دانى­لاتىنى بەلگىلى. ال قوستاناي وبلى­سىندا بىرەر كومپانيا عانا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدە.

– ەستەرىڭىزدە بولسا, وڭىر­دەگى «بك-ستروي» كومپانياسى بىلتىرعا دەيىن تۇرعىزىپ جات­قان ۇيلەرىندەگى پاتەرلەردىڭ اۋما­عىن ۇلكەيتىپ كەلگەن بولاتىن. ماسە­لەن, 5-ءشى شاعىن اۋداندا 2010-2015 جىلدار ارالىعىندا سالىنعان ۇيلەردە 1 بولمەلى پاتەرلەر كولەمى – 50, 2 بولمەلىسى  –  80, 3 بولمەلىلەرىنىڭ اۋماعى 100-140 شارشى مەترگە دەيىن بارا­تىن, – دەيدى سۆەتلانا.

– قۇ­رى­لىس ماتەريالدارى قىمبات­تاعالى اتالعان كومپانيا پاتەر اۋماعىن ايتارلىقتاي كىشىرەيتىپ, سانىن كوبەيتۋگە كىرىستى. ياعني, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسى ەسكەرىلىپ, ارزان باس­پانا الۋعا جاعداي جاسالا باس­تادى.

 بانكتەر مەملەكەتتىك باعدار­لامالار­دىڭ ىعىندا قالدى

پاتەر قۇنى دوللارعا بايلانىستى اۋىق-اۋىق ءبىر كوتەرىلىپ, ءبىر تۇسەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا قۇ­رىلىس شيكىزاتتارىنىڭ سىرت­تان اكەلىنۋىنىڭ سالدارى. ساراپشىلاردىڭ پايىمدا­ۋىن­­شا, جىلجىمايتىن مۇ­لىك نارى­عىنداعى ءۇش فاكتور: مەم­لەكەتتىك باعدارلاما, بانكتەر­دىڭ يپوتەكاسى جانە جەكە تۇر­عىن­داردىڭ ساۋداسى باسپانا باعا­سىنىڭ تۇراقتاۋىنا سەبەپ بولۋى ءتيىس.

جىلجىمايتىن م ۇلىك نارى­عىنداعى ساراپشى ەرعازى مۇ­ساتاەۆ:

–  2019 جىل – پاتەر ساۋدالاۋعا قولاي­لى جىل. نەگە دەسەڭىز, مەملەكەت الەۋمەتتىك سالاعا بيىل ەرەك­شە نازار اۋدارۋدا. ءتۇرلى باع­دارلامالار قابىلدانىپ, ورىندالۋى قاتاڭ قاداعالاۋعا الىنعان. بۇعان دەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا يپوتەكاسىمەن ۇستەمدىك قۇرعان بانكتەر مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىعىندا قالدى. نارىقتان قالماۋ ماقساتىندا قارجى ينستيتۋتتارى پايىزدىق ۇستەمەلەرىن قاي­تا قاراپ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساي باستادى. بۇعان جاعدايىن جاقسار­تۋعا ۇمتىلعان قاراپايىم تۇرعىن­داردىڭ ساۋداسىن قوسىڭىز. وسى ءۇش فاكتور – جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇنىن ايتارلىقتاي تو­مەندەتەدى, – دەيدى ول.

ءتيىمدى ينۆەستيتسيا

جالپى, قازاقستاندىقتاردىڭ دەنى جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ءتيىم­دى ينۆەستيتسيالىق سالىم ەسە­­بىندە قاراستىرا باستاعان. اري­نە, ايتىپ وتىرعانىمىز وبلىس ورتالىعىنان جىراقتا جاتقان جىتى­قارا اۋدانى, ءيا بولماسا ارقالىق سياقتى مو­نو­­­قالا ەمەس, حالىق كوپ شو­عىر­لانعان مەگا­پوليستەرگە قا­تىستى. نۇر-سۇلتان جانە الماتى, شىمكەنت قالالارىندا باسپاناعا سۇرانىس جوعارى. ءىرى شاھارلارداعى تۇر­عىن ۇيلەردىڭ باعاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 2-4 % كوتەرىلگەن. ال قوس­تانايدا پاتەر باعاسى ەش وز­گەرىس­سىز قالعان. ەندى مەملەكەت­تىك باعدارلامالاردىڭ اسەرىنەن اس­تىق­تى ايماقتاعى باسپانا باعاسى بيىل تومەن سىرعۋى ءتيىس.

الەمدە دە, وسىنداي جاعداي بايقالادى. جوعارى سۇرانىسقا يە ەليتالىق باسپانالاردىڭ ءتىزىمىن جاساعان Forbes جۋرنالىنا جۇگىنەر بولساق, 2018 جىلى ازيا-تى­نىق مۇحيتى ايماقتارىنداعى باسپانالاردىڭ قۇنى كوتەرىلگەن. اتاپ ايتقاندا, سينگاپۋردە 11,5%, توكيو – 9,4%, اقش (لوس-اندجەلەس – 7,8%, سان-فرانتسيسكو – 16%), كانادا مەن بريتانيا ەلدەرىندەگى باعا – 26%, يسپانيادا – 10,4%, بەرلين­دە ەلي­تالىق باس­پانا 8,5% قىم­بات­تاعان. ساراپشىلاردىڭ پا­يىم­­داۋىنشا, ەكونوميكالىق ءوسىمى تۇراقتى جانە دەموكراتيا­لىق قۇندىلىقتارعا ەرەكشە ءمان بەرە­تىن مەملەكەتتەردە جىلجىمايتىن م ۇلىككە سۇرانىس ارتۋى ءتيىس.

جۇماتاي كاكىمجانوۆ,

 جۋرناليست

قوستاناي