قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن وڭتۇستىككە قاراي ءبىر شاقىرىمعا جۋىق قاشىقتىقتا ورنالاسقان قۇمشىق اتا جەراستى مەشىتى جانە ءجاۋدىر انا مەشىت-مەدرەسەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭعىرتۋ ماسەلەسى قولعا الىنۋدا. بۇل جونىندە «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات احمەتجانوۆ مالىمدەدى.
«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە قاراستى 97 كيەلى-رۋحاني ورىن بولسا, ولاردىڭ ىشىندە قۇمشىق اتا جەراستى مەشىتى مەن ءجاۋدىر انا مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ دە ماڭىزى زور. تاريحي قوس ورىننىڭ اراسى ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قۇمشىق اتا جەراستى مەشىتى قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ياساۋي قىلۋەتتەن جەراستى جولى ارقىلى «اۋليە قۇمشىق اتا» مەشىتىنە بارىپ, ءمىناجات ەتىپ وتىرعاندىعى ايتىلادى. ءحىى عاسىردا قۇمشىق اتا دا «عاردا» ءومىر ءسۇرىپ, شاكىرتتەرى «شىلدەحانا» بولمەسىندە جيىلىپ, قۇلشىلىق عيباداتتارىن جۇرگىزگەن دەيدى», - دەدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات قادىر ۇلى. سونىمەن قاتار 2008 جىلى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ارحەولوگيا ءبولىمى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ورنىن تاۋىپ, زەرتتەگەن ءجاۋدىر مەشىت-مەدرەسەسى XX عاسىردىڭ 40-جىلدارىنا دەيىن جۇمىس ىستەگەنى انىقتالعانى بەلگىلى. XIX عاسىرعا ءتان تاريحي ورىننىڭ اينالاسى قورشالىپ, ارنايى قورعاۋعا الىنعان. «تۇركىستان مەشىتىندە ساۋاتىن اشىپ, ەمشى اتانعان ءجاۋدىر انانىڭ كەيىنگى عۇمىرى وسى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ماڭىندا وتكەن ەكەن. ءحىV عاسىردا ءاجى احمەت سالدىرعان مەشىت-مەدرەسەنى ونىڭ ۇرپاعى ءجاۋدىر انا ءحىح عاسىردىڭ 50-جىلدارى قايتا جوندەتىپ, ءجاۋدىر مەشىت-مەدرەسەسى دەپ اتالا باستاپتى. مەدرەسەدە ءدارىس بەرىپ, باق وسىرگەن. جەرگىلىكتى ەلدىڭ ەسىندە ء«جاۋدىر مەشىتى», ء«جاۋدىر باعى» بولعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ارحەولوگتار بۇل جەردە وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قيراتىلعان ءجاۋدىر مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ سورابىن تاۋىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە كوپتەگەن تىڭ دەرەككە قانىعىپ وتىر. تاريحي مانگە يە كيەلى-رۋحاني ورىنداردى قايتا جاڭعىرتىپ, اينالاسىنا اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەل يگىلىگىنە بەرۋ ءىسى دە قورىق-مۋزەيدىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى», - دەدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى. ايتا كەتسەك, قۇمشىق اتا مەشىتىن 1973-1974 جىلدارى ارحەولوگ ت.ن.سەنيگوۆا العاش بولىپ قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, زەرتتەگەن. نىسانعا 1985 جىلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, 2013 جىلى مەشىت قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, ىشكى جاعى كونسەرۆاتسيالانىپ, ءۇستى توپىراق ۇيىندىسىمەن جابىلعان. XII عاسىردا سالىنعان قۇمشىق اتا جەراستى مەشىتى رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن وڭتۇستىككە قاراي ءبىر شاقىرىم جۋىق جەردە, اشىق اسپان استىندا ورنالاسقان. بيىكتىگى - 3,4 مەتر, ۇزىندىعى - 15,7 مەتر, كۇمبەزدى بولمەسىنىڭ ەنى - 3,5 مەتر. جەراستى مەشىتىنىڭ كونە شاھار ياسىدا بوي كوتەرۋى احمەت ياساۋي ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. اتالعان عۇرىپتىق قۇرىلىستىڭ باسىندا تىكتورتبۇرىشتى ويىق ورنالاسقان. ويىق كىلۋەتكە كىرەتىن ەسىك قىزمەتىن اتقارىپ, يرەكتەلگەن تار دالىزبەن جالعاسادى. ءدالىز شەڭبەر ءپىشىندى بولمەگە الىپ بارادى جانە ول قىلۋەتتىڭ نەگىزگى بولمەسى بولىپ تابىلادى. وسى نەگىزگى شەڭبەر ءپىشىندى بولمە ءتورت بۇرىشتى سوڭعى بولمەمەن اياقتالادى. شەڭبەر ءپىشىندى بولمەنىڭ توبەسى كۇمبەزدەلىپ, ال ءتورت بۇرىشتى بولمە شاتىر ءتارىزدى جابىلعان. بولمەلەردىڭ قابىرعالارىندا مايشامدار ءۇشىن كىشكەنتاي قۋىستار جاسالعان. ءدالىزى يىلگەن تۇردە, نەگىزگى بولمەلەر سياقتى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان. ءدالىزدىڭ ورتا تۇسىندا جارىق تۇسىرىلۋگە ارنالعان قۇدىق ءپىشىندى ويىق ورنالاسقان. ال حح عاسىردىڭ باسىنداعى تۇركىستان قالاسى مەن ونىڭ ماڭىنداعى 62 مەشىتتىڭ ەڭ كونەسى ء(حىV ع.) جانە ەڭ اتاقتىسى – ءجاۋدىر (قاجى احمەت) مەشىت-مەدرەسەسى قاراپايىم ماحاللالىك مەشىتتەن قاريلار دايىندايتىن وقۋ ورنى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن بىردەن-ءبىر ءدىني ورتالىق. تۇركىستان مەشىتتەرىنىڭ ىشىندە ونىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە, سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعان 60-تان اسا مەشىتكە قاجەتتى قاريلار دايىندايتىن ورتالىق بولعاندىقتان مۇندا قۇران مەن حاديستەردى, شاريعاتتى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, تالداپ, اۋدارىپ, ماعىناسىن جەتكىزىپ بەرە الاتىن اسا ءىرى ىلىمگەرلەر عانا ساباق بەرەتىن بولعان.